Кіріспе

1973 жылы Александр Солженицынның құжаттамалық кітабы «Гулаг архипелагы: әдеби зерттеудегі тәжірибе» (Архипелаг ГУЛАГ) – 1958 және 1968 жылдар аралығында совет диссиденті, ресейлік жазушы Александр Солженицын жазған үш томдық құжаттамалық серия. Ол алғаш рет 1973 жылы париждік YMCA Press баспасында жарық көрді, ал келесі жылы ағылшын және француз тілдеріне аударылды. Кітап ГУЛАГ деп аталатын кеңестік еңбек лагерьдері жүйесіндегі өмірді зерттейді. Солженицын өте толыққанды баяндамасын түрлі дереккөздерден – есептерден, сұхбаттардан, мәлімдемелерден, күнделіктерден, құқықтық құжаттардан және ГУЛАГ тұтқыны ретінде өзінің жеке тәжірибесінен құрастырды. Кітап жарық көргеннен кейін Кеңес Одағында самздат арқылы жасырын таратылды. Ол 1989 жылға дейін кеңінен жарияланбады. Сол жылы «Новый мир» әдеби журналында жарық көрді, оның үштен бірі үш нөмірде жарияланды. Кеңес Одағының тарағаннан кейін «Гулаг архипелагы» Ресейде ресми түрде жарық көрді.

Құрылымы

Баспа басылымдарының көпшілігінде жазылғандай, мәтін үш томға бөлінген жеті бөлімнен тұрады: 1-ден 2-ге дейінгі бөліктер, 3-тен 4-ке дейінгі бөліктер және 5-тен 7-ге дейінгі бөліктер. Бір жағынан, «Гулаг архипелагы» 1918 жылдан 1956 жылға дейін Кеңес Одағында жұмыс істеген мәжбүрлі еңбек лагерлерінің тарихын баяндайды. Солженицын Владимир Лениннің Қазан революциясынан кейін шығарған алғашқы жарлықтарынан бастайды, олар саяси тұтқындар мен қарапайым қылмыскерлердің мәжбүрлі еңбекке кесілуіне арналған лагерьлердің құқықтық және практикалық негізін қалады. Кітап 1930 жылдардағы Сталиннің тазарту толқындары мен көрсетілімдік сот процестерін ұйымдастыруды, Гулаг жүйесінің дамуымен байланыстыра отырып сипаттайды және талқылайды; Солженицын оның мақсатты құқықтық және бюрократиялық дамуын жан-жақты зерттейді. Повесть 1956 жылы Никита Хрущевтің «Жасырын баяндамасы» («Тұлғаға табыну және оның салдары туралы») оқылған кезде аяқталады. Хрущев Кеңес Одағы Коммунистік партиясының ХХ съезінде Иосиф Сталиннің жеке тұлғасына табынуын, оның автократиялық билігін және Сталин дәуіріндегі барлық топтардың қатаң бақылауын айыптады. Осы тарихи және құқықтық баяндамамен қатар, Солженицын Гулаг арқылы «зек» – тұтқынның әдеттегі жолын көрсетеді. Бұл «з/к» – «тұтқын» деген сөздің қысқартылған түрінен шыққан, тұтқындар арасында қолданылатын сленгтік атау. Ол тұтқындаудан, көрсетілімдік соттан және алғашқы қамауда отырудан бастап, Гулагқа тасымалданумен жалғасады. Онда ол тұтқындарға қатысты қарым-қатынасты, олардың жалпы тұрмыс жағдайын, құл еңбекшілер бригадаларын және техникалық түрме лагерь жүйесін, лагерьдегі көтерілістер мен ереуілдерді, мысалы, Кеңгір көтерілісін, алғашқы түрме жазасынан кейін ішкі жер аударуды және егер тірі қалса, тұтқынның соңғы, бірақ кепілдіксіз босатылуын зерттейді. Солженицыннің зерттеуі орташа тұтқынның өміріндегі кездейсоқ және күнделікті оқиғаларды, сондай-ақ Гулаг жүйесінің тарихындағы нақты және маңызды оқиғаларды, оның ішінде көтерілістер мен бүліктерді егжей-тегжейлі сипаттайды.

Диссертация

Солженицын 4-тарауда былай деп жазады: "Макбет өзін ақтауға әлсіз болды – және оның ар-ожданы оны жеп қойды. Иә, тіпті Яго да кішкентай қойша болған. Шекспирдің зұлымдық жасаушыларының қиялы мен рухани күші оншақты мәйітпен шектелді. Өйткені олардың идеологиясы болмады. Идеология – зұлымдыққа ұзақ ізденген ақталуды береді және зұлымдық жасаушыға қажетті нығайып тұру мен қаушақтықты сыйлайды. Бұл – оның іс-әрекеттерін өзінің де, басқалардың да көзінде жаман емес, жақсы көрсетуге көмектесетін әлеуметтік теория. Сондықтан инквизиция агенттері өз еріктерін нығайту үшін христиандықты шақырып, шетелдік жерлерді жаулап алушылар Отанның ұлылығын дәріптеп, отарлаушылар өркениеттің артықшылығымен, нацистер нәсілдік тазалықпен, ал Якобиндер (ерте де, кейін де) – теңдік, бауырластық және болашақ ұрпақтардың бақытымен өзін ақтады. Егер зұлымдық жасаушылар болмаса, Архипелаг та болмас еді". Солженицын ГУЛАГ жүйесінің теориялық, құқықтық және практикалық бастауларын Сталиннің емес, Лениннің еңбегімен байланыстырды. Солженицыннің куәлігіне сәйкес, Сталин бұрыннан бар концентрациялық лагерь жүйесін күшейтті, бұл маңызды болды, себебі көптеген батыс зиялылары кеңестік түрмелер жүйесін сталиндік ауытқу деп есептеді. Солженицын көптеген тәжірибелер тоқтатылғанымен, жүйенің негізгі құрылымы сақталғанын және оны болашақ басшылар жаңғыртып, кеңейте алатынын мәлімдеді. Хрущев, Коммунистік партия және Батыстағы Совет Одағының қолдаушылары ГУЛАГты Сталиннің қателігі деп қараса, Солженицын және оппозициядағылар оны кеңестік саяси мәдениеттің жүйелі кемшілігі және большевиктердің саяси жобасының сөзсіз салдары деп санады.

Жарияланым

КГБ Солженицынның материалдарын Мәскеуде тәркілегеннен кейін, 1965–1967 жылдары ол «Гүлаг архипелагының» дайындық жобаларын аяқталған терілген мәтінге айналдыруға кірісті. Ол бұл жұмыстың бір бөлігін Мәскеу облысы мен басқа да жерлердегі достарының үйінде жасырынғанда атқарды. 1945 жылы КГБ-ның Любянка түрмесінде ұсталған Солженицын 1944 жылы Кеңес Одағы Эстонияны басып алғаннан кейін тұтқынға алынған Эстонияның бұрынғы білім министрі және заңгері Арнольд Сусимен дос болыпты. Солженицын Сусиге аяқталған жұмыстың түпнұсқасын тапсырды, ол қағаз және микрофильмде көшірмеленгеннен кейін. Суси қолжазбаны қызы Хели Сусиге берді, ол «түйін көшірмесін» 1991 жылы Кеңес Одағы тарағанға дейін Эстониядағы КГБ-дан жасырып сақтады. 1973 жылы КГБ тек үш дананың біреуін ғана қолға түсірді. Бұл үшін Солженицыннің сенімді машинистерінің бірі Елизавета Вороньянскаяны тексеруге тура келді. Оны КГБ босатқаннан кейін бірнеше күн өткен соң, 1973 жылғы 3 тамызда ол пәтерінің баспалдағында асылып өлген күйде табылған. Ол өзін-өзі асып өлтірген болуы мүмкін немесе өлтірілген. Бұрын оның Ресейде алдымен жариялануын қалаған, бірақ оның өлімі туралы білгеннен кейін Солженицын қыркүйек айында Парижде жариялауға рұқсат берді. Жұмыстың алғашқы басылымын орыс тілінде 1973 жылғы Рождестводан кейін бірнеше күн өткен соң, Париж баспасы YMCA Press (орыс иммигранттары құрған) шығарды. Олар Солженицыннен рұқсат алған еді, бірақ олар одан күткенінен шамамен он күн бұрын шығаруға шешім қабылдады. Жұмыстың мәні туралы жаңалық бірден қызу пікір-таластарға себеп болды, ал келесі бірнеше ай ішінде көптеген басқа тілдерге аудармалар жасалды, кейде уақытқа қарсы күрескендей. Ағылшын тіліндегі аударманы америкалық Томас П. Уитни жасады. Бірінші томның ағылшын және француз тілдеріндегі аудармалары 1974 жылдың көктемі мен жазында жарық көрді. Солженицын қолжазбаның алдымен Ресейде жариялануын қалаған, бірақ сол кездегі жағдайларға байланысты бұл мүмкін емес екенін білген. Бұл жұмыс халықаралық деңгейде үлкен әсер етті. Ол тек Батыста қызу пікір-таластарды ғана тудырмады, сонымен қатар жұмысы Париж баспасынан шыққаннан кейін алты апта өткен соң Солженицын өзі елден кетуге мәжбүр болды. Қолжазбаны иелену «кеңеске қарсы қызмет» үшін ұзақ мерзімді түрме жазасына әкелуі мүмкін болғандықтан, Солженицын қолжазбаны толыққанды өңдеген жоқ. КГБ-ның үнемі бақылауында болғандықтан, Солженицын тұтқындалған жағдайда бүкіл кітапты қауіпке ұшыратпау үшін қолжазбаның тек бөліктерін ғана бір уақытта өңдеді. Осы себепті ол жұмыстың әртүрлі бөліктерін Мәскеу және айналасындағы елді мекендердегі сенімді достарының қамқорлығына жасырып сақтады. Кейде ол оларды әлеуметтік шақырулармен барып көріп, үйлерінде жұмыс істеген. Осы уақыттың көп бөлігінде Солженицын әлемге әйгілі виолончелист Мстислав Ростроповичтің дачасында тұрды, ал музыканттың беделі мен мәртебесіне байланысты, кеңестік биліктің жоғары бақылауына қарамастан, ол КГБ-ның іздеуінен қауіпсіз болды. «Иван Денисовичтің өміріндегі бір күннен» басқа, бұл оның ең танымал және ең сүйікті туындысы, кем дегенде Батыста. 1968 жылы аяқталған «Гүлаг архипелагы» микрофильмге түсіріліп, жариялауды күту үшін Солженицыннің негізгі заңды өкілі Цюрихтегі Фриц Хебкеге контрабандалық жолмен жіберілді; кейінірек қағаз көшірмесі де контрабандалық жолмен шығарылды, әр бетінің астына Генрих Бёлль қол қойды, бұл жұмыстың жалған емес екенін дәлелдеу үшін. Солженицын Гүлаг туралы материалдар мен перспективалар болашақта да жалғаса беретінін білген, бірақ ол кітапты өз тарапынан аяқталды деп санады. Кітаптан түскен авторлық жарналар мен сатудан түскен табыс бұрынғы лагерь тұтқындарына көмек көрсету үшін Солженицын көмек қорына аударылды. Оның қоры (Ресей әлеуметтік қоры) өз елінде жасырын жұмыс істеуге мәжбүр болды, ол 1970 және 1980 жылдары бұрынғы Гүлаг тұтқындарына көмек көрсету үшін едәуір қаржы аударуға қол жеткізді.

Қабылдау және әсер ету

2009 жылдан бастап орыс мектептері кітапты міндетті оқу материалы ретінде пайдалана бастады. Ресей президенті Владимир Путин кітапты "қажетті" деп атады, ал сол кездегі «Мемориал» адам құқықтары ұйымының төрағасы Арсений Рогинский Путиннің Солженицын оқулығын қолдауын құптады. 1974 жылғы мемуарларында Решетовская Солженицын романды «тарихи зерттеу немесе ғылыми зерттеу» деп санамағанын, ал романның маңызы «артық бағаланып, дұрыс емес бағаланған» екенін жазды. Решетовская орыс жоғары сынып оқушылары үшін қысқартылған нұсқасын жасады. Оның кітаптарын КГБ басқарған «Новости» баспасы шығарды. Оның редакторы Константин Семенов болды, ол оның үшінші күйеуіне айналды.

Академиялық

Тарихшы және мұрағат зерттеушісі Стивен Г. Уиткрофт бұл кітапты "тамаша әдеби туынды, Кеңес үкіметіне қарсы өткір саяси айыптама және Кеңес қуғын-сүргіні мәселесін Ресейлік қоғамда көтеруде зор маңызға ие" деп сипаттады. Уиткрофт кітаптың негізінен "әдеби және саяси жұмыс" екенін, ал "лагерьлерді тарихи немесе әлеуметтік-ғылыми сандық тұрғыдан қарастыруға ешқашан тырыспағанын" жазды. Бірақ сапалық бағалаулар тұрғысынан, Солженицын өз бағалауларын қасақана жоғары көрсеткенін, себебі ол Кеңес билігіне "лагерьлердің көлемі одан да аз" екенін дәлелдеуге шақыруды көздеген. Уиткрофт тарихшылардың Сталин тұсында қаза тапқандардың саны он миллионға жететінін растау үшін Солженицынге сүйенгенін, бірақ мемлекеттік мұрағаттардағы зерттеулер төменгі бағалауларды нақтылағанын, сондай-ақ танымал баспасөз академиялық еңбектерде сілтеме жасалмауы тиіс немесе сенуге болмайтын қателерге толы екенін айтты. UCLA тарихшысы Дж. Арч Гетти Солженицын әдістемесіне қатысты: "мұндай құжаттама тарихтың басқа салаларында әдістемелік тұрғыдан қабылдауға келмейді" және "1930 жылдарды зерттейтін студент үшін бұл жұмыс шектеулі, себебі ол маңызды жаңа ақпарат немесе түпкілікті талдаулық құрылым ұсынбайды" деді. Габор Риттерспорн Геттидің пікірін бөлісіп, "ол тұманды естеліктер мен естігендерге басымдық беруге бейім, бұл сөзсіз таңдамалы қателіктерге әкеледі" деп қосты, сондай-ақ "Солженицын жұмысындағы қателіктерді ұзақ талқылауға болады" деді. Вадим Роговин Солженицын оқыған куәгерлердің жазбаларына қатысты: "ол олардың мазмұнын баяндау мен түсіндіруде еркіндікке ие болды" деді. Роговин мен Уолтер Лакер бұл кітаптың "ауызша тарих" жанрына жататынын айтады. Неміс апталығы Die Zeit газетіне берген сұхбатында британдық тарихшы Орландо Фигс өзінің зерттеулері үшін сұхбат алған көптеген ГУЛАГ тұтқындары кітаптың мазмұнымен соншалықты байланысқа түскенін, олар өздерінің басынан өткен оқиғалары мен оқығандарының арасында айырмашылықты анықтай алмағанын айтты: "ГУЛАГ архипелагы бүкіл бір ұлттың атынан сөйледі және азап шеккендердің барлығының дауысы болды". Кеңес диссиденті және тарихшысы Рой Медведев бұл кітапты "өте қайшылы" деп сипаттады. Кітапқа жазған рецензиясында Медведев оның әсері теңдесі жоқ екенін айтты: "Менің ойымша, бұл кітапты оқығаннан кейін оның бірінші бетіне оралғандардың саны аз болады. Осы тұрғыдан алғанда, орыс немесе әлемдік әдебиетте Солженицын кітабымен салыстыратын ештеңе жоқ". Ол сондай-ақ рецензиясында: "Бұл кітапта ойлар мен байқаулар көп, кейбіреулері терең және шындыққа жақын, ал басқалары әлдеқашан шындыққа сай келмеуі мүмкін, бірақ ондаған миллион адамның қорқынышты азаптарынан туған" деп жазды.

Халықтық баспасөз

Романшы Дорис Лессинг бұл кітаптың "бір империяны құлатқанын" айтты. Философ Исайя Берлин оның әсері туралы былай деп жазды: "ГУЛАГ жарыққа шыққанға дейін коммунистер мен олардың жақтастары өздерінің ізбасарларын режимді сынаудың көбінесе буржуазиялық үгіт екеніне көндірген". АҚШ дипломаты Джордж Ф. Кеннан бұл кітапты "қазіргі заманда саяси режимді айыптаудағы ең күшті жазба" деп атады. Автор Том Батлер Боудон бұл кітапты "Сольженицыннің большевиктік революция мен 1950 жылдар аралығында Кеңес Ресейінде азапталған және өлтірілген миллиондаған адамдарға арналған ескерткіші" деп сипаттады. Психолог Джордан Петерсон, 2018 жылдың 1 қарашасында жарық көрген қысқартылған елу жылдық мерейтойлық басылымға алғысөз жазған, "ГУЛАГ архипелагын" XX ғасырдың ең маңызды кітабы деп атады. Францияның баспасөз агенттігінің мәліметінше, кітап пен "қытай Солженицыні" деп аталған Ляо Ивудың тағдыры арасында параллельдер бар. Автор Дэвид Айкман Ляоның Қытайдағы тұңғыш диссидент жазушы екенін айтып, ол "Қытайдағы түрме жағдайын, соның ішінде азаптауларды [совет диссиденті Александр] Солженицын "ГУЛАГ архипелагында" сияқты егжей-тегжейлі сипаттады" деді. 2019 жылы журналист Мұстафа Ақкөл кітап пен Шыңжаңдағы қайта тәрбиелеу лагерьлері арасындағы ұқсастықтарды атап өтті.

Теледидарлық деректі фильм

2009 жылдың желтоқсан айында Ресейдің "Россия К" арнасы Жан Крепу мен Николас Милетичтің түсірген "Гулаг архипелагының құпия тарихы" деген француз теледокументальдық фильмін көрсетті және оны "Гулаг архипелагы" (Құпия тарих: Гулаг архипелагы) деген атаумен орыс тіліне аударды. Документальдық фильм "Гулаг архипелагының" жазылуы және жариялануымен байланысты оқиғаларды қамтиды.

Түсіндірме жазбалар

1. Орыс тілінде ГУЛАГ (ГУЛАГ) термині – Лагерьлердің Бас басқармасы (Главное управление лагерей) деген сөздердің бас әріптерінен құралған аббревиатура. 2. Осыған ұқсас (бірақ одан әлдеқайда кіші масштабта) каторга деп аталатын мәжбүрлі еңбек лагерлерінің желісі Ресей империясында 18 ғасырдың басынан бері болған. Ол 1917 жылы Ресей Уақытша үкіметі тарапынан жойылды.