Кіріспе

жоқ Ливиядағы яһудилердің тарихы біздің заманымызға дейінгі 3 ғасырға, Киренаика гректер билігі астында болған кезге дейін созылады. Ливияның еврей халқы, Сефард Магреб еврей қауымының бір бөлігі осы аймақты қазіргі уақытқа дейін үнемі мекендей берді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ливияның еврей халқы фашистік итальян режимі антисемит заңдарына және нацистік неміс әскерлерінің депортацияларына ұшырады. Соғыстан кейін еврейлерге қарсы зорлық-зомбылық көптеген яһудилерді елден, негізінен Израильден, Италия мен Солтүстік Америкаға көшіп кеткен. 1969 жылдан 2011 жылға дейін елді басқарған полковник Муамар Каддафи кезінде жағдай одан әрі нашарлап, ақыр соңында қалған еврей халқының көшіп кетуіне әкелді. Ливиядағы соңғы еврей, 80 жастағы Рина Дебах 2003 жылы елден кеткен. Ливияның еуропалық қоныстары б.з.д. Птолемеялық Мысыр Птолемей I Сотердің Яһудеяға шабуыл жасағанынан кейін көптеген яһудилерді соғыс тұтқыны ретінде алып кетіп, кейін босатылғаннан кейін, сондай-ақ экономикалық себептермен және Птолемейдің толерантты саясатымен Мысырға ерікті түрде көшті. 312 жылы Птолемей өзінің патшалығын нығайту үшін Киренаикаға көптеген яһудилерді қоныстандырды. 13 жылы Бенгазиде яһудилер өмір сүргендігі туралы деректер бар. Олар азаматтар ретінде қарастырылды, бірақ сол аймақтағы басқа яһудилерден айырмашылығы яһудилік архонтпен басқарылды. 146 жылы Б.з.д. Бенгазиде және Ливияның басқа жерлерінде табылған жазулар бай, жақсы қалыптасқан және ұйымдасқан яһуди қауымдастықтары туралы мәліметтер береді. Грек-рим дәуірінде Ливия Киринея мен оған қарасты аймақтарға жуық жерді алып жатқан. Аугуст Киринеяның яһуди халқына аймақтың әкімі Флавий арқылы белгілі бір артықшылықтар берді. Сол кезде олар Иерусалимдегі яһудилермен тығыз қарым-қатынаста болды. 73 жылы Яһудеядағы бірінші яһуди-рим соғысы кезінде Киринеядағы яһуди қауымының Жонатан тоқымашы бастаған көтерілісі болды, оны губернатор Катул тез басып тастады. Жонатан Пентаполистің әкімшісіне жалған хабар таратты. Римдіктер оған кек алып, Киринеядағы көптеген бай яһудилерді өлтірді. Бұл кезеңдегі бірнеше ливиялық яһудилер, мысалы, Киринеялық Ясон, оның еңбегі Екінші Маккавейлер кітабының көзі болып табылады, және Исаны айқышқа шегелеуге алып бара жатқанда, Исаның айқышқа шегеленгенін көтеріп жүрген Симон Киринеялық. Яһуди дәстүріне сәйкес, б.з. 132-135 ж. Бар-Кохба көтерілісінен кейін римдіктер Яһудеядан Киренаикаға он екі қайықпен яһудилерді депортациялады. Бұл жерде шамамен жарты миллион яһуди өмір сүрген деп есептеледі. Көбісі ауыл шаруашылығымен айналысатын, ал теңіз жағалауындағылар теңізшілер болған. Басқалары қыш құмырашы, тас қалаушы, тоқымашы және саудагер болған. 1931 жылғы деректер итальян тілінде сөйлейтін яһуди халқының арасында салыстырмалы түрде кең таралғандығын көрсетеді. Бенгазиде еврей ерлердің 67,1 пайызы және еврей әйелдерінің 40,8 пайызы итальян тілінде сөйледі, араб ерлердің 34,5 пайызы және араб әйелдерінің 1,6 пайызы. 1936 жылға дейін итальяндықтардың тұсында яһудилер бейбіт өмір сүрді. Алайда 1936 жылы италиялықтар Италиядағы қазіргі жағдайларға негізделген әлеуметтік және экономикалық құрылымдарды жаңғыртуға бағытталған фашистік заңнаманы жүзеге асыруды бастады. 1938 жылдың соңында яһудилерге қарсы нәсілдік заңнаманы жүзеге асырумен, яһудилер муниципалдық кеңестерден, мемлекеттік кеңселерден және мемлекеттік мектептерден шығарылды және олардың қағаздарына "жұрттық нәсіл" деген сөздер қойылды. 1942 жылы Солтүстік Африкада одақтастарға қарсы соғысқан неміс әскерлері Бенгазидің еврейлік кварталын басып алып, дүкендерді тонап, 2000 астам еврейді шөл далаға айдады. Бұл топтың бестен бір бөлігі еңбек лагерлеріне жіберіліп, қаза тапты. Яһудилер Триполи мен Бенгази қалаларында, Байда мен Мисратада шағын қауымдастықтармен шоғырланды. 1948 жылы маусымда еврейлерге қарсы көтерілісшілер тағы 12 еврейді өлтіріп, 280 еврей үйін қиратты. 1940 жылдардың соңында Ливияда шамамен 40 000 еврей өмір сүрді. Ливиялық яһудилер қауымы осы кезеңде үлкен қауіп-қатерден зардап шекті. 1948 жылы Израильдің құрылуы, сондай-ақ Ливияның 1951 жылы Италиядан тәуелсіздігі және кейіннен Араб Лигасына кіруі көптеген яһудилерді көшіп кетуіне әкелді. 1948 жылдан 1951 жылға дейін, әсіресе 1949 жылы эмиграция заңды болғаннан кейін, 30 972 яһуди Израильге көшіп келді.

Каддафиден кейінгі дәуір

2011 жылы Каддафиге қарсы элементтер Ливия еврейлеріне қатысты ұстанымында айқын айырмашылықты көрсетті. NBC News телеарнасының хабаршысы Ричард Энгель, соғыс туралы хабарлаған кезде, көтерілісшілердің әр бесіншісінің бірі ливиялық мықты адам жасырын еврей екеніне сеніп, Каддафиге қарсы қару көтергенін айтты. Алайда, Ұлттық ауыспалы кеңестің төрағасы Мустафа Абдул Жалил Ливия еврейлерінің өкілі Дэвид Гербиді онымен кездесуге шақырды. 2011 жылдың тамызында Гербиді Нафуса тауларында бербер көтерілісшілері жылы қабылдады, ал Амазиг NTC өкілі: "Біз мұсылмандар мен яһудилер арасында тығыз қарым-қатынас орнатуды қалаймыз. Еврейлерсіз біз ешқашан күшті ел бола алмаймыз". 2011 жылдың 1 қазанында Герби 44 жыл сүргінгеннен кейін Триполиге оралды. АҚШ-тың қауіпсіздік жөніндегі келісімшарт жасайтын компаниясының көмегімен және NTC жауынгерлері мен үш жергілікті шейхтің рұқсатымен Герби қаланың тарихи Дар Биши синагогасының кіреберісін бөгеп тұрған кірпіш қабырғаны құлатты. Ол бұл күнді Ливия үшін "тарихи күн" деп жариялап, жиналған көпшілікке: "Бұл - Каддафидің тұсында зардап шеккендердің бәрі үшін" деді. Алайда, кейбір тұрғындар Гербидің ниетіне абай болып, CNN репортерінің сөздеріне сүйеніп, еврейлерге сенімсіздік білдірді. Гербидің синагогадағы жұмысы екі күннен кейін, рұқсат шарттары дау туғанда, кенеттен тоқтады.