Кіріспе
Солтүстік Вэй императоры Тайву (Тайву, 408 - 11 наурыз 452), жеке аты Туоба Тао (拓拔), Сянбей атауы Бюри (佛), Қытайдың Солтүстік Вэй әулетінің үшінші императоры. Ол жалпы алғанда қабілетті билеуші ретінде танылды, оның тұсында Солтүстік Вэй шамамен екі есеге ұлғайып, бүкіл Солтүстік Қытайды біріктірді, осылайша Он алты патшалық кезеңін аяқтады және оңтүстік Лю Сунь әулетімен бірге Қытай тарихының Оңтүстік және Солтүстік әулеттер кезеңін бастады. Ол премьер-министр Цюй Хаоның ықпалымен тәңірге құлшылық ететін даошыл болған. 444 жылы Цюй Хаоның ұсынысы бойынша буддистер Гай Вуның (蓋) бүлінуін қолдады деп сеніп, ол буддизмді жоюды бұйырды. Бұл Қытай буддизмі үшін Вуның үш апатының біріншісі болды. Билік етуінің соңында оның билігі қатыгез бола бастады, ал Лю Сунь әулетіне қарсы үздіксіз соғыстар оның халқының да күшін жоғалтты. 452 жылы оны өзінің евнугі Цонг Ай өлтірді, ол ұлы Туоба Юны таққа отырғызды, бірақ кейін Туоба Юны да өлтірді. Басқа лауазымды адамдар Цонды құлатып, император Тайвуның немересі Туоба Цзюньді (одан бұрын қайтыс болған Туоба Хуанның ұлы) орнына қойды.
Ерте өмір
Туоба Тао 408 жылы туған, оның әкесі Туоба Си әлі де бабасы император Даовуның тұсында Ци ханзадасы болған, ресми түрде тажын иемденген жоқ, бірақ император Даовуның ең үлкен және ең сүйікті ұлы ретінде мұрагер болды. (Түоба Таоның анасы кейіннен тарихта Дю (杜貴) деп аталды, бірақ, шындығында, Дугухун деп аталды, өйткені Вэй Шу (Солтүстік Вэйдің ресми тарихы) жазылған кезде, император Сяовен Дугухундардың атын Дюге өзгертті.) Ол Туоба Сидің үлкен ұлы еді. 409 жылы Туоба Си император болғаннан кейін (император Миньюань ретінде) император Даовуның ұлы Туоба Шао (拓拔紹) Цинхэ принсімен өлтірілгеннен кейін, Туоба Тао болашақ мұрагер деп есептелетін, бірақ бұл атақ біраз уақыт берілмеген. Туоба Таоның балалық шағында оған Фоли деген лақап ат берілген. 420 жылы Консорт Ду қайтыс болды, содан кейін оны оның нәресте бағушысы Леди Ду өсірді. 422 жылы император Миньюань Туоба Таоны Тайпин князі етіп тағайындады. Сол жылы ауыр науқастанып, Цюй Хаоның ұсынысы бойынша ол Туоба Таоны тек мұрагерлік ханшайым етіп қана қоймай, мұрагерлік ханшайым Таоны екінші император ретінде қызмет ету үшін таққа отырғызды. Ол өзінің негізгі кеңесшілері Баба Сонг (拔拔), Цюй, Даси Цзин (達斤), Анчи Тонг (安遲同), Цююлинг Гуан (丘穆陵觀) және Цюдун Дуй (丘敦堆) -ды Тақ ханзаданың кеңесшісі ретінде қызмет етуге тағайындады. Осы кезден бастап, көптеген мәселелерді, әсіресе ішкі мәселелерді, Тао ханзадасы шешті, ал император Миньюань тек маңызды мәселелерді шешті. Сол жылы император Миньюань қарсыласы Лю Сонгқа шабуыл жасағанда, Туоба Тао солтүстікке қарай Роуранның шабуылдау қаупіне қарсы қорғаныш ретінде жолға шықты. 423 жылы Лю Сунгтан қазіргі Хэнань жерінің көп бөлігін басып алғаннан кейін, император Миньюань қайтыс болды. Туоба Тао Тайву императоры болып таққа отырды.
Ортаңғы билік
432 жылдың көктемінде император Тайву өзінің емші анасы, емші ана император жесір Ду, император жесірін құрметтеді. Ол сондай-ақ Хелиан Бобоның бір қызын өзінің император қызы етіп, ал оның үлкен ұлы Туоба Хуанды өзінің қайтыс болған күйеуі Консорт Хеланмен, мұрагер ханзада етіп жасады. 432 жылы жаз айында император Тайву Ся қырылып, Солтүстік Янға шабуыл жасай бастады. 432 жылдың күзінде ол Солтүстік Янның астанасы Хелонгты (和龍, қазіргі Цзиньчжоу, Ляонин) қоршауға алды. Солтүстік Ян әскерлеріне қарсы бірнеше жеңіске жеткенімен, ол қыс басында Солтүстік Ян халқының көп бөлігін тұтқындап, өз мемлекетінде мәжбүрлеп қоныстандырғаннан кейін, кері шегінуді таңдады. Кейінгі бірнеше жыл бойы ол солтүстік Янға қарсы жыл сайынғы шабуылдарын сол үлгіде жүргізді. Император Тайву Солтүстік Янға көңіл бөлген кезде, ол Солтүстік Лянды да ойлап отырды, бірақ министр Ли Шуның (李順) кеңесі бойынша, ол Солтүстік Лянның ұзақ уақыттан бері билік еткен ханзадасы Джуку Мэньшуның өлімін күтуге шешім қабылдады. 432 жылы қыста Солтүстік Ян императоры Фэн Хонның ұлы Фэн Чонг (崇), әкесі өлгеннен кейін оны өлімге кесер деп қорқып, маңызды Солтүстік Ян қаласын Ляоси (西, қазіргі Таншань, Хэбэй) Солтүстік Вэйге тапсырды. Фэн Чунгты сыйлау үшін император Тайву өзінің ағасы Туоба Цзяньды (拓拔健) Юнчан ханзадасын Фэн Чунгты әкесі қоршауынан құтқару үшін жіберіп қана қоймай, оны 10 командирлікпен Ляоси ханзадасы етіп тағайындады. 433 жылы Джуку Мэньсунь қайтыс болды, ал император Тайву Солтүстік Лянгты жаулап алуды қарастыра бастады. Алайда ол бастапқыда Жүку Мэньшунның ұлы Жүку Муцзяньды вассал ретінде қабылдап, Жүку Муцзяньның әпкесін император жұбайы ретінде қабылдады. 434 жылы көктемде Хелиан Чанг тарихқа жасырын себептермен Пинчэннен қашып кетіп, көтеріліс бастауға тырысқан. Ол шайқаста қаза тауып, император Тайву Хелиан Чангтың бауырларын өлімге кескен. 434 жылдың көктемінде, Солтүстік Янның бейбітшілік ұсынысынан бас тартқаннан кейін, император Тайву Фэн Хонг өзінің қызын император Тайвуға күйеу ретінде беру туралы ұсыныс жасағаннан кейін қабылдады және Фэн Хонгтың ағасы және оның алдыңғысы Фэн Ба 414 жылы император Мингюань тапсырғаннан кейін қамауға алған Солтүстік Вей елшісі Хуньюйюй Шименді (忽于什门) қайтарып берді. Алайда император Тайву Фэн Хонға өзінің мұрагер ханзадасы Фэн Вангренді (王仁) Пиньчжэнге қарсы алуға жіберуге бұйырды, ал Фэн Хон бұдан бас тартты, қысқаша бейбітшілікке аяқ салды, ал 434 жылы жазда Солтүстік Вэй Солтүстік Янға мерзімді шабуылдарын қайтадан бастады. Осы уақыт аралығында ол Руран Чили ханы Юдзиюлу Вутидің әпкесі Лу Цуо Чжаойиді император жұбайы ретінде қабылдады және тату қарым-қатынасты нығайту үшін оның әпкесі немесе туысы ханшайым Сихайды Юдзиюлу Вутиге үйленді. 434 жылдың күзінде, Шиоңну көтерілісшісіне шабуыл жасаған кезде, император Тайву Байдың күштеріне жеңіл қарады және амалда ұсталды, тек оның күзетшісі Хоумочен Цзяньның (侯莫陳建) күшімен құтқарылды. Ол Байды жеңіп, тайпасын қырып-жойды. 436 жылы Фэн Хонг Фэн Вангренді тұтқын ретінде жіберуді ұсына отырып, тағы бір елшілікті жіберді. Фэн Хонның ұсынысына сенбеген император Тайву бас тартты және соңғы шабуылға дайындалды. Хелонгқа жеткенде Фэн Хонг Гогорьодан көмек сұрады, Гогорьо өз халқының Гогорьо жеріне көшіру жоспарына көмектесу үшін әскер жіберді. Тайву императорының генералы Тукси Би мас болғандықтан, Солтүстік Вей күштері оны қуып жете алмады. Содан кейін ол Гогорьеге хабаршыларын жіберіп, Гогорьеден Фенг Хонгты ұстап беруді талап етті. Гогурё королі Чансу, Фенг Хонгпен бірге император Тайвуға қызмет етуді кішіпейілділікпен сұрағанмен, бас тартты. Тайву императоры Лепин князі Туоба Пи (拓拔) ағасының ұсынысы бойынша дереу Когурёға қарсы жорық жүргізбеді. 438 жылы Фэн Хонг пен Гогорьё араларында дау-дамай болып, Чансу патша Фэн Хонгты өлтіреді. 436 жылдың соңында 431 жылдан бері Солтүстік Вэйдің Роуранмен бейбіт қарым-қатынасы тоқтады, себебі белгісіз. Роуран Солтүстік Вэйдің солтүстік шекаралық аймақтарын қашуын жалғастырды. 437 жылы император Тайвуның Лю Сонгтың императоры Вэньмен некеге тұру келіссөздері жемісті болды, өйткені император Вэнь өзінің ресми Лю Сибоны (劉伯) Солтүстік Вейге жіберді. 437 жылы жергілікті билік өкілдерінің жемқорлықпен айналысуына ашуланып (бұл оларға қажет болды, өйткені сол кезде Солтүстік Вэй билігі қызметкерлері жалақы алмады), ол төменгі деңгейдегі лауазымды адамдар мен қарапайым адамдарға би...
Билік етуінің соңғы кезеңдері
442 жылы Ку Цянцзидің талабымен император Тайву платформаға көтеріліп, Кудан даосистік амулеттерді ресми түрде алды және өзінің даосистік нанымдарын көрсету және даосизмді мемлекеттік дін ретінде ресми түрде бекіту үшін туысының түсін көк түске өзгертті. Сол кезден бастап Солтүстік Вэй императорлары таққа отырғанда даолық амулеттерді алу дәстүрі қалыптасты. Сондай-ақ, Ку және Цюй Хаоның үндеуінен ол Jinglun сарайының (靜輪宮) құрылысын бастады, ол тыныш және құдайларға жақын болады деп ойлаған. (Будда дінін ұстанған ханзада Хуан, құрылыс жобасына шығынды негізге ала отырып қарсылық білдірді, бірақ император Тайву оған келіспеді.) Тайву императорының қол астында Цюй Хаомен бірге Коу Цянцзидің қол астында Аспан шеберлері буддаға қарсы жоспар жасаған. Солтүстік Wei-дегі Тайву императорының тұсында солтүстіктің Аспан иелері буддистерді қудалауға шақырды, буддизм мен Буддаға зұлым және тұрақтылыққа қарсы және отбасыға қарсы деп шабуыл жасады. Ку Цянцзи буддизмге қарсы болды. Аспандық ұстаздарға тыйым салынбады, бірақ Куй Хао мен Куй Цянчжидің буддизмге қарсы науқаны жүзеге аспады. 443 жылдың күзінде Роранға шабуыл жасаған кезде император Тайву кенеттен Юдзиюлу Вутиге тап болды, ал онымен бірге болған ханзада Хуан шабуыл жасауға кеңес берді, бірақ император Тайву екі ойлы болып, Юдзиюлу Вутиге қашып кетуіне мүмкіндік берді. Сол кезден бастап император Тайву хан хан ханзада Хуанның кеңестерін шын жүректен тыңдай бастады және 443 жылдың қысында хан ханзада Хуанға ең маңыздылардан басқа барлық императорлық міндеттерді орындауды бұйырды. Ханзада Хуан көп ұзамай шаруашылдықты ынталандыру саясатын енгізді - ол артық ірі қара малы барларды оларды жоқтарға қарыз беруге міндетті етті, жүк малы болу керек, ал жалға алу ақысын ірі қарасы жоқтар ірі қара иелерінің жерін өңдеп төлейді, бұл егіндік жерлердің тиімділігін арттырады. 444 жылы император Тайвуның соңғы билігі кезінде саяси жанжалдың алғашқы үлкен оқиғасы болды. Дугу Цзе (獨孤), Роуранға шабуыл жасауға қарсы шыққан жоғары лауазымды адам, Цюй Хао Цюйға қызғанышпен қарады деп айыптады, оның Роуранға шабуыл жасау туралы ұсыныстарын император Тайву қабылдады, ол император Тайвуның соғыс күш-жігерін саботаж етті. Император Тайву Дугуды өлімге кескен, ал Туоба Пи уайымнан қайтыс болған. Бұдан басқа, Дюгу тергеу кезінде оларды кінәлағандықтан, әріптестері Чжан Сонг (張) және Куди Лин (庫狄鄰) де өлім жазасына кесілді. 444 жылы жазда Туйухун ханның сегіз немересі Муронг Мулиян (慕容慕利延) ағасы Муронг Вейши (慕容緯世) өлгеннен кейін Солтүстік Вейге беріліп, Туйухунға шабуыл жасауын ұсынды. Оған жауап ретінде император Тайву өзінің ұлы Туоба Фулуо (拓拔伏羅) Цзинь ханзадасын Туюхунға шабуылға жіберіп, Туюхун әскерлерін жеңіп, Муронг Мулиянды Байлан тауларына (白蘭山, қазіргі Кинхайдың оңтүстік-батысында) қашуға мәжбүр етті. 445 жылы Тайву императорының алыс туысы Туоба На (拓拔那) Гаолианг князімен бірге Муронг Мулиян батысқа қашып, Ютианды (Хотан) басып алды. (Бірақ, бірнеше жылдан кейін Туюхун өзінің бастапқы орнына қайта оралады.) 445 жылы Шаншанның патшасы Чжэнданың (真達) Тайву императорының хабаршыларын Шаншан арқылы басқа Сию патшалықтарына жібермегеніне ашуланған император Тайву өзінің генералы Туван Дугуиді (吐萬度歸) Шаншанға шабуылға жіберді, ал 445 жылдың күзінде Чжэнда берілді. Солтүстік Вэй Шаншанды басып алды. 445 жылдың күзінде "У" Вэйді жояды деген пайғамбарлыққа жауап ретінде, шионгу жігіті Гай У Синьчжэнде (杏城, қазіргі Янань, Шэньси) Солтүстік Вэйге қарсы көтеріліс бастады. Оған көп ұзамай көптеген басқа шионгу және хан халқы қосылды. Гай сондай-ақ Лю Сонға вассал ретінде тапсырылды, Лю Сонға көмек сұрады. Жергілікті билік өкілдері Гайдың көтерілісін жоюға тырысқанда, олар сәтсіз аяқталды, ал Гай күштірек болып, Тиантай ханзадасы атағын алды. 446 жылдың көктемінде император Тайву Гайға қарсы шабуыл жасап, оның одақтасы хан бүлікшісі Сюэ Ёнцзонды (永宗) жеңді. Гай тауларға қашып кетеді, ал император Тайву Гайды қолдағандарға қатаң жазасын береді, оларды аяусыз қырып-жояды. Император Тайву Чанъанға жеткеннен кейін, ол бірнеше буддалық ғибадатханаларды қару-жарақпен тапты және монахтар Гаймен жұмыс істеп жатыр деп сенді, сондықтан ол Чанъандағы монахтарды өлтірді. Цуй бұл мүмкіндікті пайдаланып, император Тайвуды бүкіл империядағы барлық монахтарды өлтіруге және ғибадатханаларды, мүсіндерді және сутраларды жоюға шақырды. Ол бұдан кейін бүкіл империяда буддизм...
The Wei forces laid South Yan, Xu, North Yan, Yu, Qing, and Ji Provinces to waste. The Song deaths and injuries were innumerable. When Wei forces encountered Song young men, the forces quickly beheaded them or cut them in half. The infants were pierced through with spears, and the spears were then shaken so that the infants would scream as they were spun, for entertainment. The commanderies and counties that Wei forces went through were burned and slaughtered, and not even grass was left. When sparrows returned in the spring, they could not find houses to build nest on, so they had to do so in forests. Wei soldiers and horses also suffered casualties of more than half, and the Xianbei people were all complaining. Another part of Emperor Taiwu's personality that was revealed as how, even as the states were engaging wars, he was maintaining formal protocols of détente. For example, when he was outside of Pengcheng, he requested Liu Jun supply him with wine and sugarcanes, while offering Liu Jun a gift of camels, mules, and coats. Later, he requested oranges and gambling supplies from Liu Jun, while offering Liu Jun blankets, salts, and pickled beans. Similar things happened as he was at Guabu, as he requested and sent gifts to and from Emperor Wen. (How Zang aggravated him was by sending him urine when he requested wine, thus breaking the pattern of formal exchanges of gifts.) In 451, there would be further political turmoil, with Crown Prince Huang and his associates being the victims. Crown Prince Huang had been considered able and all seeing, but overly trusting of his associates, while privately managing farms and orchards and receiving profits from them. Crown Prince Huang greatly disliked the eunuch Zong Ai, and Zong decided to act first, accusing Crown Prince Huang's associates Chou'ni Daosheng (仇泥道盛) and Ren Pingcheng (任平城) of crimes, and Chou'ni and Ren were executed. Further, many other associates of Crown Prince Huang were dragged into the incident and executed. Crown Prince Huang himself grew ill in anxiety, and died in summer 451. Soon, however, Emperor Taiwu found out that Crown Prince Huang was not guilty, and became heavily regretful of his actions in pursuing the crown prince's associates. He did not create a new crown prince, although he briefly created Crown Prince Huang's son Tuoba Jun the Prince of Gaoyang—but then cancelled that creation, figuring that the heir of the crown prince should not be created a mere imperial prince, suggesting that he intended for Tuoba Jun to inherit the throne. Because of how much Emperor Taiwu missed Crown Prince Huang, Zong Ai became anxious, and in spring 452 he assassinated Emperor Taiwu. Initially, a number of officials were going to make Emperor Taiwu's son Tuoba Han (拓拔翰) the Prince of Dongping emperor, but Zong also had bad relations with Tuoba Han, and so falsely issued orders in the name of Empress Helian to make another son of Emperor Taiwu's, Tuoba Yu the Prince of Nan'an, emperor, while putting Tuoba Han to death.
Танымал мәдениетте
2016 жылы Қытайдың "Кереметші Вейюнг" телесериалда Канти Лауның рөлін сомдаған.