Кіріспе
Шаршақ (бірлік: шара́шка, ; кейде шарага, шаражка) – 1930 жылдан 1950 жылға дейін советтік ГУЛАГ еңбек лагерьдері жүйесінде, сондай-ақ советтік құпия қызмет бақылауындағы басқа да мекемелерде жұмыс істеген құпия ғылыми-зерттеу және әзірлеу зертханалары. Ресми түрде мұндай құпия ғылыми-зерттеу нысандары «арнайы жобалау бюросы» және ұқсас терминдермен аталатын. Этимологиялық тұрғыдан алғанда, «шаршақ» сөзі орыс тіліндегі «шара́шкина контора» («Шарашка кеңсесі») деген жаргондық тіркестен шыққан, бұл нашар ұйымдастырылған, импровизацияланған немесе алдағысы келетін ұйымды білдіретін ирониялық, қарапайымдау термин. Ал бұл тіркес, өз кезегінде, қылмыстық жаргондағы «шарага» (шарага) – ұрылар, қарапайым қылмыскерлер тобы деген сөзден туындаған. Шаршақтағы ғалымдар мен инженерлер – советтік үкімет түрлі лагерьлер мен түрмелерден таңдап алған тұтқындар еді, олар ғылыми және технологиялық мәселелерді шешу үшін жұмысқа тағайындалды. Өмірлік жағдайлар, әдетте, тайга лагерьлерімен салыстырғанда жақсырақ болды, себебі ауыр еңбек болған жоқ. Шаршақтағы зерттеулердің нәтижелері көбінесе (егер жарияланса) белгілі советтік ғалымдардың есімдерімен жарияланды, ал нақты зерттеушілердің есімдері жиі ұмытылып, оларға ешқандай еңбек ақысы берілмеді. Шаршақтағы кейбір ғалымдар мен инженерлер Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін (1939–1945 жж.) босатылып, тәуелсіз зерттеулермен айналысты, соның ішінде әлемдік деңгейде танымал болғандар да бар.
Sharashkas (singular: шара́шка, ; sometimes sharaga, sharazhka) were secret research and development laboratories operating from 1930 to the 1950s within the Soviet Gulag labor camp system, as well as in other facilities under the supervision of the Soviet secret service. Formally various secret R&D facilities were called "special design bureau" Lang ru and similar terms. Etymologically, the word sharashka derives from a Russian slang expression sharashkina kontora, ("Sharashka's office"), an ironic, derogatory term to denote a poorly organized, impromptu, or bluffing organization, which in its turn comes from the criminal argot term sharaga (шарага) for a band of thieves, hoodlums, etc.) The scientists and engineers at a sharashka were prisoners picked by the Soviet government from various camps and prisons and assigned to work on scientific and technological problems. Living conditions were usually much better than in an average taiga camp, mostly because of the absence of hard labor. The results of the research in sharashkas were usually published (if published at all) under the names of prominent Soviet scientists without credit given to the real researchers, whose names frequently have been forgotten. Some of the scientists and engineers imprisoned in sharashkas were released during and after World War II (1939–1945) to continue independent careers; some became world renowned.
Тарих
1930 жылы 15 мамырда Ұлттық экономиканың Жоғарғы Кеңесі мен ОГПУ «Зыянкестік үшін сотталған мамандарды өндірісте пайдалану туралы» құпия циркуляр шығарды. Ол «инженер-диверсанттарды» «диверсияның салдарын жоюға» және оларға қажетті әдебиет, материалдар мен құралдарды беруге бұйырды. Сондай-ақ, «диверсанттардың жұмысы ОГПУ органдарының ғимараттарында жүзеге асырылатындай етіп ұйымдастырылуы керек» делінген. 1930 жылы Леонид Рамзин және басқа да инженерлер Өнеркәсіптік партия ісі бойынша сотталды. 1931 жылдың шілдесінде ОГПУ Суздальдегі Покровский монастырын (Суздаль) басып алды, ал келесі жылы арнайы түрме зертханасын (Арнаулы мақсаттағы бюро немесе БОН деп аталды) құрды, онда шамамен он тоғыз жетекші оба және туларемия маманы биологиялық қаруды әзірлеуге мәжбүр болды. Тиф маманы полковник Михаил Михайлович Файбич БОН-ның алғашқы директоры болды. Зертхана 1936 жылға дейін жұмыс істеді, содан кейін ғалымдар Селигер көліндегі Городомля аралында орналасқан Қызыл Армияның микробиологиялық мекемесіне ауыстырылды. 1938 жылы НКВД-ның жоғары лауазымды қызметкері Лаврентий Берия КСРО НКВД-да Арнайы конструкторлық бюролар бөлімін (Отдел особых конструкторских бюро НКВД СССР) құрды. 1939 жылы бөлім КСРО НКВД-ның Арнайы техникалық бюросы (Особое техническое бюро НКВД СССР) деп аталып, генерал Кравченко, Валентин Александровичтің тікелей бақылауына берілді, Берияның жетекшілігімен. 1941 жылы ол құпия атау алды – КСРО НКВД-ның 4-ші арнайы бөлімі (4-й спецотдел НКВД СССР). 1949 жылы «шарашкалардың» қызмет аясы едәуір кеңейді. Бұрын онда әскери және қорғаныс сипатындағы жұмыстар жүргізілген. 1949 жылғы 9 қарашадағы ҚР ІІМ № 001020 бұйрығымен «Одақтың шалғай аймақтарында» түрлі азаматтық зерттеулер мен әзірлемелер үшін «Арнайы техникалық және жобалау бюроларын» құру туралы шешім қабылданды. 1953 жылы 4-ші арнайы бөлім таратылды.