Кіріспе
Мартин Джеймс Монти (1921 жылы 24 қазан - 2000 жылы 11 қыркүйек) - 1944 жылы қазанда нацистік Германияға кеткен, Waffen SS-ге қосылған және пропагандист және жазушы ретінде жұмыс істеген АҚШ армиясының әуе күштерінің ұшқышы. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін ол ұрлық пен қашып кету үшін сотталып, сотталды. Монтиге алты айдан кейін кешірім жасалды. Алайда 1948 жылы оның нацистік үгіт-насихатқа қатысы бар екені ашылып, ол тұтқындалып, елге опасыздық жасады деп айыпталып, 25 жылға түрмеге жабылды.
Martin James Monti (October 24, 1921 – September 11, 2000) was a United States Army Air Forces pilot who defected to Nazi Germany in October 1944, joined the Waffen SS, and worked as a propagandist and writer. After the end of World War II, he was tried and sentenced for theft and desertion. Monti was granted clemency six months later. However, in 1948, after his involvement in Nazi propaganda was discovered, he was arrested, tried for treason, and sentenced to 25 years in prison.
Ерте өмір
Сент-Луис қаласында (Миссури штаты) дүниеге келген Монти бай отбасының жеті баланың бірі еді. Оның әкесі Мартин Монти-күлкі, сондай-ақ Сент-Луисте туған инвестициялық брокер болды. Мартин Монтидің әкесі АҚШ-қа Швейцарияның итальян тілінде сөйлейтін аймағының бөлігі итальяндық Граубюнденнен көшіп келген, ал анасы Италияның тумасы болған. Мартин Джеймс Монтидің анасы Мари Антуанетта Витхаупт Миссуриде неміс-американдық ата-ананың отбасында дүниеге келген. Монтидің төрт ағасы да Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-тың әскери-теңіз флотында абыроймен қызмет етті. 1930 жылдары Монти коммунизмге қарсы және апта сайын радио хабарларын шығаратын католик діни қызметкері Чарльз Кофлиннің құрметті құрметті адамы болды. Кофлин антикапитализмге, антикоммунизмге, антисемитизмге және Германия мен Италияның фашистік үкіметтеріне деген құрметімен танымал болды; оның хабарлары 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда тоқтатылғанға дейін миллиондаған тыңдаушыларды тартты.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1942 жылдың қазан айында Монти Мичиган штатының Детройт қаласына барып, Кофлинмен кездесіп, сөйлеседі. 1942 жылы 19 желтоқсанда ол авиация курсанты ретінде АҚШ-тың әскери-әуе күштеріне қосылды. 1943 және 1944 жылдың басында ол ұшуды бітіріп, ұшқыш офицері болып тағайындалды. Ол P 39 Airacobra және P 38 Lightning-те біліктілік алды және екінші лейтенант болып тағайындалды. P 38-дің қарусыз фотографиялық барлау нұсқасы қызмет көрсетіліп, жөндеуден кейін сынақ ұшуы қажет болды. Монти ұшақты ұрлап, 1944 жылдың 13 қазанында Миланға ұшты. Ол ұшақты қонуға мәжбүр болғаннан кейін, оны неміс әскерлеріне тапсырды. Бастапқыда ол қарапайым әскери тұтқын ретінде қаралды, бірақ ол тұтқынға алғандарды, оның ішінде тергеуші Ханнс Шарфты, шынайы сеніммен бас тартқанына сендіре алды. Германияда болған кезінде Монти әр түрлі жалған есімдермен жұмыс істеді, соның ішінде "Мартин Витхаупт". Немістердің тапсырмасы бойынша ол өзінің аты-жөнін жасыруды қажет деп тапқандықтан, оған бастапқыда "Мартин Робертс" деген жұмыс аты берілді. Монти бұл есімді мақұлдамады және оның орнына анасының қыздық есімін қолдануды таңдады, сондықтан егер ол тұтқындалса немесе өлтірілсе, оны іздеп тауып, анықтауға болады. Осы кезеңде радио хабарларын тарату кезінде ол "Аксес Салли" деп кеңінен танылған американдық хабар таратушы Милдред Гилларспен байланысқа келді. Ол Монтиге бірден ұнамай, онымен жұмыс істемеудің орнына өз лауазымынан кетуді уәде етті. Кейінірек Гилларс өзінің елге опасыздық туралы сот процесінде Монти Берлиндегі студияға келіп, оған "салам" деп қана айтқан. "Мен оған қарап, бұрылып, ештеңе айтпастан сыртқа шықтым", - дейді Гилларс. Содан кейін ол өзінің радио қызметіндегі жетекшісі Адельбурт Хубенге жақындап, оған ультиматум берді: "Ол адам (Монти) тыңшы немесе сатқын, ол немесе ол кетуі керек, немесе мен кетем". Хоубен Монтиді алып тастау туралы талабын қабылдамады, содан кейін ол: "Олай болса, мен соңғы хабарландыруды жасадым" деді. Алайда Монтидің радио комментаторы ретінде қабілеті мен тәжірибесі жетіспегендіктен, ол бірнеше ғана хабар таратуды жасады және оның қайта тағайындалуынан кейін Гилларс телерадио хабарларын таратуға оралды.
Вафен-СС-ке мүшелік
Пропаганда жасаумен айналысқан кезінде Монти Ситтлердің үйіне тұрақты қонақ болып барады. Кейін екеуі де СС Standarte Курт Эггерске қосылады. Монтиге SS Untersturmführer шенін берді, бұл оның АҚШ армиясындағы шеніне тең, бірақ әскери тәжірибесі жоқ Ситтлер жеке жауынгер ретінде қабылданды. СС-да болған кезінде Монти Вермахт пен одақтас әскери тұтқындар арасында таратылатын үгіт-насихат листовкасын жасауға қатысты. 1945 жылдың сәуірінде Италия Альпі тауларында Кампфсендер Викторияға Ситтлермен бірге тағайындалған екі компания Монти өзінің офицерлік киімінің арқасында Берлинде көп адам жүретін пойызға отыра алса, Ситтлер кейінірек пойызды күтуге мәжбүр болды. Миланға келгеннен кейін Монти өзінің СС киімін киіп, кездескен алғашқы АҚШ армиясының бөлімшесіне жақындады, бұл кезде ол барлық белгілерді және сәйкестендіру белгілерін алып тастады.
Соғыстан кейінгі сот процестері
Соғыстан кейінгі сот процестерінде Монти ұшақты немістермен күресу үшін ұрлап, атып түсіргенін және оған СС киімін берген партизандарға қосылғанын мәлімдеді. Оның бұл мәлімдемесі көпшілікке сеніп, соғыс сотына ұшақ ұрлау және қашып кету үшін ғана жіберілді. 1945 жылдың 6 тамызында 15 жылға бас бостандығынан айырылды. Алайда, 1946 жылдың 11 ақпанында Гарри С. Трумэн Монтидің ата-анасының атынан Уолтер С. Плозер кешірім сұрағанынан кейін Монтидің жазасын тоқтатты. Оның ауыстырылуының шарты ретінде Монтиден Армияның Әуе күштеріне (ол жылдың соңында тәуелсіз АҚШ Әуе күштері) жеке адам ретінде қайтадан тіркелу талап етілді, ол мұны 1947 жылдың 11 ақпанында жасады. Тұтқындалғанға дейін сұхбат кезінде ол Сент-Луис Пост Диспетч газетіне "олардың сенімін алу үшін" нацист болдым деп айтты. Мен коммунизмді де, Ресейді де ұнатпаймын, бірақ нацист бола алмадым. Мен бір жылда нацист бола алмадым". Бұл арада Ситтлер американдық тергеуші Энтони Куомомен сұхбаттасып, Куомодан Мартин Вайтагапт есімді P38 ұшқышын білетін-білмейтінін сұрады. Куомо Монтиді тергеген. 1946 жылы 22 мамырда Германияның Франкфурт қаласындағы арнайы прокурор Клайд Э. Гуч Вашингтондағы Бас прокурордың көмекшісі Терон Л. Кодлге Монтиді соттауға шақыру туралы хат жазды. Ситтлер Құрама Штаттарға 1946 жылы Әділет департаментімен Дуглас Чандлер мен Роберт Генри Бесттің 1947 жылғы соттарында куәгер ретінде әкелінді. Монти, сондай-ақ Чендлер мен Бестті білетін, оларға қарсы куәлік беруден бас тартты. 18 қарашада ол Әділет департаментіне шақырылды, онда оны Мартин Вайтхаупт деп таныды. Ситтлер, Ситтлердің әйелі және бұрынғы нацистік пропагандист әріптестері Маргарет Эггерс, Лоретта Грунау Капке және тағы жеті адам Чендлер мен Бестке қарсы куәгер ретінде АҚШ-қа әкелінді. Монти 1948 жылы 26 қаңтарда құрметпен босатылған кезде сержант дәрежесіне жеткен болатын. Бірнеше минуттан кейін Федералды тергеу бюросы оны Нью-Йорктегі Митчелл Филдтен тұтқындап, "Мартин Витхаупт" ретінде жүргізілген үгіт-насихат қызметі үшін бас көтерумен айыптады. 1948 жылы 14 қазанда Бруклиндегі федералды сот оны 1944 жылдың 13 қазаны мен 1945 жылдың 8 мамыры аралығында, яғни Еуропадағы соғыс аяқталған күні, жасаған 21 опасыздық жасағаны үшін айыптап, соттады. 1949 жылдың 17 қаңтарында Монти кінәсін мойындап, прокурорлар мен ұзақ уақытқа сотты дайындаған сотқа таңғалдырды. Монтидің адвокаттары оған кінәсін мойындауға кеңес берді, өйткені ақталуға үміт жоқ және оның әскери офицер мәртебесі ауырлататын фактор болып табылады. Олар оған егер сотқа барса, өмір бойы түрмеде қалуы немесе тіпті өлтірілуі мүмкін екенін ескертті. Қылмыстық айыптардың ауырлығынан сот оның кінәсін мойындауына қарамастан куәлік беруді талап етті және "Нью-Йорк Таймс" газетіне сәйкес, "Монти күмәнсіз куәлік берген" және барлық айыптарды мойындады. Судьяның "өз еркімен" әрекет еткен-емегенін сұрағанда, Монти "Иә" деп жауап берді. Оның адвокаты одан кейін оның экстремистік және оқшаулаушылық ортада өскенін айтып, жеңілдетуді сұрады, бұл оны кеңестік Ресей мен коммунизмді елдің басты жауы ретінде тануға "фанатикалық жолмен" әсер етті. Оның адвокаты кешірім сұрағанына қарамастан, Монти 25 жылға бас бостандығынан айырылды және судья оған 10 000 доллар айыппұл төлеуді бұйырды.
Түрмеге қамау
Монти Канзастағы Левенворт түрмесінде жазасын өткерді. Жазасын өтеп, аз уақыттан кейін ол аштық жариялады, содан кейін жалғыздық камерасына қамалды. Кейін түрме асханасына кіріп, тамақ ұрлағаны үшін жазасын 12 айға ұзартты. 1951 жылы Монти өзінің кінәсін мойындауын кері қайтаруға тырысты, "душман аумағына" ұшып кірген кезде "әлеуметтік опасыздыққа ешқандай ниеті жоқ" деп нық айтты. Ол өзінің адвокаттары өлім жазасына кесілу қаупіне жол бермеу үшін кінәсін мойындауға қысым жасағанын айтты. Сотта Монтиден: "Германия дұрыс, ал АҚШ дұрыс емес жақта тұр деп айттыңыз ба?" деп сұрады. Ол: "Бәлкім" деп жауап берді. Монтидің апелляциялық шағымдары қабылданбады. Ол 1960 жылы шарт бойынша босатылғанға дейін жазасын өтеп отырды.
Түрмеден кейінгі өмір
1963 жылы Монти шарт бойынша босатылғаннан кейін үш жыл өткен соң Бруклиндегі Федералды сотта сатқындық айыбын қайтадан қайтаруға тырысты. Ол "Гитлерді өлтіру және соғысты тоқтату үшін ғана Германияға бардым" деп мәлімдеді. Оның кері қайтару әрекеті қабылданбады. Сол уақытта, 1963 жылы, Монти фабриканың жетекшісі болып жұмыс істеді, ол сағатына 1,5 доллар табады. Ол 1974 жылдың қаңтарына дейін шартты түрде босатылды. Ол Флорисанттегі (Миссури штаты) қасиетті жүрек қорымында ата-анасы мен екі ағасымен бірге жерленді.