Кіріспе

Ирандық режиссер (1940–2016)

Аббас Киаростами (عباس کیارستمی; 22 маусым 1940 – 4 шілде 2016) – ирандық кинорежиссер, сценарист, ақын, фотограф және кинопродюсер. 1970 жылдан бастап Киаростами қырықтан астам фильмнің, оның ішінде қысқаметражды және деректі фильмдердің түсіріліміне қатысқан. Киаростами «Кокер» трилогиясы (1987–1994), «Жалқытып» (1990), «Жел бізді алып кетеді» (1999) және «Шербеттің дәмі» (1997) фильмдерін түсіргені үшін сыншылардың жоғары бағасын алды. «Шербеттің дәмі» сол жылы Канн кинофестивалінде «Алтын пальма» сыйлығына ие болды. Кейінгі «Certified Copy» (2010) және «Like Someone in Love» (2012) фильмдерінде ол Ираннан тыс жерде алғаш рет түсірді: Италияда және Жапонияда. Оның «Достың үйі қайда?» (1987), «Жалқытып» және «Жел бізді алып кетеді» фильмдері 2018 жылы BBC Culture сыншыларының сауалнамасында 100 үздік шетелдік фильмнің қатарына енді. «Жалқытып» 2012 жылы өткен Sight & Sound байқауында барлық уақыттардағы ең ұлы 50 фильмнің бірі деп танылды. Киаростами сценарий жазушы, монтажшы, суретші және продюсер ретінде көп жұмыс істеді, сондай-ақ титрлер мен жарнама материалдарын жасады. Ол сонымен қатар ақын, фотограф, суретші, иллюстратор және графикалық дизайнер болды. Ол 1960 жылдардың соңында пайда болған ирандық «Жаңа толқын» қозғалысының өкілдерінің бірі болды – парсы киносының поэтикалық диалог пен аллегориялық повествованиеге баса назар аударатын бағыты, ол саяси және философиялық мәселелерді көтеріп, көркемдік ізденістерге толы болды. Киаростами бала кейіпкерлерді пайдалануымен, деректі фильмдер стиліндегі түсірілімдерімен, оқиғалардың ауылдық жерлерде өрбуімен және көліктердің ішіндегі әңгімелерді бейімделген камералармен түсіруімен танымал болды. Ол фильмдерінің диалогтарында, тақырыптарында және негізгі идеяларында парсы поэзиясын қолданғаны үшін де белгілі. Киаростами фильмдерінде айқын емес жағдайлар, қарапайымдық пен күрделіліктің ерекше үйлесімі және көбінесе ойдан шығарылған және деректі элементтердің араласуы байқалады. Өзгеріс пен сабақтастық тұжырымдары, сондай-ақ өмір мен өлім тақырыбы Киаростами туындыларында маңызды орын алады.

Ерте өмірі және өмірбаяны

Киаростами Тегеранда дүниеге келген. Оның алғашқы көркемдік тәжірибесі сурет салу болды, ол кейінгі жасөспірім шағына дейін жалғастырды және Тегеран университетінің Көркемсурет мектебінде оқу үшін үйден кеткенге дейін 18 жасында сурет салу байқауында жеңіске жетті. Киаростами суретші, дизайнер және иллюстратор ретінде 1960 жылдары жарнама саласында жұмыс істеді, плакаттар жасады және жарнамалық роликтер түсірді. 1962-1966 жылдар аралығында Иран теледидары үшін шамамен 150 жарнама түсірді. 1960 жылдардың соңында ол фильмдердің (Масуд Кимайидің "Гейсары" сияқты) титрлерін жасаумен және балалар кітаптарын иллюстрациялаумен айналысты.

Ауру және өлім

2016 жылдың наурыз айында Киаростами ішек қан кетуіне байланысты ауруханаға түсті және екі операциядан кейін комаға түскені хабарланды. Денсаулық сақтау және медициналық білім беру министрлігінің өкілі Киаростамидің асқазан-ішек қатерлі ісігінен зардап шегетінін мәлімдеді. 2016 жылдың 3 сәуірінде Киаростамидің медициналық тобының директоры Реза Пайдар режиссердің қатерлі ісігі бар екенін жоққа шығарды. Ол 2016 жылдың 4 шілдесінде қайтыс болды. Өліміне бір апта қалғанда Киаростами Голливудтағы «Оскар» марапаттарының салтанатына қатысуға шақырылды, бұл жүлделерді тағайындау комиссиясының құрамын әртараптандыру мақсатында жасалған қадам болды. Иранның Франциядағы елшісі Әли Ахани Киаростамидің денесі Иранға жеткізіліп, Бехешт-э-Захра зиратына жерленетінін хабарлады. Бірақ кейін оның денесі Тегеранның солтүстік-шығысында орналасқан Лавасан курортты қаласында, оның өзінің тілегі бойынша, Парижден Тегеранға жеткізілген соң жерленетіні мәлім болды. Оның денесі 2016 жылдың 8 шілдесінде Тегеранның Имам Хомейни атындағы халықаралық әуежайына жеткізілді, онда ирандық кинорежиссерлер, актерлер, актрисалар және басқа да өнер шеберлерінің көпшілігі оған құрмет көрсету үшін жиналды. Мұхаммад Ширвани, Киаростамидің жақын досы, 2016 жылдың 8 маусымында Facebook парақшасында Киаростаминің сөзін келтірді: «Мен енді фильм түсіре алмаймын деп ойлаймын. Олар [медициналық топ] оны [ас қорыту жүйесін] қиратты». Осы пікірден кейін ирандықтар Twitter және Facebook желілерінде Киаростамиге көрсетілген емдеу кезінде медициналық қателіктерді анықтау үшін науқан ұйымдастырды. Алайда, Киаростамидің үлкен ұлы Ахмад Киаростами Ширванидің сөзіне қарамастан, әкесінің емделу барысында ешқандай медициналық қателік болмағанын мәлімдеді және әкесінің денсаулығына алаңдаудың қажеті жоқ екенін айтты. Киаростами қайтыс болғаннан кейін Иран Медициналық Кеңесінің төрағасы доктор Алиреза Зали француз әріптесі Патрик Буеге хат жолдап, Киаростаминің медициналық құжатын қосымша зерттеу үшін Иранға жіберуді сұрады. Киаростами қайтыс болғаннан соң тоғыз күн өткенде, 2016 жылдың 13 шілдесінде оның отбасы Киаростамидің жеке дәрігері арқылы медициналық қатыгездікке қатысты ресми шағымдану туралы мәлімдеді. Иранның танымал кинорежиссері Дариуш Мехржуи Киаростамиді емдеген медициналық топты сынап, заңдық шаралар қабылдауды талап етті.

Реакциялар

Мартин Скорсезе бұл жаңалықты естіп "терең қынжылғанын және қайғыға батқанын" айтты. Оскар жүлдесін алған ирандық режиссер Асгар Фархади, досын көру үшін Парижге ұшуға дайындалып тұрғанда, "өте қайғылы екенін, толыққанды шокқа түскенін" мәлімдеді. Мохсен Махмалбаф осы сезімге қосылып, Иран киносының әлемдік беделінің өзінің әріптесіне байланысты екенін, бірақ бұл танымалдылықтың оның туған жеріндегі жұмысына көшпегенін айтты. "Киаростами Иран киносына бүгінгі күні бар халықаралық сенімділікті сыйлады", - деді ол The Guardian газетіне. "Алайда, өкінішке орай, оның фильмдері Иранда көп көрсетілмеді. Ол әлем киносын өзгертті, оны жаңартып, Голливудтың қатал нұсқасына қарамастан, адамгершілікке толы етті." Иран президенті Хасан Роухани Twitter-де режиссердің "өмірге деген ерекше және терең көзқарасы, бейбітшілік пен достыққа шақыруы" – "ұзаққа созылатын жетістік" болатынын жазды. Сыртқы істер министрі Мұхаммед Жавад Зариф Киаростамидің қазасы халықаралық кино үшін зор шығын екенін айтты. Франция президенті Франсуа Олланд жасаған мәлімдемесінде режиссер Франциямен "тығыз көркемдік байланыстар мен терең достық" орнатқаны үшін жоғары баға берді. "Нью-Йорк Таймс", "CNN", "Гардиан", "Хаффингтон Пост", "Индипендент", "Ассошиэйтед Пресс", "Евроньюс" және "Ле Монд" сияқты БАҚ-тар да Киаростамидің қазасына өз реакцияларын білдірді. "Нью-Йорк Таймс" "Аббас Киаростами, танымал ирандық режиссер 76 жасында дүние салды" деп жазды, ал Питер Брэдшо Киаростамиге құрмет көрсетіп, оны "кино поэзиясының күрделі және өзіне сенімді шебері" деп сипаттады.

Париждегі осы қызметке жиналған халық Сейн өзенінің жағасында аза тұрды. Содан кейін олар өзенде су бетінде қалқып жүрген Киаростамидің суреттерін өзен ағысымен алып кетуге рұқсат берді. Бұл – көптеген ирандықтардың ыстық құшақтап бағалайтын режиссермен қоштасудың символдық сәті болды.

Жерлеу рәсімі

10 шілдеде суретшілер, мәдениет қайраткерлері, үкімет шенеуніктері және Иран халқы Францияда қайтыс болғаннан кейін алты күн өткен соң Киаростамимен қоштасу үшін жиналды. Атаулы шара оның кино жасампаздығын бастаған 40 жыл бұрынғы Балалардың зияткерлік білімін дамыту орталығында өтті. Қатысушылар оның фильмдерінің атаулары мен ең танымал плакаттарының суреттерін көрсететін баннерлерді ұстап, Киаростамидің мәдениетке, әсіресе Ирандағы кино өнеріне қосқан үлесін жоғары бағалады. Салтанатты шараны танымал ирандық актер Парвиз Парастуи жүргізді, ал суретші Айдин Агдашлу және жүлделі кинорежиссер Асгар Фархади оның кәсіби шеберлігін атап өтті. Кейін ол Тегеранның солтүстігіндегі Лавасан қаласында жекелеген рәсімде жерленді.

Жыныстық зорлық-зомбылық және плагиаттық қылмыс туралы айыптар

2020 жылдың тамызында «Тен» фильмінде ойнаған Мания Акбари Киаростамиді плагиат жасады деп айыптады, оның рұқсатынсыз фильмге Акбари түсірген жеке кадрларды монтаждағанын мәлімдеді. 2019 жылы түсірілген «Анама хат» атты қысқа фильмінде, «Тен» фильмінде де ойнаған Акбаридің қызы Әмина Махер, «Тен» фильміндегі оның түсірілген сахналары оның білмеуімен жасалғанын айтты. 2022 жылы Акбари мен Махер MK2 дистрибьюторынан фильмнің көрсетілімін тоқтатуды сұрады, бірақ MK2 әлі жауап берген жоқ. Соның салдарынан Британдық кино институты Киаростамидің ретроспективасынан «Тен» фильмін алып тастады. 2022 жылы Акбари Киаростамиді екі рет зорлағанын мәлімдеді – Тегеранда, ол 25 жаста, ал ол шамамен 60 жаста болғанда, және «Тен» фильмінің премьерасынан кейін Лондонда. Оның төрт фильмі Онтарио кинотеатрының «90-шы жылдардағы үздік фильмдер» сауалнамасында алғашқы алты орынға енді. Ол кинотеоретиктер мен сыншылардың, сондай-ақ Жан-Люк Годар, Нанни Моретти және Крис Маркер сияқты әріптестерінің құрметіне ие болды. Акира Куросава Киаростамидің фильмдері туралы: «Мен оларға деген сезімдерімді сөзбен жеткізе алмаймын. Сатьяджит Рей қайтыс болғанда, мен қатты күйзелдім. Бірақ Киаростамидің фильмдерін көргеннен кейін, оның орнын толтыруға лайық адамды бізге сыйлаған үшін Құдайға шүкіршілік айттым», – деді. Мартин Скорсезе сияқты белгілі режиссерлер «Киаростами кино өнеріндегі ең жоғары шеберлікті білдіреді» деп пікір білдірді. Австриялық режиссер Майкл Ханеке Аббас Киаростамидің туындыларын замандас режиссерлердің ең жақсыларының бірі деп бағалады. 2006 жылы The Guardian газетінің сыншылар тобы Киаростамиді қазіргі заманғы ең үздік американдық емес кинорежиссер деп таныды. Джонатан Розенбаум сияқты сыншылар «Аббас Киаростамидің фильмдері көрермендерді бөліп тастайды – осы елде, оның туған Иранда және олар көрсетілген барлық жерде» деген пікір білдірді. Киаростами бірнеше фильмдері үшін Еуропада үлкен құрметке ие болса да, Иран үкіметі оның фильмдерін көрсетуге тыйым салды, ол бұған былай деп жауап берді: «Үкімет менің фильмдерімді соңғы 10 жылдан бері көрсетпейді. Менің ойымша, олар менің фильмдерімді түсінбейді және олардың қандай хабарды жеткізбеуі керектігінен қорқады». Оны шақырған фестиваль директоры Ричард Пенья: «Бүгін менің елімде болып жатқан жағдайдың қорқынышты белгісі – бүкіл мұсылман әлеміне қандай жағымсыз сигнал жіберілетінін ешкім түсінбейді немесе ойламайды» деді. Киаростами Нью-Йорк кинофестиваліне, сондай-ақ Огайо және Гарвард университеттеріне шақырылған болатын. 2005 жылы Лондон кино мектебі «Аббас Киаростами: Суретшінің көзқарасы» атты семинар мен фестиваль ұйымдастырды. Лондон кино мектебінің директоры Бен Гибсон: «Көптеген адамдар киноны ең қарапайым элементтерінен, бастапқысынан ойлап табуға қабілетті емес. Біз Киаростами сияқты шебердің ойлауын өз көзімізбен көру мүмкіндігіне ие болғанымызға өте қуаныштымыз», – деді. Кейін ол құрметті серіктес атанды. 2007 жылы Музейі заманауи өнер және MoMA PS1 бірлесіп «Аббас Киаростами: Бейне жасаушы» атты фестиваль ұйымдастырды. Киаростами және оның кинематографиялық стилі туралы бірнеше кітап жазылды және үш фильм түсірілді: Нанни Мореттидің «Жабық кадрдың ашылу күні» (1996), Пэт Коллинз бен Фергус Дейлидің «Аббас Киаростами: Өмір сүру өнері» (2003) және Бахман Магсудлудың «Аббас Киаростами: Есеп» (2014). Киаростами Дүниежүзілік кино қорының кеңесші кеңесінің мүшесі болды. Мартин Скорсезе құрған бұл қорым ұзақ уақыт бойы назардан тыс қалған әлемдік кинофильмдерді табу және қалпына келтіру мақсатын қойды.

Ұзақ метражды фильмдер

Жыл Фильм Режиссері Жазушы Ескертулер 1973 Тәжірибе Әмір Надеримен бірге жазылған 1974 Саяхатшы 1976 Парвиз Даваимен бірге жазылған Үйлену тойы 1977 Есеп 1979 Бірінші іс, Екінші іс 1983 Азаматтар деректі фильм 1984 Бірінші сынып оқушылары деректі фильм 1987 Достың үйі қайда? Кокер трилогиясының алғашқы фильмі 1987 The Key 1989 Үй тапсырмасы деректі фильм 1990 Close Up деректі-ойдан шығарылған фильм 1992 Life, and Nothing More Кокер трилогиясының екінші фильмі, ағылшын тілінде «And Life Goes On» деп те аталады 1994 Зәйтүн ағаштары арқылы Кокер трилогиясының үшінші және соңғы фильмі 1994 Сафар ағылшын тілінде «The Journey» деп те аталады 1995 Ақ шар 1997 Шие қызының дәмі 1999 Шырша мен жел 1999 Жел бізді алып кетеді 2001 ABC Africa деректі фильм 2002 Қалқып кеткен станция Киаростамидің әңгімесі 2002 Он деректі-ойдан шығарылған фильм 2003 Қызыл алтын 2003 Бес Озуға арналған, сондай-ақ «Бес» деп те аталады 2004 Он фильм туралы он деректі фильм, әсіресе «Он» 2005 Билеттер Эрно Олми және Кен Лоучпен бірге режиссерлік жасалған, Эрно Олми және Пол Лавертимен бірге жазылған 2006 Жұмыс істеп жатқан адамдар Киаростамидің бастапқы әңгімесі 2006 Виктор Эрисе – Аббас Киаростами: Сәйкестіктер Виктор Эрисемен бірлескен жұмыс, сонымен қатар Эрисе жазып, түсірген 2007 Парсы кілем тек «Is There a Place to Approach?» бөлімі, Парсы кілемінің 15 бөлімінен бірі, әрқайсысы әртүрлі ирандық режиссердің туындысы 2008 Ширин 2010 Сертификатталған көшірме 2012 Сүйгендей біреу 2012 Лейламен кездесу 2016 Соңғы емтихан Киаростами қайтыс болғанға дейін жазған сюжеттік тұжырымдама, сонымен қатар режиссер Адель Яраги жазған 2017 24 кадр

Қысқа метражды фильмдер

Жыл Фильм Режиссері Жазушы Ескертулер 1972 Рецесс 1975 Бір мәселенің екі шешімі 1975 Солай істей аламын 1976 Түстер 1977 Мұғалімдерге арналған құрмет – қысқа деректі фильм 1977 Жаханнама сарайы – қысқа деректі фильм 1977 Бос уақытты қалай пайдалану керек 1978 Шешім, ағылшын тілінде «Шешім №1» деп те аталады 1980 Жүргізуші 1980 Тәртіпті ме, тәртіпсіз бе 1982 Хор 1995 Шешім 1997 Жарықтың тууы 1999 Volte sempre, Abbas! 2005 Киаростами жолдары 2007 Жақындауға болатын жер бар ма? – «Парсы кілемшесі» фильмінің 15 бөлігінің бірі, әрқайсысын әртүрлі ирандық режиссер түсірген 2013 Лимон фабрикасындағы қыз – сценарийін Киара Маранон жазған, ол да режиссері 2014 Шағала жұмыртқалары – қысқа деректі фильм