Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хан әулеті кәнизағы (б.з.д. 224 – 194)
Цин әулеті императорлық күйеуі
Han dynasty concubine (c.224 – 194 BC)
the Qing dynasty imperial consort
Күйеуі Ци. Жеке есімі "И" (懿) тарихта жазылмаған; ол Бо Янның еңбегінен алынған. Бо өзінің атын қайдан алғанын көрсетпеген. (б.з.д. 224 – 194), сондай-ақ, Цы ханым ретінде белгілі, Хан әулетінің негізін қалаушы император Гаодзудың күйеуі болған.
Consort Qi The personal name "Yi" (懿) isn't recorded in history; it comes from a work by Bo Yang. Bo in turn did not cite where he got the name from.(224? – 194 BC), also known as Lady Qi, was a consort of Emperor Gaozu, founder of the Han dynasty.
Өмірбаян
Бұл жерде атап өту керек, біздің Ци ханым туралы білетініміз – оның дұрыстығы күмәнді және гиперболаға бейім авторлары бар дереккөздерден алынған. Оның қарсыласы, император Лю Чжи, биліктегі әйелдердің қауіптілігін бейнелеу үшін пайдаланылды; осылайша, Ци ханым мен оның болжамды тағдыры риторикалық құралға айналды. Ци Шаньдун провинциясының Дингтао қаласында дүниеге келді. Ол император Гаозуға ұлы Лю Руйді туды, ол кейін Чжао патшасы атанды. Гаозу, ханның екінші ұлы Лю Иннің таққа лайықсыз деп санады. Ол бірнеше рет, бірақ сәтсіз, Лю Иннің орнын Лю Руйге ауыстыруға тырысты, себебі оның тілегі Лю Иннің анасы, император Лю Чжиге қарсы болды. Осы себепті Лю Чжи Циді терең жек көреді. Дегенмен, Гаозу өлім төсегінде Лю Руйге Чжао княздығына (қазіргі Ханьдан, Хэбэй) баруды бұйырды. Ци Лю Руймен бірге жолға шықпады. Лю Чжи, енді оның ұлы Лю Ин Гаозудың қайтысынан кейін император Хуэй ретінде таққа отырғанда, император шешесі деп жарияланды және Ци мен Лю Руйге қарсы адамдық емес жоспар бастады. Ол бірінші Циді тұтқынға алып, оны қылмыскер сияқты қарады (түрме киімі кигізіп, басын қырқып, тізгіштерге бұғу). Содан кейін ол Лю Руйді астана Чанъаньға шақырды, бірақ Лю Руйдің бас штабы Чжоу Чан (周) бұл әрекетке қарсылық көрсетті, себебі ол Лю Иннің заңды мұрагері болуын талап еткен шенеуніктердің бірі болды және оны құрметтеді. Чжоу Чан мен Лю Руйге тікелей қарсы тұрудың орнына, Лю Чжи Чжоуды бірінші Чанъаньға шақырып, содан кейін Лю Руйді шақырып, оны айналып өтті. Содан кейін ол Ци мен Лю Руйді өлтіру жоспарын іске асырды, ол «Ұлы тарихшының жазбаларының» 9-томында былайша сипатталған:
It is important to note that most of our information about Lady Qi comes from sources whose accuracy might be in question and authors known for hyperbole. Her rival, Empress Lü Zhi, was used to symbolize the supposed dangers of women in power; thus, Lady Qi and her alleged fate have been formed into a rhetorical tool. Qi was born in Dingtao, Shandong. She bore Emperor Gaozu a son Liu Ruyi, who was later installed as Prince of Zhao. Gaozu felt that the crown prince Liu Ying (his second son) was an unsuitable heir to his throne. He tried several times, fruitlessly, to replace Liu Ying with Liu Ruyi, as his desire was objected to by Liu Ying's mother Empress Lü Zhi. Because of this, Lü Zhi hated Qi deeply. Nevertheless, Gaozu ordered Liu Ruyi to proceed to his principality of Zhao (capital in present day Handan, Hebei) on his deathbed. Qi did not accompany Liu Ruyi. Lü Zhi, now declared the empress dowager when her son Liu Ying succeeded to the throne as Emperor Hui after Gaozu's death, commenced an inhumane plot against Qi and Liu Ruyi. She first had Qi arrested and treated her like a convict (dressed in prison garb, head shaved, and in stocks). She then summoned Liu Ruyi to the capital Chang'an in an attempt that was initially resisted by Liu Ruyi's chief of staff Zhou Chang (周昌), whom she respected because he was one of the officials who insisted on Liu Ying being the rightful heir. Instead of directly moving against Zhou Chang and Liu Ruyi, Lü Zhi circumvented Zhou by first summoning him to Chang'an, and then summoning Liu Ruyi. She then consummated her plot to put Qi and Liu Ruyi to death, which was documented in Volume 9 of the historical text Records of the Grand Historian as follows:
Император Сяохуй (Лю Ин, Хан императоры Хуэй) ағасы Чжао патшасын (Лю Руй, Чжао патшасы) сарайда қасында ұстады және оған жеткізілген әрбір тағамда у бар ма екенін тексерді. Император Сяохуй Лю Руйді қайда барса да өзімен бірге алып жүретін. Император Сяохуйдың билігінің бірінші жылының он екінші айының бірінші күні таңертең император аң аулауға шықты; бұл жолы Чжао патшасы ерте тұра алмағандықтан жалғыз қалды. Император Сяохуй анасы Чжао патшасына қарсы ешқандай қастандық жасай қоймайды деп ойлады, өйткені бірнеше ай бойы ештеңе болған жоқ. Алайда, император шешесі Чжао патшасының тамағына у құйды. Содан кейін ол Ци ханымның аяқ-қолын кесіп тастады, оның көзін жойды, тілін кесіп тастады, мұрынын кесіп тастады, құлағын кесіп тастады, оған у беріп, сөйлеу қабілетін жойды, оны шошқа қорасына тықты және «адам шошқасы» (人彘) деп атады. Бірнеше күннен кейін император Сяохуй «адам шошқасын» көрді және оның кім екенін түсінгеннен кейін, император анасының қатыгездігіне соншалықты жиренді, ол билігінен бас тарды және сезімтік ләззаттарға берілді. Ци мен оның ұлы император Хуэйдің билігінің бірінші жылында қайтыс болды.
Emperor Xiaohui (Liu Ying, Emperor Hui of Han) kept his step brother King of Zhao (Liu Ruyi，King Yin of Zhao) by his side in the palace and checked for poison in any aliment delivered to him. Emperor Xiaohui also brought Liu Ruyi with him wherever he went. In one early morning in the twelfth month of the first year of Emperor Xiaohui, the emperor went on a hunting trip; this time King of Zhao was left alone because he could not wake up early. Emperor Xiaohui supposed his mother would not plot against King of Zhao as several months had passed without any occurrence. Nevertheless, Empress Dowager had an assassin force venom down King of Zhao's throat When the Emperor came back, Liu Ruyi was already dead. She then had Concubine Qi's limbs chopped off, blinded her by gouging out her eyes, cut off her tongue, cut off her nose, cut off her ears, forced her to drink a potion that made her mute, made her dumb with toxins, and locked her in the pigsty, and called her a "human swine" (人彘). Several days after, Emperor Xiaohui saw the "human swine", and after realising who the "human swine" was, the emperor was so sick of his mother's cruelty that he virtually relinquished his authority and indulged in carnal pleasures. Both Qi and her son died in the first year of Emperor Hui's reign.
Вейки ойынына байланыс
Хун Гэ жазған "Сисинг Зажи" (西京雜記) бойынша, Цидың Цзя Пэйлан (賈佩蘭) есімді қызметшісі болған, ол қашып, кейін Фуфенг префектурасынан (қазіргі Сиань қаласының батысында, Шэньси провинциясы) Дуан Ру (段儒) есімді қарапайым адамға үйленген. Ол Циды өте әдемі әйел, ұлы ақын және вейчи ойнау шебері ретінде сипаттаған. Жыл сайын сегізінші айдың төртінші күні Ци император Гаодзумен сарайдың солтүстігіндегі бамбук орманында вейчи ойнайтын. Жеңімпаз өзінің шын болатынына сенген тілегін айтатын, ал жеңілгені бір жыл бойы ауруға шалдығатын; алайда жеңілген адам шашынан бір тал кесіп, Солтүстік Жұлдызға дұға етсе, бұл жамандықтан құтыла алатын. Ци жыл сайын жеңіске жетіп, Хан әулетіне жақсылық тілеген. Цзя Пэйлан Хан әулеті сарайының Тоғызыншы күн мерекесінің дәстүрлерін қара халыққа таратуға себепкер болды.
According to Xijing Zaji (西京雜記) by Hong Ge, Qi had a maid named Jia Peilan (賈佩蘭) who escaped and later married to a commoner named Duan Ru (段儒) from Fufeng Prefecture (west of present day Xi'an, Shaanxi). She described Qi as a very beautiful woman, a great songwriter and weiqi player. On the fourth day of the eighth lunar month every year, Qi would play a weiqi game with Emperor Gaozu in the bamboo forest on the north side of the palace. The winner would make a wish that they believed to come true, while the loser would suffer from illness for the year; however loser can avoid this bad luck by cutting off a strand of hair and praying to the North Star. Qi won every year and wished for good fortune for the Han dynasty. Jia Peilan is credited in passing out Han dynasty court customs of Double Ninth Festival to commoners.