Кіріспе

Шығыс гурунси тілі, негізінен, Тогоның солтүстігінде таралған. Кабие (; Kabiyé, Kabiyè, Kabye, Kabyé, Kabyè, Cabrai немесе Cabrais) - Шығыс гурунси тілінің бір түрі, ол негізінен Тогоның солтүстігінде сөйленеді. ХХ ғасыр бойы Тогоның орта және оңтүстігіне, сондай-ақ Гана мен Бенинге кеңінен көшіп-қону болды. 1999 жылы қобие тілінде сөйлейтіндер Того халқының 23% -дан астамын құрады.

Мәртебе

Кабие - Тогоның екі мемлекеттік тілінің бірі (эве тілімен бірге). Того жағдайында ұлттық тіл қазіргі уақытта ұлттық БАҚ-та және ресми білім беру саласында 9 және 10-сыныптарда таңдаулы емтихан пәндері ретінде тілдің жария етілуін білдіреді.

Тілдік зерттеулер

Тілші-миссионер Жак Делор 1976 жылы қазақ тілінің алғашқы сипаттамалық грамматикасын жариялады. Кейін 1999 жылы Кезие Лебиказаның сипаттамалық грамматикасы жарық көрді, ол әлі күнге дейін кабий тіл біліміне қатысты негізгі анықтамалық еңбек болып табылады. Сондай-ақ, француз тілінің "Кабие" сөздігі де бар. Зерттеудің басты бағыты болып табылатын басқа да тақырыптар: салыстырмалы лингвистика, Дискурсты талдау, Тілдік байланыс, Лексикология, Морфология, Фонеология, Социолингвистика, Синтаксис, Тональды орфография, Тонология және етістік жүйесі.

Жарияланымдар

Қабие тіліндегі алғашқы басылымдар 1930 жылдары жарық көрді. Жалпы алғанда, қабийде 200-ге жуық басылым бар, бірақ олардың барлығы әлі де басылмаған немесе сатып алуға оңай емес. ХХ ғасырдың басына дейінгі түгендеуді қараңыз Pouwili, 1999. Басылымдарға екі дана мақал-мәтелдер кітабы, халық аңыздары, поэзия, медициналық кітапшалар, ауыл шаруашылығы кітапшалары, Киелі кітап аудармалары, саяси трактаттар, діни трактаттар, қысқа роман, оқулық және басқа да педагогикалық материалдар кіреді.

Қабие - Уикипедия

Қабие Уикипедиясын 2014 жылдың маусым айында Академия Қабие хатшысы Гнассе Атинеди бастады. Қазіргі уақытта (2017 жылдың шілде айы) халықаралық тақырыптарға арналған 1185 мақала бар.

Түстер

Қабие - тондық тіл, яғни бір сөзді екіншісінен ажырату үшін дыбыс айырмашылығы қолданылады. Бұл қарама-қайшылықтар лексикалық (мысалы, ɖálʊ́ "ағасы" ~ ɖálʊ̀ "ішек құрт") немесе грамматикалық (мысалы, ɛɛkɔŋ́ "ол келмейді" ~ ɛɛ́kɔŋ "(қашан) ол келеді" ~ ɛ́ɛ́kɔ́ŋ "егер ол келмесе") болуы мүмкін. Екі дыбыс бар, жоғары (H) және төмен (L). Моно және диссиллабикалық есімдерде (H, L, HL, LH, HLH, LHL) алты тондық контур және етістіктің императивтік түрінде (H, L, HL) үш болуы мүмкін. Сонымен қатар, кабие автоматты түрде төмен қарай қарайтын болады, онда L-ден кейінгі H әрқашан сол фонологиялық фразадағы алдыңғы H-ге қарағанда төменгі деңгейде айтылады. Сөздерді контекстке жатқызған кезде көптеген тональді процестер пайда болады. HLH контуры әрқашан HHH ~ HHH (ол байланыстыратын дауыссыз дыбыс құрылымына байланысты) ретінде пайда болады. Бұл лексикадан кейінгі процесс, ол сөздердің ішінде және сөз шекаралары арқылы контекстке сәйкес болады. Бұл сөз тіркесі мен ассоциативтік зат есім тіркесі арасында таралған лексикалық L дыбысы.

Өлеңнің дауыстылар үйлесімі

Кабие дауыстылар гармониясына ие, яғни аффикстегі дауыстының сапасы тамыр дауыстының сапасымен анықталады. Оның екі түрі бар: ATR дауыстылар гармониясы, онда сөздерде -ATR дауыстылар бар (мысалы, ɛ ñɩmɩ́ yɛ "оның кілті") немесе +ATR дауыстылар бар (e kalími yé "оның тауығы"). Ауысты ATR үшін белгіленбеген және екі топта да кездеседі. Тілдің дөңгелектеуімен біртұтас дауыссыздар, кейбір аффикстерде дөңгелектелмеген дауыссыздар немесе дөңгелектелген дауыссыздар бар Бұл процесс әлдеқайда шектеулі, кейбір TAM жұрнақтарында (мысалы, è kpéz íɣ́ "ол жөтелдейді" / è ɖóz ùù "ол түседі") және кейбір қосымша сөз префикстерінде (мысалы, kɩ́ kpɛ̀d ʊ̀ʊ́ "қара", kʊ́ hʊ̀lʊ́m ʊ́ʊ́ "ақ"). Тағы да, дауысты ATR үшін белгіленбеген және екі жиынтықта да болуы мүмкін. Белгілі бір префикстер екі дауысты гармония процесінен өтеді, мысалы, бірінші тұлға көпшілік зат есім: pà kpàzá à "олар жөтелді", pɛ̀ wɛ̀ɛ́tà à "олар шыбырдады", pè wèlìsàá "олар тыңдады", pɔ̀ cɔ́nà à "олар қарады", pò ɖòzà á "олар армандады".

Орфографиялық

Қабие алғаш рет 1930 жылдары жазылды. Келесі кестеде стандартты орфографиядағы графема фонема сәйкестіктері көрсетілген.

Түстер

Қабидің стандартты орфографиясы әдетте дыбысты белгілемейді. Жалғыз ерекшелік - екі тақырып алмастығының жазылуы: сөйлеу жазу мағынасы3rd адам жеке сөз ɛ ~ e "he"2nd адам көпше сөз ɩ ~ i "you (pl.) "

Грамматика

Кабие - СВО тілдерінің бірі. Иескертпе есімнің алдында келеді. Сыйлық есімдер, сандар, демонстративтер, локативтер және салыстырмалы сөйлемдер есімнің басынан кейін келеді.

Сөз тіркестері

Бұл тіркес міндетті түбірден және TAM (tenseaspectmood) жұрнағынан тұрады. TAM жұрнағы императивті білдіруі мүмкін (hàzɩ̀ "sweep! "), аорист (ɛ́házɩ̀ "және ол сыпырып алды"), кемелді (ɛ̀hàzàá "ол сыпырып алды"), кемелсіз қазіргі (ɛ̀házɩ̀ɣ̀ "ол сыпырып жатыр"), кемелсіз өткен (ɛ̀hàzàɣ́ "ол сыпырып жатыр") немесе шексіз (hàzʊ́ʊ̀ "сыпырып алу"). Кәбиеде салыстырмалы сөйлемдерді бағынысты сөйлемде білдіру үшін екі белгіленген парадигма бар: кемелсіз форма (ɛ̀zɩ́ ɛ̀hàzʊ̀ʊ̀ʊ́ yɔ́ "ол сүртіп алған кезде") және кемелді форма (ɛ̀zɩ́ ɛ̀hàzʊ̀ʊ̀ yɔ́ "ол сүртіп алған кезде"). Перфективтің екі түрі бар: байланбаған (оның артынан қосымша: ɛ̀hàzàá "ол swept") және байланған (оның артынан қосымша: ɛ̀hàzá ɖèdè "ол кеште swept"). Бұл етістік сөз тіркесінде қосымша мағыналық нюанстар қосылатын модальдық префикстер де болуы мүмкін: қарсылық (ɛ̀tɩ́hàzɩ̀ɣ "ол оған қарамастан сыпырып тастады"), әдеттегі (ɛ̀tɩ́házɩ̀ɣ "ол әдетте сыпырып тастайды"), күтілетін (ɛ̀tɩ́házɩ́ɣ "ол осы арада сыпырып тастайды"), бірден (ɛ̀tɩ́hàzàá "ол бірден сыпырып тастады"), толық (ɛ̀ɛ̀zàáhà "ол сыпырып тастады"), болашақ (ɛ̀ɛ̀hàzɩ̀ɣ lɛ́ "ол сыпырып тастайды") және теріс (ɛ̀hàzɩ̀tà "ол сыпырып тастамады"). Бұл модальдық префикстердің кейбіреулері бір-бірімен үйлесімде пайда болуы мүмкін, мысалы, теріс + қарсылық теріс категорикалық мағынаны білдіреді (" ол мүлдем сыпырмады"). Бұл тіркеске, мүмкін, тақырып алмастығының префиксі (жоғарыдағы мысалдардағыдай тамырмен немесе модальды префикске қосылған) және/немесе зат алмастығының жұрнағы (түбірмен қосылған: ɛ̀hàzá kɛ́ "he swept it") қосылуы мүмкін. Бір модальді жұрнақ бар. Бұл сөздің теріс модальды префиксімен бірге уақытша мағынаны көрсету үшін қолданылады. Бұл сөз етістіктің түбірімен қосылған (ɛ̀tàhàzɩ̀tá "ол әлі шауып тастаған жоқ") деп жазылады. Бұл етістікті сөз тіркесімді "наʊ̀" жұрнағы арқылы кеңейтіп, құралдықты, сүйемелдеуді, тәсілді, бір мезгілделікті немесе сәйкестікті білдіреді ("he swept with"). Барлық етістік түбірлері агентивтер ("көшіруші"), қосымшалар ("көшіру") немесе локативтер ("көшіру орны") ретінде номинациялануы мүмкін.

Үлгі мәтін

Маңғармаған адам, маңғармаған адам. Егер біреудің сөзіне құлақ салсақ, ол кісіге ұқсайды. Бірақ егер біреу сендерге жамандық істесе, онымен жақсылық жасаңдар. Сол сияқты, кім Құдайдың сөзін естіп, оны ұғынса, оның көздері ашылады, ал кім оны көре алмаса, оның көзі ашылады. Кімде - кім осылай айтқандықтан , оның сендерге қарсы шығуына немесе сендерге қарсы шығуына себеп бола алады ? Тобықпен суреттелген. "Құдайдың адам баласына берген уәдесін орындамағаны үшін, оны ақтауға болмайды". "Қабіле тілім, сен өте сұлусың! Біреу сені айтып, біреу тыңдаса, сен ән сияқтысың. Бірақ, сені терең ойланбаған адам, сұлулығыңды көре алмайды. Сен туралы айтылғандарды мұқият тыңдаған әркім, мінезіңді білу үшін, терең қазылуы керек. Осылайша біз сіздерді қолдарымыздан шығара алмаймыз. Бұл адам қайдан пайда болды? Бұл сұраққа бірден жауап бере аламыз. Сіздің мінезіңіз ерекше, өйткені сіз өмірге келгеннен бері, сіз өзіңізді басқа нәрсеге айналдыратын сыртқы әсерлерге ешқашан душар болған жоқсыз. Қапшыл тіл, балаң сені қуана, құшақтап, мақтап, күш-қуатың, сұлулығың мен тәттілігің үшін.