Кот-д’Ивуар тарихы: ежелгі дәуірден тәуелсіздікке дейін

Кіріспе

Африкадағы ел тарихы Кот-д'Ивуарға (ресми түрде Кот-д'Ивуар деп аталады) адамдардың келуі Жоғарғы палеолит кезеңіне (б.з.д. 15000-10000 жылдар) дейін, немесе ең болмағанда, қару-жарақ және құрал-жабдықтардың фрагменттеріне – әсіресе, жылтыратылған тақтатас балталар мен тамақ дайындау және балық аулаудың іздеріне негізделген Неолит кезеңіне дейін жетеді. Кот-д'Ивуардың ең ерте тұрғындарының іздері бүкіл территорияда кездеседі. Тарихшылардың пікірінше, бұл адамдардың барлығы қоныс аударған немесе қазіргі тұрғындардың ата-бабалары тарапынан сіңірілген. 16 ғасырға дейін келген халықтардың қатарында Эхотиле (Абуисо), Котроу (Фреско), Зехири (Гранд Лаху), Эга және Диес (Диво) бар.

Тарихқа дейінгі және ерте тарих

Кот-д'Ивуардың алғашқы тұрғындары туралы көп мәлімдеме жоқ. Бұл ауыл тұрғындары егіншілік және аң аулау арқылы күнкөріс жасаған. Конг қаласын 1895 жылы Самори Туре қиратқан. Құл саудасы, әсіресе, Пил Сызығы аймағының халқына көп әсер етпеді. Жағалау бойындағы белсенділік еуропалықтардың ішкі аймаққа, әсіресе Сенегал және Нигер өзендеріне деген қызығушылығын арттырды. 1885 жылы Франция мен Германия Африкада мүдделі еуропалық державаларды Берлиндегі конференцияда біріктірді. Конференция Еуропаның Африка үшін күресін ұйымдастыруға көмектесті. Принц Отто фон Бисмарк Германияның Африкадағы рөлін арттыруды қалаған, және Франция мен Ұлыбритания арасындағы бәсекелестікті күшейту арқылы оған қол жеткізе алады деп ойлаған. Саяхатының соңында Бингер Пил Сызығында француз протекторатын құруға мүмкіндік беретін төрт келісімге қол жеткізді. Алтын жағалау шекарасын зерттеген Луи Густав Бингер алғашқы губернатор болып тағайындалды. Қоғамдық жұмыстар және табиғи ресурстарды пайдалану үшін үлкен еңбек күші қажет болды. Француздар мәжбүрлі еңбек жүйесін енгізді, оған сәйкес әрбір ересек еркек ивуарийлік жылына он күн ешқандай төлемақысыз мемлекетке жұмыс істеуге міндетті болды. Бұл еңбек күші Ивуардың экономикалық өмірі үшін соншалықты маңызды болғандықтан, 1932 жылы Франция Жоғарғы Вольтаның үлкен бөлігін Ивуарға қосып, оны бір колония ретінде басқарды. 1908 жылы Габриэль Ангульвант Ивуардың губернаторы болып тағайындалды. Француз отаршылдық саясаты ассимиляция және қауымдастық принциптерін қамтыды. 1958 жылға дейін Париж қаласынан тағайындалған губернаторлар Ивуар колониясын басқарды, ивуарлықтардың саясатты қабылдауға қатысуына шектеу қоятын тікелей, орталықтандырылған басқару жүйесін қолданды. 1946 жылы Француз империясы Француз одағына айналды, ал 1958 жылы оны Француз қоғамдастығы алмастырды. Ивуар 1960 жылдың 7 тамызында тәуелсіздік алды және қауымдастық мүшелеріне одан бас тартуға рұқсат берді. Ол өзінің астанасы ретінде сауда қаласы Абиджанды бекітті. Ивуардың қазіргі саяси тарихы республика президенті және Ивуардың Демократиялық партиясының (PDCI) жетекшісі Феликс Уфуэ-Буаньидің 1993 жылдың 7 желтоқсанында қайтыс болғанға дейінгі өмірімен тығыз байланысты. Ол Мавританиядан басқа барлық француз Батыс Африка аймақтары үшін тәуелсіздік алдындағы жетекші саяси партия – Африкалық Демократиялық Біріккенің (RDA) негізін қалаушылардың бірі болды. Уфуэ-Буаньи алғаш рет 1944 жылы Африкалық Ауылшаруашылық Одағын құрғанда саяси беделге ие болды, бұл ұйым африкалық фермерлердің жағдайын жақсартты және PDCI үшін ядро құрады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол бірінші Конституциялық Ассамблеяға аз дауыспен сайланды. 1946 жылдан 1959 жылға дейін Франция Ұлттық Ассамблеясында Ивуарды өкілдік еткен ол аймақтық саяси ұйымдастыруға және еңбек жағдайларын жақсартуға көп күш жұмсады. Франция Ұлттық Ассамблеясындағы он үш жылдық қызметінен кейін, оның ішінде француз үкіметінде үш жылға жуық министр болғаннан кейін, ол 1959 жылдың сәуір айында Ивуардың бірінші премьер-министрі болды, ал келесі жылы елдің бірінші президенті болып сайланды. 1959 жылдың мамырында Уфуэ-Буаньи Ивуар, Нигер, Жоғарғы Вольта (Буркина-Фасо) және Дагомеяны (Бенин) Антанта Кеңесіне жетекшілік ету арқылы Батыс Африкадағы басым тұлға ретіндегі беделін нығайтты, бұл экономикалық дамуды қолдаушы аймақтық ұйым болды. Ол африкалық ынтымақтастыққа жетудің жолы қадамдық экономикалық және саяси ынтымақтастық арқылы екенін, сондай-ақ басқа африкалық мемлекеттердің ішкі істеріне араласпау принципін мойындау қажеттігін айтты. Уфуэ-Буаньи колониялық кезеңнен кейінгі көптеген африкалық көшбасшыларға қарағанда консервативті болды, Батыспен тығыз байланыстарды сақтап, сол кездегі көптеген көшбасшылардың солшыл және батысқа қарсы ұстанымын қабылдамады. Бұл елдің экономикалық және саяси тұрақтылығына үлкен үлес қосты. 1990 жылдың қазанында алғашқы көппартиялық президенттік сайлаулар өтті, және Уфуэ-Буаньи сенімді жеңіске жетті. Ол 1993 жылдың 7 желтоқсанында қайтыс болды.

Little is known about the original inhabitants of Côte d'Ivoire. These villagers subsisted on agriculture and hunting. The city of Kong was destroyed in 1895 by Samori Touré. The slave trade, in particular, had little effect on the peoples of Ivory Coast. Activity along the coast stimulated European interest in the interior, especially along Senegal and Niger rivers. In 1885, France and Germany brought the European powers with interests in Africa together at the Berlin Conference. The conference helped rationalize what became known as the European scramble for Africa. Prince Otto von Bismarck also wanted a greater role in Africa for Germany, which he thought he could achieve in part by fostering competition between France and Britain. By the end of his journey, Binger had secured four treaties that established French protectorates in Ivory Coast. Louis Gustave Binger who had explored the Gold Coast frontier, was named the first governor. The public works programs and the related exploitation of natural resources required a huge workforce. The French imposed a system of forced labor, requiring each adult male Ivorian to work ten days each year without compensation as an obligation to the state. This labor source was so important to the economic life of Ivory Coast that in 1932 the AOF annexed a large part of Upper Volta to Ivory Coast and administered it as a single colony. In 1908, Gabriel Angoulvant was appointed governor of Ivory Coast. French colonial policy incorporated concepts of assimilation and association. Until 1958, governors appointed in Paris administered the colony of Ivory Coast, using a system of direct, centralized administration that left little room for Ivorian participation in policymaking. In 1946, the French Empire was converted into the French Union which was superseded by the French Community in 1958. Ivory Coast became independent on 7 August 1960, and permitted its community members to lapse. It established the commercial city Abidjan as its capital. Ivory Coast's contemporary political history is closely associated with the career of Félix Houphouët Boigny, president of the republic and leader of the Democratic Party of Ivory Coast (PDCI) until his death on 7 December 1993. He was one of the founders of the Rassemblement Démocratique Africain (RDA), the leading pre independence inter territorial political party for all of the French West African territories except Mauritania. Houphouët Boigny first came to political prominence in 1944 as the founder of the African Agricultural Union, an organization that won improved conditions for African farmers and formed a nucleus for the PDCI. After World War II, he was elected by a narrow margin to the first Constituent Assembly. Representing Ivory Coast in the French National Assembly from 1946 to 1959, he devoted much of his effort to inter territorial political organization and further amelioration of labor conditions. After his thirteen years in the French National Assembly, including almost three years as a minister in the French Government, he became Ivory Coast's first prime minister in April 1959, and the following year was elected its first president. In May 1959, Houphouët Boigny reinforced his position as a dominant figure in West Africa by leading Ivory Coast, Niger, Upper Volta (Burkina Faso), and Dahomey (Benin) into the Council of the Entente, a regional organization promoting economic development. He maintained that the road to African solidarity was through step by step economic and political cooperation, recognizing the principle of non intervention in the internal affairs of other African states. Houphouët Boigny was considerably more conservative than most African leaders of the post colonial period, maintaining close ties to the West and rejecting the leftist and anti western stance of many leaders at the time. This contributed to the country's economic and political stability. The first multiparty presidential elections were held in October 1990 and Houphouët Boigny won convincingly. He died on 7 December 1993.

Хоффут-Бойниден кейін

Бунидің орнын оның орынбасары Анри Конан Бедье, Парламент төрағасы басты. Конан Бедье 1999 жылғы 24 желтоқсанда, Бедье тарапынан бұрынғы армия командирі, генерал Роберт Гей жасаған Кот-д'Ивуар төңкерісі кезінде қызмет етті. Бұл Пилқұйрық жағалауы тарихындағы алғашқы төңкеріс болды. Одан кейін экономикалық құлдырау орын алды және әскери хунта 2000 жылы елді демократиялық басқаруға қайтаруға уәде берді. Гей келесі жылы сайлау өткізуге рұқсат берді. Ол сайлауда Лоран Гбагбоға жеңілген кезде, Гуей жеңілісін қабылдаудан бастапқыда бас тартты. Бірақ көшедегі наразылықтар оны орнынан бас тартып, Гбагбо 2000 жылдың 26 қазанында президент болды.

Бірінші азаматтық соғыс

2002 жылдың 19 қыркүйегінде Кот-д’Ивуардың солтүстігінде және батысында көтеріліс басталды, нәтижесінде ел үш бөлікке бөлінді. Жаппай қырқындар орын алды, әсіресе Абиджанда 25-27 наурыз аралығында үкімет күштері 200-ден астам наразылық білдірушіні өлтірді, сондай-ақ 20 және 21 маусымда Буаке мен Корхогодағы тазарту шаралары 100-ден астам адамның өліміне әкелді. 2002 жылы Франция Кот-д’Ивуарға бітімгершілік күштерін жіберді. 2003 жылы халықаралық деңгейде келісім процесі басталды. 2004 жылдың ақпанында Біріккен Ұлттар Ұйымы Кот-д’Ивуардағы Біріккен Ұлттар Ұйымының операциясын (UNOCI) құрды.

2004 жылдың 15 қазанында қаруды тастау жоспарланған, бірақ ол сәтсіз аяқталды. 2004 жылдың 6 қарашасында Кот-д’Ивуар мен Франция арасындағы шиеленіс күшейді, себебі Кот-д’Ивуардың әуе шабуылынан 9 француз бейбітшілігі мен бір гуманитарлық көмекші қызметкер қаза тапты. Жауап ретінде француз күштері Ямусукро әуежайына шабуыл жасап, Кот-д’Ивуар әуе күштерінің барлық ұшақтарын жойды. Абиджан мен Ямусукрода зорлық-зомбылық пен наразылықтар өршіп, Кот-д’Ивуар азаматтары мен француз бейбітшілдері арасында қақтығыстар болды. Мыңдаған шетелдік азаматтар, әсіресе француздар екі қаладан эвакуацияланды. 2004 жылдың соңына қарай көптеген шайқастар аяқталды, ел Гвийом Соро басшылығымен көтерілісшілер бақылап отырған солтүстік және Лоран Гбагбо басшылығымен үкімет бақылап отырған оңтүстікке бөлінді. Бұл жүйеде өмір сапасы жалпы төмендеді, қарыз бен азаматтық тәртіпсіздіктер артты. Осы мәселелерге жауап ретінде "ivoirité" тұжырымы пайда болды, бұл солтүстікке көшіп келгендердің саяси және экономикалық құқықтарын жоққа шығаруға бағытталған расистік термин. 2007 жылдың наурыз айында екі тарап жаңа сайлау өткізу туралы келісімге келді. Алайда, сайлау Гбагбоның өкілеттігі мерзімі біткеннен кейін бес жыл өткен соң, 2010 жылға дейін кешіктірілді.

Екінші азаматтық соғыс

2010 жылы Кот-д'Ивуардағы президенттік сайлауда солтүстік аймақтан келген кандидат Алассан Уаттара жеңіске жеткенін елдің Тәуелсіз сайлау комиссиясы (ТӘК) жариялағаннан кейін, Конституциялық кеңестің төрағасы және Гбагбоның одақтасы нәтижелерді жарамсыз деп мәлімдеп, Гбагбо жеңімпаз атанды деді. Гбагбо да, Уаттара да жеңіске жеткендерін жариялап, президенттік ант берді. Біріккен Ұлттар Ұйымы, Африка Одағы, Батыс Африка мемлекеттерінің экономикалық қауымдастығы (ЭКОУАС), Еуропалық Одақ, АҚШ және бұрынғы отаршылдық держава Франция сияқты халықаралық қауымдастық Уаттараны қолдап, Гбагбоның орнынан кетуін талап етті. Дегенмен, дауды шешу бойынша жүргізілген келіссөздер ешқандай қанағаттанарлық нәтиже бермеді. Гбагбо мен Уаттараның жақтастары арасындағы қақтығыстардың күшеюі салдарынан жүздеген адам қаза тауып, кем дегенде бір миллион адам, көбінесе Абиджаннан қашып кетті. Халықаралық ұйымдар екі тараптан да адам құқықтарының көптеген бұзылу оқиғалары туралы хабарлады, әсіресе Дюэкуэде. Біріккен Ұлттар Ұйымы мен Франция әскерлері өз күштерін және азаматтарды қорғау мақсатында әскери операция жүргізді. Уаттараның күштері Гбагбоны 2011 жылдың 11 сәуірінде оның резиденциясынан қамауға алды.

2011 жылғы Азамат соғысынан кейін

Алассан Уаттара 2010 жылдан бері Кот-д'Ивуарды басқарып келеді, ол бұрынғы президенті Лоран Гбагбоны қызметтен шеттетуге қол жеткізді. Уаттара 2015 жылғы президенттік сайлауда қайта сайланды. 2020 жылдың қараша айында ол 2020 жылғы президенттік сайлауда үшінші мерзімге жеңіске жетті. Оның оппозициясы үшінші мерзімнің заңсыз екенін айтып, сайлауды бойкоттады. Кот-д'Ивуардың Конституциялық Кеңесі 2020 жылдың қарашасында Уаттараның үшінші мерзімге қайта сайлануын ресми растады.