Кіріспе
1890 жылы Франция мен Дагомея арасындағы соғыс Бірінші франко-дагомеялық соғыс 1890 жылы генерал Альфред Амеди Доддс бастаған Франция мен король Беханзиннің басшылығымен Дагомея арасында болды.
The First Franco Dahomean War was fought in 1890 between France, led by General Alfred Amédée Dodds, and Dahomey under King Béhanzin.
Өмірбаян
XIX ғасырдың соңында Еуропа мемлекеттері Африканың көп бөлігін басып алып, отарлап алды. Бүгінде Бенин деп аталатын аймақта басты отаршылдық билік - үшінші француз республикасы болды. Француздар сол кездегі Батыс Африканың ең күшті мемлекеттерінің бірі Дагомеяның Фон патшалығымен қоса, жергілікті халықтармен сауда байланыстарын орнатты. 1851 жылы франко-дагомеялық достық келісімшарты ратификацияланды, бұл француздарға сауда-саттықпен айналысуға және миссионерлерге елге кіруге мүмкіндік берді. 1890 жылы Дагомеядағы Фон патшалығы өз құдіреті шегінде болды. Ол қазіргі Бениннің барлық жағалауын, сондай-ақ оңтүстік орталық Бениннің көп бөлігін, солтүстікке Ачерибеге дейін талап етті. Дагомеяның ең маңызды салаларының бірі - жағалауға жақын орналасқан Порто-Ново кішкентай патшалығы болды. Дагомея патшалығы 18 ғасырдың ортасынан бері Дагомеямен ара-тұра қақтығысып келген. 1861 жылы Порто-Новоға британдық құлға қарсы кемелер шабуыл жасады. Порто-Ново 1863 жылы француз қорғанысын сұрады және алды, бірақ Дагомея оны қабылдамады. Тағы бір дау-дамайдың тақырыбы француздардың пікірінше, Дагомеяның Whydah-тағы өкілі қол қойған келісімге сәйкес, олардың бақылауында болған порт - Котонудың мәртебесі болды. Дагомея француздардың барлық талаптарын елемеді және порттан кедендік алымдарды жинауды жалғастырды.
Соғыстың себебі
1874 жылы король Тоффа I Порто-Новода билікті қолға алып, 1882 жылы Дагомея шабуылдан кейін корольдікке француз қорғанысын қайта орнатқан. Дагомея қалаға шабуыл жасауды жалғастырды, бұл Фон мен француздарды соғысқа әкелген оқиғамен аяқталды. 1889 жылы наурыз айында Дагомея Уэме өзеніндегі ауылға шабуыл жасады, онда француздардың қорғауында болған бас. Фон үш түстес ту өзін қорғайды деп ескерткеннен кейін, Дагомеялық амазонкалардың біріне оны бас кесуді және басын туға орап алуды бұйырды. Сол жылдың наурыз айында Франция Дагомеяның астанасы Абомеяға өкілдік жіберіп, Котонуға өздерінің дәрежелерін нығайтып, жыл сайынғы төлемді ұсынды. Мұрагер ханзада мен кейіннен патша Беханзин тапсырманы алды, бірақ өзара сенімсіздіктен басқа ештеңе қол жеткізілмеді.
Жауынгерлік іс-қимылдарды бастау
Франция осы оқиғаларға жауап ретінде Котонудағы күшін 359 адамға көбейтіп, оның 299-ы Tirailleurs немесе француздық даярланған сенегальдықтар мен габондықтар болды. 21 ақпанда француздар Котонудағы жоғары лауазымды Фон қызметкерлерін тұтқындап, қаланы нығайта бастады. Жергілікті милициямен де қақтығыстар болды. Бұл туралы хабар Абомейге жетпей көп уақыт өтпеді. Дагомея бірден Котонуға күш жіберіп, оны біржола Фонның бақылауына қайтаруды жоспарлады.
Котону шайқасы
4 наурызда Дагомеяның бірнеше мыңдық әскері таңертеңгі сағат 5-те Котону маңындағы қоршауға шабуыл жасады. Бұл Дагомеяның Фон әскеріне тән нәрсе, олар әрқашан түнде жүріп, таң атқанға дейін шабуыл жасады. Фондықтар қақпақтарды бөлшектеп, мылтықтарды іліп, қоршауға атқылады. Кейбіреулері 800 метрлік периметрді жеңіп, қабырғалар ішіндегі зардаптарға ұшырады. Төрт сағат бойы француздардың атыс күшін, тіпті канонерлік снарядтарды жоғалтуына қарамастан, жиі қолға-қол соғысқаннан кейін Фон күштері кері шегінді. Француздар аз зардап шекті, бірақ Фон бірнеше жүз өлімге ұшырады (129 француз желілерінде).
Атчукпа шайқасы
Дагомея қайтадан топтасқаннан кейін оңтүстікке тағы бір күш жіберді, бұл жолы Порто-Новоға қарай. Көптеген күшейткіштерді алғаннан кейін француздар үш далалық қару-жарақпен 350 адамға солтүстікке қарай аттандырып, Фонды тосқауылға алуды бұйырды. Бұл жолы француздарға Тоффа I патшаның 500 жауынгері көмектеседі. Француздық колонна Атчукпа ауылына жеткенде, Тоффаның жасағының алдында жүрген жауынгерлері Дагомеяның атысына ұшырап, майданнан қашып кетті. Француздар жаяу әскерлерді құрастырып, бірнеше сағат бойы Дагомеяға қайта-қайта шабуыл жасады. Король Беханзин француз алаңдарын айналып өтіп, Порто-Новоны талан-таражға салу үшін жасақ жіберуді ұйғарған, бірақ полковник Террильон бұған жол бермеді. Француздар қорғалмаған қалаға қарай баяу шегінді. Бір сағат бойы француздармен сәтсіз қақтығысқаннан кейін Беханзин әскеріне кері шегінуге бұйрық берді. Келесі күні Дагомея әскері Порто-Ново маңынан толықтай кетіп, Абомеяға қарай шегінді.
Жаулық әрекеттердің аяқталуы
Дагомея Котону мен Порто-Новоға қарсы ешқандай шабуыл жасамады. 1890 жылы 3 қазанда Дагомея Порто-Ново патшалығын француз протектораты ретінде тану туралы келісімге қол қойды. Беханзин де Котонудан бас тартуға мәжбүр болды, бірақ кедендік құқығынан бас тартқаны үшін жылына 20 000 франк алды. Соғыс Франция жеңіске жетіп, Дагомея жеңілді. Келісімге қарамастан, екі жақ та бейбітшілік ұзаққа созылмайды деп сенді және тағы бір шешуші кездесуге дайындық жасады. Шартқа қарамастан, қақтығыстар тез қайта басталды, екі жылдан кейін екінші Франко-Дагомея соғысына дейін өршіді.