Иван Денисовичтің бір күнінің баяны

Кіріспе

1962 жылы Александр Солженицынның жазған «Иван Денисовичтің өміріндегі бір күн» повесі (фильмдік бейімделуі) – орыс жазушысы және Нобель сыйлығының лауреаты Александр Солженицынның 1962 жылғы қарашада «Жаңа Әлем» (Новый Мир) совет әдеби журналында алғаш рет жарық көрген қысқа повесі. Оқиға 1950-ші жылдардың басындағы советтік еңбек лагеріндегі Иван Денисович Шуховтың бір күнін көрсетеді. Бұл кітаптың жарыққа шығуы совет әдебиеті тарихындағы ерекше оқиға болды, себебі Сталиндік репрессиялар туралы бұрын Совет Одағында ашық түрде таралған ешқандай мәлімет болған емес. «Жаңа Әлем» журналының редакторы Александр Твардовский осы мәселеге «Кіріспе орнына» деген қысқаша алғысөз жазды.

Аудармалар

Ағылшын тілінен кем дегенде бес аударма жасалған. Олардың ішінде Ральф Паркердің аудармасы (Нью-Йорк: Даттон, 1963) ең алғаш жарық көрді, одан кейін Рональд Хингли мен Макс Хейвардтың (Нью-Йорк: Прагер, 1963), Бела фон Блоктың (Нью-Йорк: Лансер, 1963) және Джиллон Эйткеннің (Нью-Йорк: Фаррар Строс Жиру, 1971) аудармалары жарыққа шықты. Бесінші аударма, Х. Т. Уиллетс жасаған (Нью-Йорк: Noonday/Farrar Straus Giroux, 1991), орыс тіліндегі канондық мәтінге негізделген және Солженицынмен ресми мақұлданған жалғыз аударма болып табылады. Аудармаларда кейбір кейіпкерлердің аттарының ағылшынша жазылуында шамалы айырмашылықтар кездеседі.

Сюжет

Иван Денисович Шухов кеңестік ГУЛАГ жүйесіндегі лагерьке сотталды. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістерге тұтқынға түскеннен кейін, тыңшылық жасады деген айып тағылды. Кінәсіз болса да, оған он жылға мәжбүрлі еңбек лагері берілді. Күні Шуховтың дені салмақсыз оянуымен басталады. Кешіккені үшін ол күзет үйін тазалауға мәжбүр болады, бірақ бұл салыстырмалы түрде жеңіл жаза. Шухов күзет үйінен шыға алған соң, диспансерге барып, ауруын хабарлайды. Алайда, таңға жуық уақыт болғандықтан, медбике ешқандай жұмысшыны босата алмайды, сондықтан Шухов жұмыс істеуге мәжбүр. Романның қалған бөлігі негізінен Шуховтың тобымен (24 мүшеден тұратын 104-ші топ), топ басшысына адалдығымен және тұтқындардың (зектердің) еңбектерімен айналысады, олар өнімділігі үшін қосымша тамақ алуға үміттенеді. Мысалы, олар қатал құрылыс алаңында жұмыс істейді, онда цемент ерітіндісі тез қолданылмаса, суықтан қатып қалады. Солженицын тұтқындардың тірі қалу үшін қолданатын тәсілдерін де егжей-тегжейлі сипаттайды; лагерьдің барлық халқы күнделікті тіршілік үшін күреседі. 104-ші топтың бригадирі Тюрин қатал болғанымен, мейірімді, және топтың оған деген құрметі кітап дамыған сайын арта түседі. Ол көңілсіз адам болғанымен, тұтқындарды түсінеді, олармен сөйлеседі және оларға көмектеседі. Шухов топтағы ең еңбекқор адамдардың бірі, көптеген қажетті дағдыларға ие және оған құрметпен қаралады. Рациондар тым аз – тұтқындар оларды тек жұмыс тобының өнімділігіне байланысты алады (немесе билік олардың өнімділігін қалай бағалайды) – бірақ бұл Шуховтың өмірі үшін маңызды нәрселердің бірі. Ол өзіне берілген тамақты аялайды, жасырып, кейін тамаққа айырбастауға немесе тұтқындарға жасаған қызметтері үшін сыйлық ретінде алуға тырысады. Күннің соңында Шухов Цезарға (Цезарь) бірнеше қызмет көрсетеді, ол кеңседе жұмыс істейтін зиялы адам, қолмен еңбек ететін емес. Алайда, Цезардың ең басты ерекшелігі – ол отбасынан тамақ жөнелтіп алады. Шухов Цезар үшін кезекте тұрып, оның жөнелтілісінен бір бөлігін ала алады. Шухов күні туралы ойланады, ол үшін бұл өнімді де, сәтті де болды. Ол ауырмады, оның тобы жақсы төленетін жұмысқа жіберілді, ол түскі асқа екінші рацион тамақ алды және лагерьге кірген кезде пайдалы құралға айналдыратын кішкентай металл бөлігін жасырып әкелді.

Ivan Denisovich Shukhov has been sentenced to a camp in the Soviet Gulag system. He was accused of becoming a spy after being captured briefly by the Germans as a prisoner of war during World War II. Although innocent, he is sentenced to ten years in a forced labor camp. The day begins with Shukhov waking up feeling unwell. For arising late, he is forced to clean the guardhouse, but this is a comparatively minor punishment. When Shukhov is finally able to leave the guardhouse, he goes to the dispensary to report his illness. It is relatively late in the morning by this time, however, so the orderly is unable to exempt any more workers and Shukhov must work. The rest of the novel deals mainly with Shukhov's squad (the 104th, which has 24 members), their allegiance to the squad leader, and the work that the prisoners (zeks) do in hopes of getting extra food for their performance. For example, they are seen working at a brutal construction site where the cold freezes the mortar used for bricklaying if not applied quickly enough. Solzhenitsyn also details the methods used by the prisoners to survive; the whole camp lives by the rule of day to day survival. Tyurin, the foreman of gang 104, is strict but kind, and the squad's fondness for him becomes more evident as the book progresses. Though a morose man, he is liked because he understands the prisoners, talks to them, and helps them. Shukhov is one of the hardest workers in the squad, possessing versatile skills that are in great demand, and he is generally well respected. Rations are meager – prisoners only receive them on the basis of how productive their work units are (or how productive the authorities think they have been) – but they are one of the few things that Shukhov lives for. He conserves the food that he receives and is always watchful for any item that he can hide and trade for food at a later date, or for favors and services he can do prisoners that they will thank him for in small gifts of food. At the end of the day, Shukhov is able to provide a few special services for Tsezar (Caesar), an intellectual who does office work instead of manual labor. Tsezar is most notable, however, for receiving packages of food from his family. Shukhov is able to get a small share of Tsezar's packages by standing in lines for him. Shukhov reflects on his day, which was both productive and fortuitous for him. He did not get sick, his group had been assigned well paid work, he had filched a second ration of food at lunch, and he had smuggled into camp a small piece of metal he would fashion into a useful tool.

Негізгі кейіпкерлер

104-ші – еңбек лагерінің бригадасы, оған басты кейіпкер Иван Денисович жатады. Мүшелері 24-тен астам, бірақ кітапта келесі тұлғалар ең толық сипатталған: Иван Денисович Шухов (Иван Денисович Шухов), романның басты кейіпкері. Оқырман орыс лагерінің өмірін Шуховтың көзімен көреді, оның ойлары, сезімдері және іс-әрекеттері арқылы ақпарат беріледі. Тақырыпта басты кейіпкер атымен, Иван, әкесінің атымен Денисович (Денисұлы) аталса да, кейіпкер көбінесе Шухов тегімен танылады. Алёшка, баптист. Ол түрмеде отырғанын лайықты деп санайды, себебі бұл оған Құдай мен Иса туралы тереңірек ойлануға мүмкіндік береді. Алёшка, таң қалдыратыны, казармада Киелі кітаптың бір бөлігін жасыра алады. Шухов оның сенімдеріне жауап ретінде Құдайға сенеді, бірақ жұмаққа немесе тозаққа сенбейді, сондай-ақ бұл мәселеге көп уақыт жұмсамайды. Гопчик (Гопчик), бригаданың жас және еңбекқор мүшесі, Шуховқа өлген ұлын еске түсіреді, сондықтан оған деген әкелік сезімдері оянады. Гопчик украиндық ультраұлтшылдарға азық-түлік жеткізгені үшін тұтқынға алынды. Шухов Гопчиктың білімі мен бейімделу қабілетінің арқасында лагерьде жоғары жетістіктерге жете алады деп санайды. Андрей Прокофьевич Тюрин, 104-ші бригаданың бригадирі. Ол лагерьде 19 жылдан бері отыр. Тюринге Шухов ұнайды және оған жақсы жұмыстар береді, бірақ ол лагерь иерархиясына бағынуға міндетті; Тюрин бригаданы қуанту үшін, олар лагерь қызметкерлерін қуанту үшін және көбірек рацион алу үшін көп жұмыс істеуі керек, ал ол лагерь қызметкерлерінен жақсы жұмыс орындары мен жалақы сұрауы тиіс. Фетюков, барлық қадір-қасиетін жоғалтқан бригада мүшесі. Шухов пен лагерьдегілер оны жеңілтек деп санайды. Ол тамақ пен темекіні ұялмастан іздейді. Цезарь, немесе Цезарь Маркович (Цезарь Маркович), лагерь кеңсесінде жұмыс істейтін және ерекше жеңілдіктер алған тұтқын; мысалы, оның азаматтық терісінен тігілген бас киімі Жеке мүлік бөлімінен алынбады. Цезарь – өзінің алғашқы көркем фильмін аяқтамас бұрын тұтқынға алынған кинорежиссер. Романның кейбір талқылауларында оның өнерде формалистік көзқарастары бар екені айтылады, бұл оның тұтқынға алынуының себебі болуы мүмкін. Мәдениетті адам Цезарь Буйновскиймен кино туралы әңгімелеседі. Оның жоғары әлеуметтік жағдайы оған азық-түлік жәрдемін қамтамасыз етеді. Буйновский (Буйновский), сондай-ақ "Капитан" деп те аталады, бұрынғы Кеңес теңіз капитаны және лагерьге салыстырмалы түрде жақында келген. Буйновский британдық крейсердегі адмиралдан алған сыйлық үшін тұтқынға алынды. Лагерьде Буйновский күзетшілерге мойынсұнуды әлі үйренбеген. Павло (Павло), 104-ші бригаданың орынбасары, Тюринге көмектеседі, әсіресе Тюрин болмаған кезде. Иван Кильгас, немесе Янис Кильдигс (Иван Кильдигс), Шуховпен бірге 104-ші бригаданың жетекші жұмысшысы, тумысынан латыш. Ол бала кезінен орыс тілін үйренгендіктен, ана тілі сияқты еркін сөйлейді. Кильгас бригадада әзілдер айтқандықтан танымал. Сенка Клевшин, 104-ші бригада мүшесі, Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі қақтығыстарда саңырау болып қалды. Ол немістерден үш рет қашып, әр жолы қайта тұтқынға алынып, Бухенвальд концлагеріне жіберілді.

The 104th is the labor camp team to which protagonist Ivan Denisovich belongs. There are over 24 members, though the book describes the following characters the most thoroughly:
Ivan Denisovich Shukhov (Иван Денисович Шухов), the protagonist of the novel. The reader is able to see Russian camp life through Shukhov's eyes, and information is given through his thoughts, feelings, and actions. Although the title refers to the main character by his given name, Ivan, and patronymic name, Denisovich (son of Denis), the character is primarily referred to by his surname, Shukhov. Alyoshka (Алёшка), a Baptist. He believes that being imprisoned is something that he has earned, since it allows him to reflect more on God and Jesus. Alyoshka, surprisingly, is able to hide part of a Bible in the barracks. Shukhov responds to his beliefs by saying that he believes in God but not heaven or hell, nor in spending much time on the issue. Gopchik (Гопчик), a young member of the squad who works hard and for whom Shukhov has fatherly feelings, as he reminds Shukhov of his dead son. Gopchik was imprisoned for taking food to Ukrainian ultranationalists. Shukhov believes that Gopchik has the knowledge and adjustment skills to advance far at the camp. Andrey Prokofyevich Tyurin (Андрей Прокофьевич Тюрин), the foreman/squad leader of the 104th. He has been in the camp for 19 years. Tyurin likes Shukhov and gives him some of the better jobs, but he is also subject to the camp hierarchy; Tyurin must argue for better jobs and wages from the camp officers in order to please the squad, who then must work hard in order to please the camp officers and get more rations. Fetyukov (Фетюков), a member of the squad who has thrown away all of his dignity. He is particularly seen as a lowlife by Shukhov and the other camp members. He shamelessly scrounges for bits of food and tobacco. Tsezar, or Caesar Markovich (Цезарь Маркович), an inmate who works in the camp office and has been given other special privileges; for example, his civilian fur hat was not confiscated by the Personal Property department. Tzesar is a film director who was imprisoned before he could finish his first feature film. Some discussions in the novel indicate that he holds formalist views in art, which were probably the reason for his imprisonment. A cultured man, Tzesar discusses film with Buynovsky. His somewhat higher class background assures him food parcels. Buynovsky (Буйновский) also called "The Captain", a former Soviet Naval captain and a relative newcomer to the camp. Buynovsky was imprisoned after he received a gift from an admiral on a British cruiser on which he had served as a naval liaison. In the camp, Buynovsky has not yet learned to be submissive before the wardens. Pavlo (Павло), a Ukrainian who serves as deputy foreman/squad leader and assists Tyurin in directing the 104th, especially when Tyurin is absent. Ivan Kilgas, or Janis Kildigs (Иван Кильдигс), the leading worker of the 104th squad along with Shukhov, a Latvian by birth. He speaks Russian like a native, having learned it in his childhood. Kilgas is popular with the team for making jokes. Senka Klevshin (Сенька Клевшин), a member of the 104th who became deaf from intense fighting during World War II. He escaped from the Germans three times and was recaptured each time, ending up in the Buchenwald concentration camp.

Тарих

"Бір күн" – бұл ойдан шығарылған совет тұтқыны Иван Денисович Шуховтың он жылдық еңбек лагеріндегі тұтқындалуының бір күнін баяндайтын, лаконикалық, қысқа да түйінделген повесть. Александр Солженицын 1945 жылдан 1953 жылға дейін Иосиф Сталиннің соғыс жүргізуіне қатысты сынды пікірлер білдірген хаттары үшін тұтқындалды, онда ол оны "шебер" және "бас" сияқты есімдермен атаған. Солженицыннің карта ісінен табылған әңгімелердің жобалары оны айыптау үшін пайдаланылды (Франгсмир, 1993). Солженицын тұтқындар Сталиннің өлімі туралы хабарды естігенде жылағанын айтады. Ол романында "батька усатый" (батька усатый) деген лақапты қолданады, ол "сақалды әке" немесе "қарт сақалды" деп аударылады. Бұл лақапты ұнатпағанмен, тұтқындар Сталинге қалаған есімін қоюға құқылы болды: кейбір жоғары партия мүшелерінің наразылығына қарамастан, ол мәтінге цензура енгізіліп, оның жариялануына рұқсат берді. Роман "Новый мир" журналының редакторы Александр Твардовскийге жіберілгеннен кейін 1962 жылдың қараша айында жарық көрді. Солженицын бұл еңбек лагерінде бірқашан қызмет еткен, ол Солтүстік Қазақстандағы Қарағанды қаласында орналасқан. "Бір күн" жарық көргеннен кейін Солженицын тағы төрт кітап жазды, олардың үшеуі 1963 жылы, ал төртіншісі 1966 жылы жарық көрді.

Виталий Коротич: "Кеңес Одағы ақпараттың күшімен құлатылды – және бұл толқын Солженицыннің "Бір күнінен" басталды".

Фильм

1963 жылы NBC телеарнасы үшін түсірілген бір сағаттық драмалық қойылымда Джейсон Робардс-младший басты рөлде ойнады және ол 1963 жылғы 8 қарашада көрсетілді. 1970 жылы повесть негізінде түсірілген фильмде британдық актер Том Куртенэй басты рөлді сомдады. Финляндия фильмді көрсетуге тыйым салды, себебі ол шығыс көршісімен қарым-қатынастарға нұқсан келтіруі мүмкін деп сарқыды.