Кіріспе
жоқ Ливиядағы яһудилердің тарихы біздің заманымызға дейінгі 3 ғасырға, Киренаика гректер билігі астында болған кезге дейін созылады. Ливияның еврей халқы, Сефард Магреб еврей қауымының бір бөлігі осы аймақты қазіргі уақытқа дейін үнемі мекендей берді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ливияның еврей халқы фашистік итальян режимі антисемит заңдарына және нацистік неміс әскерлерінің депортацияларына ұшырады. Соғыстан кейін еврейлерге қарсы зорлық-зомбылық көптеген яһудилерді елден, негізінен Израильден, Италия мен Солтүстік Америкаға көшіп кеткен. 1969 жылдан 2011 жылға дейін елді басқарған полковник Муамар Каддафи кезінде жағдай одан әрі нашарлап, ақыр соңында қалған еврей халқының көшіп кетуіне әкелді. Ливиядағы соңғы еврей, 80 жастағы Рина Дебах 2003 жылы елден кеткен. Ливияның еуропалық қоныстары б.з.д. Птолемеялық Мысыр Птолемей I Сотердің Яһудеяға шабуыл жасағанынан кейін көптеген яһудилерді соғыс тұтқыны ретінде алып кетіп, кейін босатылғаннан кейін, сондай-ақ экономикалық себептермен және Птолемейдің толерантты саясатымен Мысырға ерікті түрде көшті. 312 жылы Птолемей өзінің патшалығын нығайту үшін Киренаикаға көптеген яһудилерді қоныстандырды. 13 жылы Бенгазиде яһудилер өмір сүргендігі туралы деректер бар. Олар азаматтар ретінде қарастырылды, бірақ сол аймақтағы басқа яһудилерден айырмашылығы яһудилік архонтпен басқарылды. 146 жылы Б.з.д. Бенгазиде және Ливияның басқа жерлерінде табылған жазулар бай, жақсы қалыптасқан және ұйымдасқан яһуди қауымдастықтары туралы мәліметтер береді. Грек-рим дәуірінде Ливия Киринея мен оған қарасты аймақтарға жуық жерді алып жатқан. Аугуст Киринеяның яһуди халқына аймақтың әкімі Флавий арқылы белгілі бір артықшылықтар берді. Сол кезде олар Иерусалимдегі яһудилермен тығыз қарым-қатынаста болды. 73 жылы Яһудеядағы бірінші яһуди-рим соғысы кезінде Киринеядағы яһуди қауымының Жонатан тоқымашы бастаған көтерілісі болды, оны губернатор Катул тез басып тастады. Жонатан Пентаполистің әкімшісіне жалған хабар таратты. Римдіктер оған кек алып, Киринеядағы көптеген бай яһудилерді өлтірді. Бұл кезеңдегі бірнеше ливиялық яһудилер, мысалы, Киринеялық Ясон, оның еңбегі Екінші Маккавейлер кітабының көзі болып табылады, және Исаны айқышқа шегелеуге алып бара жатқанда, Исаның айқышқа шегеленгенін көтеріп жүрген Симон Киринеялық. Яһуди дәстүріне сәйкес, б.з. 132-135 ж. Бар-Кохба көтерілісінен кейін римдіктер Яһудеядан Киренаикаға он екі қайықпен яһудилерді депортациялады. Бұл жерде шамамен жарты миллион яһуди өмір сүрген деп есептеледі. Көбісі ауыл шаруашылығымен айналысатын, ал теңіз жағалауындағылар теңізшілер болған. Басқалары қыш құмырашы, тас қалаушы, тоқымашы және саудагер болған. 1931 жылғы деректер итальян тілінде сөйлейтін яһуди халқының арасында салыстырмалы түрде кең таралғандығын көрсетеді. Бенгазиде еврей ерлердің 67,1 пайызы және еврей әйелдерінің 40,8 пайызы итальян тілінде сөйледі, араб ерлердің 34,5 пайызы және араб әйелдерінің 1,6 пайызы. 1936 жылға дейін итальяндықтардың тұсында яһудилер бейбіт өмір сүрді. Алайда 1936 жылы италиялықтар Италиядағы қазіргі жағдайларға негізделген әлеуметтік және экономикалық құрылымдарды жаңғыртуға бағытталған фашистік заңнаманы жүзеге асыруды бастады. 1938 жылдың соңында яһудилерге қарсы нәсілдік заңнаманы жүзеге асырумен, яһудилер муниципалдық кеңестерден, мемлекеттік кеңселерден және мемлекеттік мектептерден шығарылды және олардың қағаздарына "жұрттық нәсіл" деген сөздер қойылды. 1942 жылы Солтүстік Африкада одақтастарға қарсы соғысқан неміс әскерлері Бенгазидің еврейлік кварталын басып алып, дүкендерді тонап, 2000 астам еврейді шөл далаға айдады. Бұл топтың бестен бір бөлігі еңбек лагерлеріне жіберіліп, қаза тапты. Яһудилер Триполи мен Бенгази қалаларында, Байда мен Мисратада шағын қауымдастықтармен шоғырланды. 1948 жылы маусымда еврейлерге қарсы көтерілісшілер тағы 12 еврейді өлтіріп, 280 еврей үйін қиратты. 1940 жылдардың соңында Ливияда шамамен 40 000 еврей өмір сүрді. Ливиялық яһудилер қауымы осы кезеңде үлкен қауіп-қатерден зардап шекті. 1948 жылы Израильдің құрылуы, сондай-ақ Ливияның 1951 жылы Италиядан тәуелсіздігі және кейіннен Араб Лигасына кіруі көптеген яһудилерді көшіп кетуіне әкелді. 1948 жылдан 1951 жылға дейін, әсіресе 1949 жылы эмиграция заңды болғаннан кейін, 30 972 яһуди Израильге көшіп келді.
The history of the Jews in Libya stretches back to the 3rd century BCE, when Cyrenaica was under Greek rule. The Jewish population of Libya, a part of the Sephardi Maghrebi Jewish community continued to populate the area continuously until the modern times. During World War II, Libya's Jewish population was subjected to antisemitic laws by the Fascist Italian regime and deportations by Nazi German troops. After the war, anti Jewish violence caused many Jews to leave the country, principally for Israel, though significant numbers moved to Italy and North America. Under Colonel Muammar Gaddafi, who ruled the country from 1969 to 2011, the situation deteriorated further, eventually leading to the emigration of the remaining Jewish population. The last Jew in Libya, 80 year old Rina Debach, left the country in 2003. Major Jewish settlement of Libya took place in the 4th century BCE. Ptolemaic Egypt had gained a large Jewish population after Ptolemy I Soter's invasion of Judea, during which many Jews were carried off as war captives before later being freed, as well as voluntary Jewish emigration to Egypt for economic reasons and Ptolemy's tolerant policies which followed afterward. In 312 BCE, Ptolemy settled many Jews in Cyrenaica to strengthen his kingdom. There is evidence of Jews living in Benghazi from 13 BCE. They were considered citizens, but were ruled by a Jewish archon unlike the rest of the Jews in that area. In 146 BCE inscriptions found at Benghazi and elsewhere in Libya, give details about wealthy, well established and organised Jewish communities. During the Greco Roman period, Libya corresponded approximately with Cyrene and the territory belonging to it. Jews lived there, including many that moved there from Egypt; Augustus granted Cyrene's Jewish population certain privileges through Flavius, the governor of the province. At the time, they maintained close contact with the Jews in Jerusalem. In 73 CE, during the First Jewish–Roman War in Judea, there was also a revolt by the Jewish community in Cyrene led by Jonathan the Weaver, which was quickly suppressed by the governor Catullus. Jonathan was denounced to the governor of Pentapolis. In vengeance, the Romans killed him and many wealthy Jews in Cyrene. Several Libyan Jews from around this period are known today, such as Jason of Cyrene, whose work is the source of the Second Book of Maccabees, and Simon of Cyrene, who is believed to have carried the cross of Jesus as he was taken to his crucifixion. According to Jewish tradition, after the Bar Kokhba revolt of 132 135 AD, the Romans deported twelve boatloads of Jews from Judea to Cyrenaica. Approximately half a million Jews are thought to have already been living there at the time. Most lived in farming villages while those by the sea were often sailors. Many others were potters, stonemasons, weavers, and merchants. Data from 1931 indicates that spoken Italian was relatively widespread across the Jewish population. In Benghazi, 67.1 percent of Jewish men and 40.8 percent of Jewish women spoke Italian, compared to 34.5 percent of Arab men and 1.6 percent of Arab women. Until 1936 life under Italian rule proceeded peacefully for the Jews. In 1936, however, the Italians began to enforce fascist legislation, aimed at modernising social and economic structures, based on conditions current in Italy. With the implementation of anti Jewish racial legislation in late 1938, Jews were removed from municipal councils, public offices, and state schools and their papers were stamped with the words "Jewish race." In 1942, German troops fighting the Allies in North Africa occupied the Jewish quarter of Benghazi, plundering shops and deporting more than 2,000 Jews across the desert. Sent to work in labor camps, more than one fifth of this group of Jews perished. Jews were concentrated in the cities of Tripoli and Benghazi, with small communities in Bayda and Misrata. In June 1948, anti Jewish rioters killed another 12 Jews and destroyed 280 Jewish homes. In the late 1940s, some 40,000 Jews lived in Libya. The Libyan Jewish community suffered great insecurity during this period. The founding of Israel in 1948, as well as Libya's independence from Italy in 1951 and subsequent admission into the Arab League, led many Jews to emigrate. From 1948 to 1951, and especially after emigration became legal in 1949, 30,972 Jews moved to Israel.
Каддафиден кейінгі дәуір
2011 жылы Каддафиге қарсы элементтер Ливия еврейлеріне қатысты ұстанымында айқын айырмашылықты көрсетті. NBC News телеарнасының хабаршысы Ричард Энгель, соғыс туралы хабарлаған кезде, көтерілісшілердің әр бесіншісінің бірі ливиялық мықты адам жасырын еврей екеніне сеніп, Каддафиге қарсы қару көтергенін айтты. Алайда, Ұлттық ауыспалы кеңестің төрағасы Мустафа Абдул Жалил Ливия еврейлерінің өкілі Дэвид Гербиді онымен кездесуге шақырды. 2011 жылдың тамызында Гербиді Нафуса тауларында бербер көтерілісшілері жылы қабылдады, ал Амазиг NTC өкілі: "Біз мұсылмандар мен яһудилер арасында тығыз қарым-қатынас орнатуды қалаймыз. Еврейлерсіз біз ешқашан күшті ел бола алмаймыз". 2011 жылдың 1 қазанында Герби 44 жыл сүргінгеннен кейін Триполиге оралды. АҚШ-тың қауіпсіздік жөніндегі келісімшарт жасайтын компаниясының көмегімен және NTC жауынгерлері мен үш жергілікті шейхтің рұқсатымен Герби қаланың тарихи Дар Биши синагогасының кіреберісін бөгеп тұрған кірпіш қабырғаны құлатты. Ол бұл күнді Ливия үшін "тарихи күн" деп жариялап, жиналған көпшілікке: "Бұл - Каддафидің тұсында зардап шеккендердің бәрі үшін" деді. Алайда, кейбір тұрғындар Гербидің ниетіне абай болып, CNN репортерінің сөздеріне сүйеніп, еврейлерге сенімсіздік білдірді. Гербидің синагогадағы жұмысы екі күннен кейін, рұқсат шарттары дау туғанда, кенеттен тоқтады.