Кіріспе

Рубен Мамулианның 1931 жылғы фильмі «Доктор Джекилл және мистер Хайд» – 1931 жылғы американдық «кодекске дейінгі» қорқыныш фильмі, режиссері Рубен Мамулиан, ал басты рөлде Фредерик Марч ойнаған. Ол адамдардың ішкі жамандықтарын оятуға қабілетті жаңа формуласын сынап көретін, құмарлы дәрігердің рөлін сомдайды. Фильм Роберт Луис Стивенсонның 1886 жылғы «Доктор Джекилл және мистер Хайдтың ерекше жағдайы» повесінің бейімделуі болып табылады. Бұл повесте ғылымға берілген, қарапайым адамның ішкі жағынан қылмысты психопатқа айналуы баяндалады. Фильм шыққан кезде сыншылардың жоғары бағасын алып, коммерциялық сәттілікке жетті. Үш «Оскар» сыйлығына ие болған Марч, «Чемпион» фильміндегі Уоллес Биримен бірге «Ең үздік актер» сыйлығын бөлісіп жеңіп алды.

Сюжет

Виктория дәуіріндегі Лондонның ағылшын дәрігері Генри Джекилл (Фредерик Марч) әр адамның бойында жақсылық пен жамандыққа ұмтылыс бар екеніне сенімді. Ол өзінің никелесi Мюриэл Кэруға (Роза Хобарт) терең ғашық және онымен дереу үйленгісі келеді. Бірақ оның әкесі, бригадир-генерал сэр Денверс Кэрью (Халлиуэлл Хоббс) оларға күтуге бұйрық береді. Бір күні түнде Джекилл әріптесі доктор Джон Ланьонмен (Холмс Герберт) үйге қайтып бара жатып, Айви Пирсон (Мириам Хопкинс) атты бар әншісінің пансионатының алдында шабуылға ұшырағанын көреді. Джекилл шабуылдаушыны қуа жөнеп, Айвиді бөлмесіне көтеріп, оған көмек көрсетеді. Айви Джекилді азғыруға тырысады, бірақ ол қарсы тұрып, Ланьонмен бірге кетеді. Сэр Денверс Мюриэлді Батқа алып кеткен соң, Джекилл өзінің жаман жағын оятуға арналған препараттармен тәжірибе жасауды бастайды. Осы препараттардың қоспасын ішкеннен кейін ол Эдвард Хайдке айналады – импульсивті, садистік, зорлыққа құмар және моральдық шектеулері жоқ адам, ол өзінің барлық құштарлықтарына беріледі. Хайд Айвиді ол жұмыс істейтін музыкалық залдан табады. Ол оған компания үшін қаржылық қолдау ұсынады. Олар Айвидің пансионатында тұрады, онда Хайд оны зорлап, психологиялық тұрғыдан манипуляциялайды. Хайд газеттен Сэр Денверс пен Мюриэлдің Лондонға оралуды жоспарлап отырғанын оқығаннан кейін Айвиді тастап кетеді, бірақ ол күтпеген сәтте қайтып келетінін қорқытады. Өкінішпен толған Джекилл Айвиге 50 фунт стерлинг жібереді. Пансионаттың иесінің кеңесімен Айви доктор Джекиллге барады және сол түні өзін шабуылдан құтқарған адам екенін таниды. Ол оған Хайдпен болған жағдайды жылап айтады, ал Джекилл оны ешқашан Хайдты көрмейтініне сендіреді. Бірақ келесі күні түнде, Мюриэлдің үйіне, үйлену тойының күні жарияланатын кешке бара жатып, Джекилл мысықтың құсты ұстап өлтіргенін көріп, тағы да Хайдке айналады. Тойға бармай, Хайд Айвидің бөлмесіне барып, оны өлтіреді. Хайд Джекиллдің үйіне қайта оралады, бірақ үй қызметшісі оны ішке кіргізбейді. Кінәден шарлап, Хайд Ланьонға хат жазып, оны Джекиллдің зертханасынан белгілі бір химиялық заттарды алып, үйіне әкелуге шақырады. Хайд келгенде, Ланьон оған қару тартады және Хайдты Джекиллге апаруды талап етеді. Басқа амалы болмағандықтан, Хайд формуланы ішіп, Ланьонның көз алдында Джекиллге айналады. Өзгерістерді бақылай алмайтынын білген Джекилл Карулардың үйіне барып, никелесуді бұзады. Ол кетіп бара жатқанда, Мюриэлдің жылап тұрғанын көреді. Бұл тағы бір трансформацияны тудырады және Хайд ретінде үйге кіріп, Мюриэлге шабуыл жасайды. Сэр Денверс оны тоқтатуға тырысады, бірақ Хайд оны Джекиллдің таяғымен өлтіріп, содан кейін Джекиллдің зертханасына қашып кетеді, онда ол формуланы қайтадан ішіп, Джекиллге айналады. Ланьон қылмыс орнында қалған сынған таяқты таниды және полицияны Джекиллдің үйіне шақырады. Джекилл оларға Хайдтың қашқандарын айтады, ал Ланьон Джекилл мен Хайдтың бір адам екенін мәлімдейді. Стресс тағы да ашулы Хайдқа айналдырады және қаһарлы күрес салдарынан Хайдты полиция атып өлтіреді. Өлгенде ол қайтадан Джекиллге айналады.

Өндіріс

Фильм Өндіріс кодексі толық күшіне енгенге дейін түсірілді және бүгінде оның күшті жыныстық мазмұны үшін еске алынады, оның көп бөлігі Мириам Хопкинс ойнаған бар әншісі Айви Пирсонның кейіпкері арқылы бейнеленген. 1936 жылы қайта шығарылғанда, фильмді кинотеатрларға тарату үшін Кодекс 8 минутты алып тастауды талап етті. Бұл кадрлар VHS және DVD нұсқаларында қалпына келтірілді. Трансформация сахналарының құпиясы ондаған жылдар бойы ашылмады, содан кейін Мамулиан оны «The Celluloid Muse» (1969) атты Голливуд режиссерлерімен сұхбаттар жинағында ашты. Макияж контрастты түстерде жағылды. Содан кейін макияжға сәйкес келетін түрлі-түсті фильтрлер тізбегі қолданылды, бұл макияжды біртіндеп көрсетуге немесе жасыруға мүмкіндік берді. Түстің өзгеруі ақ-қара фильмде көрінбеді. Уолли Вестмордың Хайд үшін жасаған макияжы – маймылға ұқсас, жүні бар және үлкен кәдімгі тістерімен – Хайдтың медиада және комикстердегі танымал бейнесіне үлкен әсер етті. Бұл образ повестьтегі Хайдтың жасырылған зұлымдықтың көрінісі ретінде бейнеленгенін, сондықтан оның жартылай жетілмеген немесе маймыл сияқты көрінетінін көрсетеді. Мюриэл Кэрью мен Айви Пирсон кейіпкерлері Стивенсонның түпнұсқа әңгімесінде жоқ; Айви Пирсонның кейіпкері фильм үшін жазылған, ал Мюриэл [Агнес] Кэрью драматург Томас Рассел Салливанның 1887 жылғы сахналық нұсқасында пайда болады. Paramount компаниясы Джон Бэрриморды 1920 жылғы «Jekyll and Hyde» фильміндегі рөлін қайталау үшін басты рөлге шақырды, бірақ ол Metro Goldwyn Mayer компаниясымен жаңа келісімшартқа отырған еді. Paramount рөлге Ирвинг Пишельді ұсынды, бірақ режиссер оның жақсы ойнай алатынын, бірақ ол жеткілікті әдемі емес екенін және наурыз айында ойнауды ұсынды деп ойлады. Paramount содан кейін келісімшарты бар және физикалық жағынан Бэрриморға ұқсас Марчқа рөл берді. Марш Paramount компаниясының «Бродвейдің патша отбасы» (1930) фильмінде Джон Бэрриморға ұқсас кейіпкерді ойнаған еді, бұл Бэрриморларға ұқсас актерлік отбасы туралы әңгіме. Марш сахналық дәстүрге сәйкес, Джекилл мен Хайдтың контрастын күшейту үшін оларды асыра ойнады және рөлі үшін «Үздік актер» номинациясында «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. Трейсидің нұсқасы нашар қабылдады, ал Марш Трейсиге оның бүкіл мансабындағы беделін ең көп арттырғаны үшін алғыс айтып, әзілдеп телеграмма жіберді. Фильмнің ашылу титрлеріндегі музыка – Иоганн Себастьян Бахтың D минорындағы Токката және Фуга, BWV 565.

Кассалық жинақ

Доктор Джекилл мен мистер Хайдтың премьерасы Лос-Анджелесте 1931 жылдың 24 желтоқсанында, ал Нью-Йоркте 1931 жылдың 31 желтоқсанында өтті. Ішкі прокаттан $1,25 миллион табыс тапқан фильмге киносыншы Леонард Мальтин 4 мүмкіндіктен 3 жұлдыз берді, оны "керемет" және "көркем кинематографиялық" деп сипаттап, сондай-ақ Марч пен Хопкинстің актерлік шеберлігін жоғары бағалады. Variety журналы да оң пікір білдірді, бірақ бұл пікір аздап төмен болды. Альфред Рашфорд Грейсон "фильм тиімді кульминацияға жетпейді" деп жазды, себебі ол баяу және қиын дамыды, ал алғашқы трансформация сахнасы "күшті әсер береді", бірақ одан кейін қайталаған сайын әсері азайды. Дегенмен, Грейсон Марчқа "тамаша театралдық актерлік" берді, гримді "жеңіс" деп атады және фильмнің декорациялары мен жарығы атмосфералық ортаның үлгісі ретінде көруге тұрарлық екенін айтты. The New Yorker журналынан Джон Мошер фильмнің "толыққанды қорқынышқа толы" және "жақсы ойналған" екенін хабарлады. Оның сөзіне göre, Марч "Дуглас Фэрбенкс ағадай спорттық және көңілді мистер Хайдты сомдады". Film Daily газеті: "Фредерик Марчтың керемет ойыны – күшті драманың, шебер актерлік құрамның және режиссураның басты жетістігі" деп жариялады. Rotten Tomatoes фильмдерді шолу жинақтағышы 44 шолу негізінде 91% мақұлдау рейтингін және 8.3/10 орташа бағасын көрсетті. Сайттың сын пікірі: "Классика. Роберт Луис Стивенсонның 1931 жылғы повесінің шешуші нұсқасы, инновациялық арнайы эффектілермен, атмосфералық түсіріліммен және ақылдан безген актерлік шеберлікпен".

Үй медиасы

Доктор Джекилл және Мистер Хайд 2018 жылдың 27 мамырында DVD форматында, ал 2022 жылдың 25 қазанында Blu-ray форматында жарық көрді.

Қайта жасау

Доктор Джекилл мен мистер Хайд (1941) Спенсер Трейси бас рөлде ойнаған, осы фильмнің жаңадан түсірілген нұсқасы.