Кіріспе

Жапондық құпия агент Мистер Мото – американдық жазушы Джон П. Маркуанд жасаған ойдан шығарылған жапондық құпия агент. Ол 1935 және 1957 жылдар аралығында Маркуанд жариялаған алты романның кейіпкері болды. Маркуанд бастапқыда бұл кейіпкерді "Saturday Evening Post" журналы үшін жасады, ол Чарли Чанның авторы Эрл Дерр Биггерс қайтыс болғаннан кейін Азиялық батыр туралы әңгімелер іздеп жүрген. Басқа да әртүрлі медиада Мистер Мото халықаралық детектив ретінде бейнеленген. Олардың ішінде 1937-1939 жылдар аралығында Питер Лорренің басты рөлде ойнаған сегіз фильм, 1951 жылы Джеймс Монкс қатысқан 23 радиошоу, Генри Сильваның қатысқан 1965 жылғы фильм және 2003 жылы Moonstone Books шығарған, кейіннен "Қош келдіңіз, Мистер Мото" деген атпен қайта басылған комикс кітабы бар.

Романдағы кейіпкер

Маркуанның романдарында кейіпкер өзін I. А. Мото деп атайды, ал кейбір басқа кейіпкерлер мұны өте түсінікті лақап аты деп санайды, себебі "мото" әдетте жапондық тегінің екінші бөлігі болады, мысалы, Хашимото сияқты. Мото мырза ақылды, қатал және жауларына қатыгез болғанымен, көптеген адамдарға көп жағдайда ол өзін ақымақ дейтін зиянсыз есімді адам болып көрінеді. Романдағы басты кейіпкерлер – батыстықтар, олар экзотикалық елдердегі саяхаттары барысында Мото мырзамен кездесіп, оның қаншалықты қабілетті екенін біртіндеп түсінеді. Бірінші бес роман экспансиялық Императорлық Жапония дәуірінде өтеді, онда Мото мырза империяның адамы болып табылады. Соңғы роман 1950 жылдардағы Жапонияда өтеді, онда ол Батысқа бейім Жапон үкіметінің жоғары деңгейдегі барлау қызметкері.

Физикалық сипаттама

"Тез ойла, Мото мырза" кітабында оның физикалық келбеті былай сипатталған: Мото мырза кішкентай, нәзік, тіпті осал адам болған. Ол таңғы пальто мен жолақты шалбар киіп, әдемі киінген. Оның қара шашы пруссиялық стильде мұқият таралып тұрған. Ол күлімдеп, жылтыр алтынмен толтырылған тістерін көрсетіп, күлімдегенде сыпайы, жұмсақ сыбырлаған дыбыспен тыныс алған. Бұл негізгі сипаттама романдардың көп бөлігінде сақталады, бірақ "Сіз дұрыссыз, Мото мырза" романында, басқа романдардан 20 жыл кейін орын алғандықтан, сәл өзгеше сипатталады. Онда ол "орта жастағы" деп сипатталса, шашы "ақшыл және қысқа қырқылған" болып келеді. Екі романда Маркуанд Мото мырзаның дене бітімін "әйбатты" деп сипаттаған. Ол көбінесе өте ұқыпты тігілген формальды кешкі киім кигенімен көзге түседі. Кейде оның киім таңдамы дұрыс болмайды, мысалы, "Мото мырза өте өкінеді" романында ол жасыл және қызыл гольф шұлықтары бар қара-ақ клеткалы спорттық киіммен пайда болады. Оның киімі туралы айтылғанда, Мото мырза әдетте себептер келтіріп ақталуға тырысады. "Токиодағы аялдама" романында ол дәстүрлі жапон киімін кигенде самурай шежіресінің құрметті бейнесін көрсетеді.

Сөйлеу

Соғысқа дейінгі романдарда Мото аздаған комедиялық элементтері бар ағылшын тілінде сөйлейді, "Шығыс" стиліндегі жоғары дәрежедегі әдептілік танытады, сонымен қатар анық және белгісіз артикльдерді дұрыс қолданбайды. "Токиодағы аялдама" романында ол АҚШ барлау қызметкерлерімен тікелей жұмыс істейді және олармен мінсіз ағылшын тілінде сөйлейді, бұл оның тілдік қателіктері адамдарды оны кемсітуге бағытталған амал болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Жеке өмір

Мото мырза жеке өмірі туралы сирек сөйлейді, бірақ «Think Fast, Mr. Moto» кітабында ол өзінің көптеген қабілеттері туралы айтады. Иә, мен көп нәрсе істей аламын. Мен сусын дайындап, үстелге қызмет етемін, сондай-ақ өте жақсы жеке жүргізушімін. Мен шағын қайықтарды жүргізе аламын және басқарамын. Мен екі шетелдік университетті бітірдім. Сонымен қатар, ағаш өңдеу, геодезия және бес қытай диалектін білемін. Мұның бәрі өте пайдалы. «Мото мырза өте өкінішті» кітабында ол шетелдік университеттердің бірінің Америкада болғанын, онда ол антропологияны оқығанын айтады. Бұл кітапта оның Америка туралы жеткілікті білімі бар екені, тіпті аймақтық акценттерді де ажырата алатыны айтылады. Романның негізгі сюжеті көбінесе құқықтары шектеулі американдық эмигрант пен құпия әйел арасындағы махаббатқа толы болады. Мото мырза кейде батырдың қызды құтқаруға жасаған тырақтарына көңілі толады, бірақ «Мото мырза өте өкінішті» кітабында өзі де олардың сұлулығына бейім екенін мойындайды. «Көп рет көрдім, осындай әдемі әйелдер саяси одақтарды бұзады», - деді ол. Ол дем тартты және әлі төбеге қарай қарап, ойға батқандай болды. «Вашингтондағы бір қыз... Мен сол кезде жас едім. Ол маған суасты қайығының жоспарын сатты. Бағасы отыз мың иен еді. Жоспар келгенде, ол сүйрегіш қайықтың жоспары екенін көрдім. Қандай әдемі әйел! Токиодағы бір әйел. Ол мені бақшасындағы алтын балықтарды көруге шақырды, ал кішкентай ағаштардың артында қаскөйлер жасырынып тұрды. Менің тірі қалғаным оның кінәсі емес, олардың нашар атуының нәтижесі. Мен әдемі әйелдерді түсінбеймін, бірақ кейде оларға сенуді тоқтата алмаймын».

Саясат

Ол императордың адал қызметшісі болғанымен, жапон әскерімен көбінесе келіспейді. Ол жапондықтардың Қытайға кеңеюінің тағдыры белгіленгенін сендіреді, бірақ әскерилерден өзгеше, осы мақсатқа ақырындап және сақтықпен қол жеткізуді қалайды. Миллисент Белл Джон П. Маркуанның өмірбаянында бұл оқырманға қандай әсер тигізгенін айтады:

Саяси маңызы бар, сондай-ақ, әрқашан тапқыр Мистер Мотоға жасалған есептелген шақыруда, ол шығыстың сырлылығын батыстың тиімділігімен үйлестіретін, әзіл-қалжың мен тартымдылығы бар джентльмен ретінде көрінеді. Бұл кейіпкер 1937 жылы Жапонияның Қытайға шабуылынан кейін туған жапонға қарсы сезімге төтеп беруі керек еді. 1939 жылға дейін, әсіресе Қытайдағы жапон әскерінің жасаған зұлмына бейжай немесе көз жұмған американдықтар үшін, Жапонияның алыс Шығыста кеңеюі орташа және ақылға қонымды болып көрінуі мүмкін еді, және Мистер Мотолар жапондық әскери фанатиктерді жеңеді деп ойлағандар да болды. Перл-Харбор американдық бейтараптық пен Жапонияның ұстамдылығына деген үмітті жойды, бірақ Маркуанның «Мото» сериясы американдық журналдарда жарияланған ең танымал туындылардың біріне айналуға үлкерді.

Романдар

Your Turn, Mr. Moto (ағылш. No Hero және Mr. Moto Takes a Hand (Британиялық басылым)) (1935) – Бастапқыда 1935 жылы Saturday Evening Post журналында No Hero деген атпен жарияланған. Thank You, Mr. Moto (1936) – Бастапқыда 1936 жылы Saturday Evening Post журналында жарияланған. Америкалық эмигрант Пекинде америкалық әйелді ашкөз өнер сатушылардан құтқаруға тырысқанда интриганың ортасына тартылады. Мото оларды екеуін де Пекинге әскери басқыншылықтан құтқаруға тырысады. Think Fast, Mr. Moto (1937) – Бастапқыда 1936 жылы Saturday Evening Post журналында сериялық түрде жарияланған. Америка банкінің мұрагері отбасылық мәселені шешу үшін, қатысы бар құмар ойындарына байланысты, Гонолулуға жіберіледі. Мото да Гавайиге революционерлерді қолдау үшін Қытайға ақша ағынын тоқтату мақсатымен келеді. Mr. Moto Is So Sorry (1938) – 1938 жылы Saturday Evening Post журналында жарияланған. Биліктен қашып жүрген америкалық Қытай арқылы пойызбен сапар барысында Мотомен кездеседі. Мото орыс шпиондарымен өмір мен өлім үшін күреске дайындалып барады және сәтті емес американдықты жағдайға тартады, құпия хабарлама сұлу әйелдің қолына өтіп кетеді. Last Laugh, Mr. Moto (1942) – 1941 жылы Collier's Weekly журналында Mercator Island деген атпен жарияланған. Перл-Харбордан кейін автор Мото кейіпкерін "соғыс аяқталғанға дейін қамауға алды". Кариб теңізінде өтетін бұл роман Перл-Харборға дейін жазылған және одан кейін жарық көрген. Right You Are, Mr. Moto (aka Stopover: Tokyo and The Last of Mr. Moto) (1957) – Бұл Суық соғыс туралы әңгіме, бұрынғыларынан бірнеше жағынан ерекшеленеді, 1956 және 1957 жылдары Saturday Evening Post журналында Rendezvous in Tokyo деген атпен жарияланған. Алғашқы кітап Stopover: Tokyo деп аталды, ал кейінгі басылымдары The Last of Mr. Moto және соңында Right You Are, Mr. Moto деп аталды.

Антологиялар/"омнибус"

М. Мотоның үш асасы (1939) «Рахмет, М. Мото», «Тез ойла, М. Мото» және «М. Мото өте өкінішті» кітаптарын қайта басып шығарды. «Рахмет, М. Мото» және «М. Мото өте өкінішті» шығармалары The Saturday Evening Post журналында, The Curtis Publishing Company баспасынан, Индианаполис, Индиана, 1977 жылы жарық көрген. М. Мото: Төрт толық роман (1983) «Сіздің кезек, М. Мото», «Тез ойла, М. Мото», «М. Мото өте өкінішті» және «Дұрыс айтасыз, М. Мото» кітаптарын қайта басып шығарды. Сәуір айында сериалдың жақын арада аяқталуы мүмкін деген әңгіме тарады.

Кәсібі

"Мистер Мото" фильмі Интерпол агенті ретінде сипатталады. "Ойланып әрекет ет, Мистер Мото" атты алғашқы фильмде ол Дай Ниппон сауда компаниясының басқарушы директоры екенін және бизнесіне зиян келтіріп жатқан контрабандалық әрекеттерді тергеуге шешім қабылдағанын айтады. Ол өзін "тек хобби ретінде" детектив деп атайды. "Рахмет, Мистер Мото" екінші фильмінде оның кәсібі мен хоббисінің анықтамасы шатастай бастайды. Ол әйелге өзінің детективтік жұмыспен айналысатын импортшы екенін айтады, бірақ оған Халықаралық импортшылар қауымдастығының құпия агенты екенін көрсететін куәлігін көрсеткеннен кейін ғана. Дегенмен, қуып жететін маңызды сахнада ол күзетшіге табельін көрсетіп, өзінің Халықаралық полициядан (Интерпол ретінде түсініледі) екенін мәлімдейді. Келесі фильмдерде Мистер Мото "Diamond Syndicate" (Danger Island) сияқты жеке ұйымдарда, сондай-ақ әлемдік үкіметтерде ("Мистер Мотоның соңғы ескертуі" және "Мистер Мото тәуекел етеді") жұмыс істейді, бірақ тек Жапонияның мүддесіне қызмет ететін жағдайларда ғана. Халықаралық полицияның мүшесі ретінде ол әлемнің түкпір-түкпіріндегі жергілікті полициядан құрмет көреді. Лондон, Шанхай және Сан-Францискода оның тергеуларына толық қолдау көрсетіледі. "Мистер Мотоның соңғы ескертуі" фильмінде ол британдық құпия қызмет агенттерімен бірге жұмыс істейді, ал "Мистер Мото тәуекел етеді" фильмінде ол белгісіз үкіметтік агенттік үшін тыңшылық жасайды. Ол Қытай патшалық отбасымен жақын байланыста болғанымен танымал.

Жеке өмір

Мото мырзаның жеке өміріне сирек көңіл бөлінеді. "Think Fast, Mr. Moto" фильмінде ол Боб Хичингске Стэнфорд университетінде оқығанын және 1921 жылы құрметті мүше ретінде бітіргенін айтады. Ол жерде ол тірекпен секіру бойынша рекорд орнатқан және Альфа-Омега студенттік қауымдастығының мүшесі болған. Фильмдерде Мото мырза көп саяхаттайды және өзінің Чанкина атты мысығын да бірге алып жүреді. Оның өміріндегі әйелдерге Лела Лю ( "Think Fast, Mr. Moto" фильмінде Лотос Лонг ойнаған), ол кездесуге шақырған қонақ үйдің телефон операторы және оның тергеуіне көмектесетін агент кіреді. "Mysterious Mr. Moto" фильмінде агент Лотос Лю (сонымен қатар Лотос Лонг ойнаған, Карен Соррелл ретінде көрсетілген) оның қылығына ғашық болғандай көрінеді, осылайша олар жеке сөйлесіп, тергеудегі мәліметтерді салыстыра алады. Әдебиеттегі өзінің әріптесі сияқты, Кентаро Мото "Әдемі қыз еркекке тек шатастыру тудырады" деп санайды. Мото мырза әдепті және сыпайы (тіпті оғаш немесе жағымсыз адамдарға да). Ол басқа мәдениеттерге құрметпен қараса да, кейде қысық тілмен әзілдейді. Мысалы, "Think Fast, Mr. Moto" фильмінде ол мас американдықтардың көңіл көтеру әрекеттерін жүдомен тоқтатады. Мас Боб Хичингсті төсекке жатқызғаннан кейін ол қайғылы түрде басын шайқап: "Осы американдықтар қызық халық екен" дейді. Ода Нобунаганың қол астында қызмет еткен Сакума кланының моны. Бұл Мотоның самурай отбасынан шыққандығын көрсетеді.

Басқа фильмдер

1957 жылы түсірілген «Токиодағы тоқтау» фильмінің кино нұсқасында Роберт Вагнер американдық тыңшы рөлінде ойнайды. Бұл фильм Мото кейіпкерін толығымен жойды. Ол Маркуанның романының сюжетіне ешқандай мән бермейді және коммерциялық немесе сыншылар тарапынан сәттілікке жете алмады. 1965 жылы мистер Мото кейіпкері Генри Сильваның қатысуымен Англияда түсірілген, төмен бюджетті Роберт Липперт өндірісінде қайта жанданды. «Мистер Мото қайтып келді», сондай-ақ «Мистер Мотоның оралуы» фильмінде М. Мото Интерполдың мүшесі болып табылады. Өте бойы биік Сильва, Джеймс Бондқа ұқсас, сүйкімді кейіпкерді сомдады; төбелес сахналарында оның жартылай жекпе-жек өнерінде шебер еместігі анық көрінеді. Ол бейқам «битник» үлгісінде сөйлейді. Фильмде Мотоның жапон екені туралы ештеңе айтылмайды. Ол «шығыстық» деп аталады және, таңғажайып, трейлерде Мото «қозғалысқа толы қытай мысығы» деп сипатталады. Тек жапондық мұнай өкілі, Такура мырза рөлінде ғана, жапон бизнесменінің стереотиптік бейнесі көрсетіледі. 1984 жылы Ларри Дрейк ойнаған маскүнем нәсілшіл «Каратэ кид» фильмінде мистер Мото кейіпкеріне қатысты ұятсыз сөздер айтты. Мияги Дэниелді тепе-теңдікке үйреткеннен кейін, оны көлігіне алып барады. Ол Дрейктің кейіпкерін және тағы бір мас адамды сыра ішіп, бос бөтелкелерді капотқа қойғанда көреді. Миягиге нәсілдік айыптаулар айтып, оны Дэниелдің «кішкентай жапондығы» деп атады. Мияги олардан әдепті түрде бөтелкелерін алып тастауды сұрағанда, Дрейктің кейіпкері: «Өзіңдеріңіз жасаңыздар, мистер Мото», – дейді. Сонда Мияги барлық бөтелкелердің мойнын кесіп, оларды қорқытып, қалған бөтелкелерді жинап алып, кетіп қалады.

Радио бағдарламасындағы кейіпкер

1951 жылдың мамыр айынан қазан айына дейін NBC радиожелісі Джеймс Монкс басты рөлде ойнаған 23 жарты сағаттық эпизодты өндіріп, эфирге шығарды. Бұл эпизодтардағы басты кейіпкер – I. А. Мото, халықаралық құпия агент. Мото мырза – Сан-Францискода туған, жапон тегінен таралған америкалық, бірақ халықаралық байланыстарын сақтап қалған. Шоу негізінен Мото мырзаның коммунизмге қарсы күресін көрсетсе, кейде ол кісі өлтіру және шантаж сияқты қарапайым қылмыстарды ашатын.

Пародиялар мен сатиралар

Питер Лорр мырза Мото кейіпкерін көптеген комедиялық радио бағдарламаларына әкелді. "Camel Caravan" 1938 жылғы 24 қазанда CBS арнасында. Эдди Кантор, жүргізуші. Питер Лорр мырза Мото рөлінде қонақ Марта Рейдің жоғалуын тергейді. "Royal Gelatin Hour" 1939 жылғы 10 тамызда NBC арнасында. Руди Валле, жүргізуші. Питер Лорр Мистер Мото рөлінде құпия скетчте. Джордж Джесселдің "Атақтылар бағдарламасы" 1939 жылғы 16 тамызда NBC арнасында. Джордж Джессел, жүргізуші. Питер Лорр Мистер Мото рөлінде құпия скетчте. "Texaco Star Theater" 1939 жылғы 4 қазанда CBS арнасында. Кен Мюррей, жүргізуші. Питер Лорр Мистер Мото рөлінде құпия скетчте. "Texaco Star Theater" 1943 жылғы 3 қаңтарда CBS арнасында. Фред Аллен, жүргізуші. Питер Лорр "Жоғалған оқ немесе Балсам Бимишті кім өлтірді?" атты туындыда Мистер Мото рөлінде. "Мистер Мото vs. Бір Ұзақ Пан". "Texaco Star Theater" 1944 жылғы 4 маусымда CBS арнасында. Фред Аллен, жүргізуші. Питер Лорр "Фред Аллен бағдарламасындағы тағы бір кісі өлтіру" ролінде. "Porky's Movie Mystery" (1939) фильмінде Порки Свиг детектив ретінде "Мистер. Девиз" рөлінде. 1940 жылы Милтон Дрейк пен Бен Окленд жазған, "Ink Spots" тобының хитке айналған "Java Jive" әнінде детективтің есімі еске түсіріледі: "Мен java-ны жақсы көремін, тәтті және ыстық / Уопс, мырза Мото, мен кофе құмырасымын". "Bel Airs" тобы, ерте және ықпалды серф-рок тобы, 1961 жылғы "Мистер Мото" атты аспаптық хитімен танымал. "Дик Трейси Шоуындағы" Джо Джитсу кейіпкері Мистер Мотоға негізделген.