Хан әулетінің Чжао императоры: Өмір және билеуі

Кіріспе

Хан әулетінің императоры б.з.д. 87-74 жылдары. Хан әулетінің императоры Чжао (94 – б.з.д. 74 жылдың 5 маусымы), тумасы Лю Фулин (劉弗陵), Хан әулетінің сегізінші императоры болды. Император Чжао – император Вудың кіші ұлы. Ол дүниеге келген кезде император Ву 62 жаста еді. Фулин ханзадасы император Ву қайтыс болғаннан кейін б.з.д. 87 жылы таққа отырды. Ол (Шығыс Азия есебі бойынша) сегіз жаста болды. Хуо Гуан регенттік қызметін атқарды. Император Вудың ұзақ билігі Хан әулетін едәуір кеңейтті, бірақ үнемі соғыстар империяның қазынасын сарқып жіберді. Хуоның жетекшілігімен император Чжао бастама көтеріп, салықтарды төмендетіп, мемлекеттік шығындарды азайтты. Осының нәтижесінде халық гүлденіп, Хан әулеті бейбітшілік дәуірін бастан өткерді. Император Чжао 13 жыл билік еткен соң 20 жасында қайтыс болды. Оның орнына Чанъи ханзадасы Лю Хэ келді.

Туу және балалық шақ

94 жылы император Удың сүйікті кәнизағы Чжао Цзею (趙婕妤) туды, сол кездегі ханзада Фулинг. Император У өзінің 62 жасына жеткенде балалы болуына қуанды, және Консорт Чжаоның жүктілігі 14 айға созғандықтан, мифтік император Яо сияқты, ол Консорт Чжаоның сарай қақпасын "Яо анасының қақпасы" деп атады. Бұл императордың Консорт Чжао мен ханзада Фулингке деген ықыласының нәтижесінде, ханзада Фулингті император Вэй Цзифудың ұлы Лиу Джудың орнына мұрагер хан етіп тағайындағысы келген деген болжамға әкелді. Бұл өз кезегінде ханзада Джу мен император Вэйге қарсы құдаяттардың құрылуына әкелді, нәтижесінде ханзада Джу б.з.д. 91 жылы әскери өзін-өзі қорғауға мәжбүр болды. Көтеріліс деп қате түсінікпен қаралғаннан кейін, ханзада Джу жеңіліп, жер аударылды, және ол мен императрица Вэй көп ұзамай өз-өзіне қол жұмсады. Ханзада Джу қайтыс болғаннан кейін, император У кімнің жақсы мұрагер болатынын ойлауға мәжбүр болды. Ян ханзадасы Лю Дан – император Удың ең үлкен тірі ұлы, бірақ император У оны да, оның кіші інісі Гуанлинг ханзадасы Лю Сюйді де лайықсыз деп санады, өйткені екеуі де елдің заңдарын құрметтемеді. Ли Бо, Ли ханымның ұлы, оның ағасы Ли Гуанлидің туысқандары болды. Дегенмен, император У қайтыс болмас бұрын Ли Гуанли Сионнуға берілмек, ал Лю Бо әкесінен бұрын қайтыс болды. Басқа мүмкіндігі қалмаған император ең кіші ұлын, сол кезде алты жаста болған ханзада Фулингті таңдады. Сондықтан ол Хуо Гуанды да ықтимал регент етіп таңдады, оны қабілетті және адал деп санады. Ол сондай-ақ ханзада Фулингтің анасы Гуйи ханымды тұтқындап, өлтіруді бұйырды, өйткені ол Лю императрицасы сияқты барлық билікке ие және бақылаусыз жесір императорға айналуы мүмкін деп қорқыды. Ол Хуоға Фулингтің регенттігін сеніп тапсырды. Хуоның ұсынысы бойынша ол этникалық Сионнудан шыққан шенеунік Цзинь Миди мен генерал Шангуань Цзиені де тең регенттер етіп тағайындады. Ол б.з.д. 87 жылдың 29 наурызында, ханзада Фулингті екі күн бұрын мұрагер хан етіп тағайындағаннан кейін қайтыс болды. Содан кейін Фулинг 8 жасында император Чжао ретінде таққа отырды.

In 94 BC, then Prince Fuling was born to a favourite concubine of Emperor Wu, Zhao Jieyu (趙婕妤), who carried the title Lady Gouyi. Emperor Wu was ecstatic in having a child at his advanced age (62), and because Consort Zhao purportedly had a pregnancy that lasted 14 months, the same length as the mythical Emperor Yao, he named Consort Zhao's palace gate "Gate of Yao's Mother." This led to speculation that the Emperor, in favouring Consort Zhao and Prince Fuling, wanted to make Prince Fuling crown prince instead of Crown Prince Liu Ju, the son of Empress Wei Zifu. That, in turn, led to conspiracies against Prince Ju and Empress Wei, eventually forcing Prince Ju to pre emptively rise up in military self defence in 91 BC. Being misunderstood as a revolt, Prince Ju was defeated and went into exile, and both he and Empress Wei committed suicide soon afterwards. After Prince Ju's death, Emperor Wu was forced to consider who would make a good heir. Liu Dan, the Prince of Yan, was Emperor Wu's oldest surviving son, but Emperor Wu considered both he and his younger brother, Liu Xu, the Prince of Guangling, to be unsuitable, since neither respected the laws of the land. Liu Bo, Lady Li's son, had consort kin in the form of his uncle Li Guangli. In any case, before Emperor Wu's death, Li Guangli would surrender to the Xiongnu, while Liu Bo predeceased his father. Left with no other options, he decided on his youngest son, Prince Fuling, who was only six at that time. He therefore also chose a potential regent in Huo Guang, whom he considered to be capable and faithful. He also ordered Prince Fuling's mother, Lady Gouyi, arrested and executed, fearing that she would become an all powerful and uncontrollable empress dowager, like Empress Dowager Lü. He entrusted Huo with the regency of Fuling. At Huo's suggestion, he also made ethnic Xiongnu official Jin Midi and general Shangguan Jie co regents. He died on 29 March 87 BC, shortly after creating Prince Fuling crown prince two days earlier. Fuling then succeeded to the throne as Emperor Zhao at the age of 8.

Ерте билік ету және неке

Император Чжаоның билігінің басында Хуо, Цзинь және Шангуань бірлескен регенттер ретінде қызмет етті, ал маңызды шешімдерді Хуо қабылдады. Сарайды император Удың қызы, император Чжаоның үлкен әпкесі – принцесса Эй басқарды, ол император Чжаоның күтушісі болу үшін сарайға оралған еді. Ян патшасы Дан император Чжаоның таққа отыруына әкелген жағдайларға риза болмады. 86 жылға таяу ол екі императорлық рудан шыққан Лю Чжан (劉長) және Лю Цзе (劉澤) есімді адамдармен құпия түрде бүлік ұйымдастырды. Олардың жоспары император Чжаоны император Удың нағыз ұлы емес деп айыптаудан және содан кейін Цы патшалығының бұрынғы астанасы Линцзиде (қазіргі Шандоң провинциясының Линцзи ауданы) Лю Цзе, бұрынғы Цы патшасының немересі, көтеріліс бастауын қамтамасыз етуден тұрды, ал Ян патшасы Дан өз патшалығынан (шамамен қазіргі Пекин) көтеріліс бастайтын еді. Қастандық ашыққа шықты, бірақ Ян патшасы Дан жазаланбады, ал қалған қастандық жасаушылар өлім жазасына кесілді. Сол жылы Цзинь, ауру төсегінде маркиз атағын алғаннан кейін қайтыс болды. Хуо мен Шангуань да кейіннен маркиздер болып тағайындалды. Келесі бірнеше жылда Шангуань, бірлескен регенттіктегі өзінің қарапайым рөліне наразы болып, Хуодан билігін арттыруға тырысты, тіпті екеуі бұрын жақын достар болғанмен, Хуо өзінің қызын Шангуанның ұлы Шангуан Анға (上官安) үйлендірген еді. Жас жұбайдың 84 жылға дейін бес жастағы қызы болды, сол кезде Шангуань Цзе оны императорға үйлендіруді қалады. Хуо бастапқыда оны тым жас деп санап, бас тартты. Шангуань Цзе өз жоспарына қолдау табу үшін басқа жаққа жүгінді. Шангуань Ан принцесса Эйдің жақыны Динг Вэйреннің досы болды. Ол Дингті принцессаны осы некеге көндіруге ынталанды, себебі Шангуанның билігі неке арқылы нығая түсер еді және олар Дингке принцесса Эймен арақатынасын заңдастыруға көмектесе алатын еді. Принцесса Эй келісті, ал 84 жылдың соңында жас Шангуань қызы императорлық әйел ретінде тағайындалды. 83 жылы ол императрица болып жарияланды.

Early in Emperor Zhao's reign, Huo, Jin and Shangguan served as co regents, with the key decisions being made by Huo. The palace was run by Princess Eyi, Emperor Wu's daughter and Emperor Zhao's older sister, who had moved back to the palace to serve as Emperor Zhao's caretaker. Prince Dan of Yan was not happy about the turn in events that led to Emperor Zhao's ascension. In 86 BC, he secretly planned a rebellion, forming a conspiracy with two imperial clan members, Liu Zhang (劉長) and Liu Ze (劉澤). The plan was for them to accuse Emperor Zhao of being not actually Emperor Wu's son, and then for Liu Ze, a grandson of a former prince of Qi, to start a rebellion in Linzi (in modern Linzi District, Shandong), the former capital of the Principality of Qi, while Prince Dan would then start a rebellion from his Principality of Yan (roughly modern Beijing). The conspiracy was discovered, but Prince Dan was not punished, although the other conspirators were executed. Later that year, Jin, a moderating influence in the co regency, after being created a marquess on his sickbed, died. Huo and Shangguan were subsequently created marquesses as well. In the next few years, Shangguan, unhappy with his lesser role in the co regency, tried to gain more power over Huo, even though the two had previously been great friends, and Huo had given his daughter in marriage to Shangguan's son Shangguan An (上官安). The young couple had a daughter, who was age five in 84 BC, when Shangguan Jie wanted to marry her to the emperor. Huo initially refused, believing her to be too young. Shangguan Jie turned elsewhere for support of his plan. Shangguan An was a friend of Princess Eyi's lover, Ding Wairen (丁外人). He encouraged Ding to persuade the princess on the soundness of the marriage, reasoning that the Shangguans' power would be firmer with the marriage, and that they could then help Ding legitimize his relationship with Princess Eyi. Princess Eyi agreed, and later in 84 BC, the young Lady Shangguan was appointed as an imperial consort. In 83 BC, she was crowned empress.

Орта билік және Шангуан мен Хуо арасындағы күрес

82 жылы б.з.д. бұрынғы ханзада Джуға ұқсайтын адам кенеттен сарайда пайда болып, шын мәнінде ханзада Джу екенін және таққа ие болу үшін келгенін мәлімдеді. Ол тұтқындалып, Чэн Фансуй (成方遂) деген қалтагер екені дәлелденді, содан кейін жазаға тартылды. Сол жылы Шангуань Ан маркиз болып тағайындалды, ол өте менмен және еріншек мінез-құлық танытты. Сол жылы Ду Яннянның (杜延年) ұсынысы бойынша Хуо император Вуның соғыс күш-жігеріне арналған кірістерді көтеруге арналған кейбір саясаттарын тоқтатуды қарастыра бастады. 81 жылы б.з.д. қолдаушылар (олардың ішіндегі бастысы вице-премьер Санг Хонян) мен тұз, темір және шарап бойынша мемлекеттік монополияларға қарсыластар арасында үлкен пікірталастан кейін шарап және темір монополиялары жойылып, саудагерлерге осы негізгі заттардың пайдасынан пайда табуға мүмкіндік берілді. Халық император Ву соғыстарынан қалған ауыр ауыртпалықтардан құтыла бастады. 80 жылы Хуо мен Шангуань Цзе арасындағы қақтығыс шыңына шықты. Шангуандар Дингті Императрица Шангуан мен Император Чжао арасындағы некеге тұруға көмектескені үшін сыйлауды қалап, оны маркиз етіп тағайындауға тырысты, бірақ Хуо оларды қабылдамады, сондай-ақ Дингті маңызды лауазымды адам етіп тағайындауға тырысты. Бұл Ей ханшайымы Хуоға да реніш тудырды. Шангуан, ханшайым Эи, Ян ханзадасы Дан және Сан (өзінің монополиялық жүйесі, ол мемлекет үшін қаржыны сауықтырудың кілті деп санады, бұзылып жатқанына ренжіді), Хуоға қарсы құпияландырды. 80 жылы ханзада Дан император Чжаоға есеп жіберіп, Хуоны императорлық билікті дұрыс қолданбаған деп айыптады. Жәбірленушілердің жоспары бойынша император Жао тергеуге рұқсат берген кезде Шангуан Цзе мен Санг Хуоны тұтқындап, дереу өлтіру керек еді. Алайда, Жао императорына есеп берілгеннен кейін, 14 жасар Жао императоры бұл туралы ешқандай әрекет жасамады. Келесі күні ол Хуоны сарайға шақырып, оны ақтады, себебі Хуо айыпталған әрекеттер жақында болды, сондықтан алыс жердегі ханзада Дан олар туралы білмеуі мүмкін, сондықтан есеп жалған болуы керек. Бұл кезде Хуоға қарсы заговор ашылмады, бірақ көптеген адамдар жас императордың даналығына таң қалды. Сол жылы олар тағы да әрекет жасады. Олардың жоспары ханшайым Эи Хуоны тойға шақырып, Хуоға тұзақ құрып өлтіру, содан кейін император Чжаоны орнынан түсіріп, ханзада Данды император ету еді. (Бірақ, Шангуандықтар принц Данды астанаға келгеннен кейін өлтіруді және Шангуан Цзе өзін император деп жариялауды жоспарлаған.) Бұл туралы Ей ханшайымның қызметшісі айтып, тұтқындар тұтқындалып, бүкіл тайпаларымен бірге өлім жазасына кесілді. Еді мен Дан өз-өздерін өлтірді. Алайда, император Шанггуан жас болғандықтан және Хуоның немересі болғандықтан аман қалды.

In 82 BC, a man whose appearance was similar to the former Crown Prince Ju suddenly appeared at the palace, claiming that he was in fact Prince Ju and that he was there to claim the throne. He was arrested and shown to be an imposter named Cheng Fangsui (成方遂), and then executed. Later that year, Shangguan An was created a marquess, and he became extremely arrogant and wild in his behaviour. In the same year, at the suggestion of Du Yannian (杜延年), Huo started considering terminating some of the policies of Emperor Wu intended to raise revenues for the war efforts. In 81 BC, after a major debate between proponents (the chief among whom was vice prime minister Sang Hongyang) and opponents of the state monopolies on salt, iron, and wine, the wine and iron monopolies were abolished, once again allowing the merchants to benefit from the profits of these essentials. The people started to recover from the heavy burdens that Emperor Wu's wars had left on them. In 80 BC, the ongoing conflict between Huo and Shangguan Jie came to a head. The Shangguans, wanting to reward Ding for his role in setting up the marriage between Empress Shangguan and Emperor Zhao, sought to have him created a marquess, but were rebuffed by Huo, as were their subsequent efforts to have Ding made an important official. This caused Princess Eyi to resent Huo as well. The Shangguans, Princess Eyi, Prince Dan of Yan, and Sang (who was resentful that his monopoly system, which he felt to be the key to sound finances for the state, was being dismantled), formed an anti Huo conspiracy. In 80 BC, Prince Dan sent a report to Emperor Zhao, accusing Huo of improperly exercising imperial authority. The conspirators' plan was that as soon as Emperor Zhao authorised an investigation, Shangguan Jie and Sang would arrest and immediately execute Huo. However, after the report was given to Emperor Zhao, the 14 year old Emperor Zhao took no action on it. The next day, he summoned Huo to the palace and exonerated him, reasoning that the actions that Huo was accused of had happened so recently that Prince Dan, a long distance away, could not have possibly known about them, and therefore the report must have been a forgery. At this point, the anti Huo conspiracy was not discovered, but many were impressed at the wisdom of the young emperor. Later that year, the conspirators tried again. Their plan was for Princess Eyi to invite Huo to a feast, and then to ambush Huo and kill him, and then depose Emperor Zhao and make Prince Dan emperor. (However, the Shangguans allegedly conspired to instead to have Prince Dan killed once he arrived in the capital, and for Shangguan Jie to declare himself emperor.) The conspiracy was revealed by a servant of Princess Eyi, and the conspirators were arrested and executed with their entire clans. Princess Eyi and Prince Dan committed suicide. Empress Shangguan was spared, however, because of her young age and her status as Huo's granddaughter.

Билік етуінің соңғы кезеңдері

Оқиғадан кейін Хуо кез келген адамды заговоршы деп санап, оларды жазалап, автократиялық билікке және қатаң мінезге ие болды. Құрбан болғандардың арасында Ван Пинг (王平) және Сюй Рен (徐仁) есімді екі министр болды. Дегенмен, Хуо мен император Чжао арасындағы қарым-қатынас бұрынғысымен қалды. 77 жылға дейін б.з.д., Сию (қазіргі Синьцзян және бұрынғы Советтік Орталық Азия) Лулан мемлекеті (Такла-Макан шөлінің солтүстік-шығыс жиегінде) қатысқан даулы оқиға болды, бірақ император Чжао осы шешімді қабылдауда қандай рөл атқарғаны белгісіз. Бірнеше жыл бұрын Лулан патшасы қайтыс болды, ал Сионғулардың қолдауымен оның ұлдарының бірі, Ангуи (安歸) таққа отырды. Ангуи Сионғулармен достық қарым-қатынас орнатып, Ханға қарсы тұру саясатын бастады, себебі Луланның географиялық орналасуы оған Ханның императорлық елшілерін сүйкімсіздікпен күтуді міндеттеді. Хуо Ангуиді өлтіру үшін императорлық елші Фу Цзезиді (傅介子) жіберді. Фу бұл мақсатқа Шию патшаларын зергерлік бұйымдармен және басқа да құнды заттармен сыйлау үшін келгенін айтып, Ангуимен жеке кездесу ұйымдастырып, оны жүрекке пышақтады. Содан кейін, қандай да бір әрекет үлкен қытай армиясын әкелетінін ескертіп, Лулан ақсүйектерін мойынсұнуға мәжбүр етті және Ангуидің Ханмен достық қарым-қатынаста болған бауыры Вейтукині (尉屠耆) патша етті. Луланның аты Шаншан деп өзгертілді. (Бұл оқиға қытай тарихында даулы болды, көптеген тарихшылар шетелдік патшаны өлтірудің толыққанды ақталусыз оқиға деп санайды, әсіресе оны жүзеге асыру тәсіліне байланысты – сыйлық ретінде зергерлік бұйымдарды пайдалану. Басқа тарихшылар Ангуидің мойынсұнбағаны үшін жазаланғанын дұрыс деп есептеді.) 74 жылға дейін б.з.д., император Чжао ұлы болмастан қайтыс болды, бұл мұрагерлік мәселесіне әкелді. Ұзақ уақыттан кейін, Чанъидің лайықсыз ханзадасы император болды, бірақ тақ император Чжаоның шөбересі, бұрынғы мұрагер ханзада Цзюдің немересі Лю Биньиге (劉病已) берілді, ол император Сюань ретінде таққа отырды.

After the incident, Huo stamped out anyone who could be considered to be a conspirator, gaining a reputation for autocracy and heavy handedness. The victims included two ministers, Wang Ping (王平) and Xu Ren (徐仁). The relationship between Huo and Emperor Zhao remained a positive one, however. In 77 BC, a controversial incident involving the Xiyu (modern Xinjiang and former Soviet central Asia) kingdom of Loulan (on northeastern edge of the Taklamakan Desert) would unfold itself, although whether Emperor Zhao played any role in the decision making is unclear. A few years earlier, the King of Loulan had died, and with Xiongnu support, one of his sons, Angui (安歸) succeeded him, and Angui started a policy of befriending Xiongnu and resisting Han, particularly because Luolan's geographical location meant that it was often ordered by Han to escort its imperial messengers, who were also rude to Loulan officials. Huo sent an imperial messenger, Fu Jiezi (傅介子) to assassinate Angui. Fu accomplished this by claiming that he was there to reward Xiyu kings with jewels and other precious items, and then, setting a private meeting up with Angui, he stabbed him in the heart, and then, warning that any further action would bring a large Chinese army, he got the Loulan nobles to submit and make a brother of Angui, Weituqi (尉屠耆), who was friendly to Han, king. Loulan was renamed Shanshan. (This incident was controversial in Chinese history in that many historians believed that this was one incident in which an assassination of a foreign king was thoroughly unjustified, particularly in the method it was carried out—using jewels as bait. Other historians believed that Angui should be punished for his failure to submit.) In 74 BC, Emperor Zhao died without a son, and this would lead to a succession problem. After a short duration in which the unsuitable Prince He of Changyi became emperor, the throne was finally given to Emperor Zhao's grandnephew, former Crown Prince Ju's grandson, Liu Bingyi (劉病已), who would ascend the throne as Emperor Xuan.