Кіріспе
Жайн дінінің бірінші тиртханқарасы Ришбханатха (деванагари: ऋषभनाथ), сондай-ақ Ришбхадева (деванагари: ऋषभदेव, Ṛṣabhadeva), Ришбха (деванагари: ऋषभ, Ṛṣabha) немесе Икшваку (деванагари: इक्ष्वाकु), - жайн дінінің бірінші тиртханқарасы (Жоғарғы уағыздаушы). Ол джайнистік космологиядағы қазіргі жарты циклдегі жиырма төрт ұстаздың біріншісі болды және оның ілімі бір адамға шексіз қайта туу мен өлім теңізінен өтуге көмектескендіктен, оны "форд жасаушы" деп атады. Аңыздар бойынша ол миллиондаған жыл бұрын өмір сүрген. Ол өткен циклдің соңғы Тиртанкары Сампратти Бхагванның рухани мұрагері болды. Ол сондай-ақ Адинатха (лат. "бірінші Ием"), сондай-ақ Адишвара (бірінші Джина), Югадидева (юганың бірінші девасы), Пратамараджешвара (бірінші Құдай патша) және Набея (Набидің ұлы). Ол Ықсақұ династиясының негізін қалаушы Ықсақұ деп те аталады. Ришабханата - Махавира, Паршванат, Неминат және Шантинатпен бірге джайнистер арасында ең көп құлшылық ететін бес Тиртанкараның бірі. Дәстүрлі деректерге сәйкес, ол Солтүстік Үндістанның Аёдхья қаласында, сондай-ақ Винита деп аталатын, Наби патша мен Марудеви патшайымның үйінде дүниеге келген. Оның Нанда мен Суннанда деген екі әйелі болған. Нанда өзінің тоқсан тоғыз ұлы (Бхаратаны қоса алғанда) мен бір қызы Брахмидің анасы ретінде сипатталады. Сунанда Бахубали мен Сундаридің анасы ретінде суреттелген. Индраның сот залына жіберген бишілерінің бірі Ниланжананың кенеттен өлімі оған дүниенің өткіншілігін еске түсірді және ол бас тартуға деген ықыласын дамытты. Ришабханаттан бас тартқаннан кейін Ришабханат 6 ай бойы тамақсыз жүрген. Алғашқы ахара (азық-түлік) алған күнді джайнистер Аксая Трития деп атап өтеді. Ол Аштапада (Кайлас) тауының үстінде Мокшаға жетті. Джинасенаның "Ади Пурана" мәтіні оның өмірі мен ілімдері туралы баяндалады. Оның бейнелері Ахимса, Бавангажа және Гопахал төбесіндегі мүсіндер сияқты орасан зор мүсіндерді қамтиды. Оның иконаларына оның эмблемасы ретінде есімді бұқа, Ньягродха ағашы, Гомуха (буқа бетіндегі) Якса және Чакрешвари Якши жатады.
Rishabhanatha (Devanagari: ऋषभनाथ), also Rishabhadeva (Devanagari: ऋषभदेव, Ṛṣabhadeva), Rishabha (Devanagari: ऋषभ, Ṛṣabha) or Ikshvaku (Devanagari: इक्ष्वाकु), is the first tirthankara (Supreme preacher) of Jainism. He was the first of twenty four teachers in the present half cycle of time in Jain cosmology, and called a "ford maker" because his teachings helped one cross the sea of interminable rebirths and deaths. The legends depict him as having lived millions of years ago. He was the spiritual successor of Sampratti Bhagwan, the last Tirthankar of previous time cycle. He is also known as Ādinātha (lit. "first Lord"), as well as Adishvara (first Jina), Yugadideva (first deva of the yuga), Prathamarajeshwara (first God king) and Nabheya (son of Nabhi). He is also known as Ikshvaku, establisher of Ikshvaku dynasty. Along with Mahavira, Parshvanath, Neminath, and Shantinath, Rishabhanatha is one of the five Tirthankaras that attract the most devotional worship among the Jains. According to traditional accounts, he was born to king Nabhi and queen Marudevi in the north Indian city of Ayodhya, also called Vinita. He had two wives, Nanda and Sunanda. Nanda is described as the mother of his ninety nine sons (including Bharata) and one daughter, Brahmi. Sunanda is depicted as the mother of Bahubali and Sundari. The sudden death of Nilanjana, one of the dancers sent by Indra in his courtroom, reminded him of the world's transitory nature, and he developed a desire for renunciation. After his renunciation, the legends state Rishabhanatha travelled without food for 6 months. The day on which he got his first ahara (food) is celebrated by Jains as Akshaya Tritiya. He attained Moksha on Mount Asthapada (Kailash). The text Adi Purana by Jinasena is an account of the events of his life and teachings. His iconography includes colossal statues such as Statue of Ahimsa, Bawangaja and those erected in Gopachal hill. His icons include the eponymous bull as his emblem, the Nyagrodha tree, Gomukha (bull faced) Yaksha, and Chakreshvari Yakshi.
Өмір
Ришабханатха көптеген атаулармен белгілі, соның ішінде Адинатха, Адишвара, Югадева және Набхея. Ади пурана - ришабханатханың өмірін және оның бұрынғы он өмірін баяндаған маңызды джайнистік мәтін. Джайнизм дәстүрі бойынша, тиртханкараның өмірі панча кальянака деп аталатын бес игі оқиғада суреттеледі. Бұларға гарбха (ананың жүктілігі), джанма (туылу), тапа (кеуіп), кивальягьяна (барлығын білетіндік) және мокша (бостандық) жатады. Джайнизм космологиясына сәйкес, ғаламның уақытша басталуы мен соңы жоқ. Оның "Жалпылық тарихы" уақыт циклін екі жартыға (авасарпини мен усарпини) бөледі, әр жартысында алты арас (жарықтар) бар, ал циклдер мәңгі қайталанып тұрады. Әр жартысында жиырма төрт Тиртанкара пайда болады, әр жолы алғашқы Тиртанкара джайнизмді құрған. Қазіргі уақыт циклында Ришабханатха үшінші жартысының соңында (сукхама дукхама эра деп аталады) туған алғашқы тиртаңкара деп есептеледі. Ришабханатханы қазіргі аусарпини (уақыт циклі) джайнизмінің негізін қалаушы деп санайды. Джайнизм хронологиясы Ришабханатты миллиондаған жыл бұрын өмір сүрген адам ретінде тарихи тұрғыда көрсетеді. Ол 10224 жыл бұрын дүниеге келген және 8 400 000 пұрва (592,704 × 1018 жыл) өмір сүрген деп есептеледі. Оның биіктігі джайнистік мәтіндерде 500 садақ (1312 ел) немесе шамамен 4920 фут/1500 метр деп сипатталған. Адам емес биіктік пен жастың осындай сипаттамалары джайнистік мәтіндерде келесі 21 Тиртанкара үшін де кездеседі және Кристи Уайлиге сәйкес Калифорния Беркли университетінің джайнизм туралы жарияланымдарымен танымал ғалымы. Көптеген индулогтар мен ғалымдар 24 тиртанкараның алғашқы 22-сі тарихи немесе тарихи және джайни мифологиясының бөлігі деп санайды. Алайда, джайнистік жазушылар мен кейбір үнділік ғалымдар алғашқы 22 Тиртанкараның кейбіреулерін тарихи тұлғаларды бейнелейтінін айтады, ал біразы бұл өшірілген биографиялық статистика мифтік екенін мойындайды. Оксфордтағы салыстырмалы діндер мен философия профессоры, кейіннен Үндістанның екінші президенті болған Сарвепалли Радхакришнанның айтуынша, Ришабхдеваға б.з.б. Яджурведада үш Тиртханкараның есімдері аталады Ришабха, Ажитанатта және Ариштанеми, Радхакришнана, ал "Бхагавата Пурана Ришабха джайнизмнің негізін қалаушы деген пікірді қолдайды".
Туу
Ришабханатха Аёдхьяның патшасы мен патшайымы Наби мен Марудевидің ұлы болып, Чайтра айының қараңғы жартысының тоғызыншы күні дүниеге келді. Оның Аёдхьямен байланысы джайнистер үшін қасиетті қалаға айналдырады, өйткені ол индуизмде Раманың тууы үшін. Джайнизм дәстүрінде тиртханкараның тууы анасының 14 сәтті арманымен белгіленеді. Бұл суреттерді Марудеви Ашаданың (джайн күнтізбесінің айы) екінші күні, кришнада (жаңа ай) көрген деп есептеледі. Бұл түс патшаның патшайымға берген түсіндірмесіне сәйкес, тиртханкараның тууын білдіреді.
Неке және балалар
Ришабханатханың Сунанда және Сумангала деген екі әйелі болған. Сумангаланың 99 ұлы (Бхаратаны қоса алғанда) және Брахми есімді бір қызы болған. Сунанда Бахубали мен Сундаридің анасы деп айтылады. Джайнистік мәтіндерде Ришабханаттың өз қыздарына Брахми және Сундари, Брахми жазуы және сандар ғылымын (Анк Видья) үйреткені айтылған. Паннавана сутрасы (біздің заманымызға дейінгі 2-ғасыр) және Самавайанга сутрасы (біздің заманымызға дейінгі 3-ғасыр) ежелгі джайнизм дәстүріне танымал көптеген басқа жазу жазуларын тізімдейді, олардың ішінде Ришбханың қызының есімімен аталған брахми жазуы тізімде бірінші орында тұр. Оның үлкен ұлы Бхарата ежелгі Үндістанды өзінің астанасы Аёдхьядан басқарған деп айтылады. Джайнистік жазбаларда ол байлыққа да, жамандыққа да берілмеген әділ, мейірімді билеуші ретінде сипатталады.
Билік, басқару және ілімдер
Ришабханатха Бхога-Бхумиде немесе барлық жерде бақыт дәуірінде дүниеге келді. Сондай-ақ, бұл жерде Калпаврикша деп аталатын керемет тілектерді орындайтын ағаштардың арқасында ешкімге жұмыс істеуге тура келмегендігі айтылады. Адамдар сол ағаштардың күші уақыт өте келе әлсіреп, патшадан көмек сұрап келгені айтылады. Ришабханата оларға алты негізгі мамандықты үйретті. Олар: 1) Аси (қорғанысқа арналған семсер), 2) Маси (жазу), 3) Криш (егіншілік), 4) Видья (білім), 5) Ваниджя (сауда және коммерция) және 6) Шилп (қолөнер). Басқаша айтқанда, ол үй иелерінің өздерін асырауға мүмкіндік беретін өнер мен кәсіптерді құру арқылы карма бхумиді (әрекет дәуірі) енгізді. Ришабханатха джайнизмде отты, тамақ пісіруді және адам өмір сүру үшін қажетті барлық дағдыларды ойлап тапқан және үйреткен деп есептеледі. Ришабханатха ерлерге 72 ғылымды, әйелдерге 64 ғылымды үйреткен. Неке институтының пайда болуы оның некеге тұруынан кейін болды. Пол Дундастың айтуынша, джайнизмдегі Ришабханатха тек рухани ұстаз ғана емес, сонымен қатар білімнің әртүрлі түрлеріне негізін қалаушы. Ол қазіргі космологиялық цикл үшін мәдениет батыры ретінде бейнеленген. Дәстүрлі дереккөздерде Ришабханатта өзінің астанасын Винитанагараға (Айодхья) қосқан алғашқы патша болған деп айтылады. Ол патшаның билік етуіне арналған алғашқы заңдарды берген деп айтылады. Ол кшатриялар (жауынгерлер), вайшьялар (саудагерлер) және шудралар (қолмен жұмыс істейтіндер) мамандықтарына негізделген үш еселік варна жүйесін құрды. Бхарата осы жүйеге төртінші варнаны, яғни брахмандарды қосты деп айтылады.
Бас тарту
Джайнизм аңыздары Ришабханаттың патшалық мәжіліс залында бірінші көктің көктегі патшасы Индра ұйымдастырған аспан билерінің биі туралы айтады. Билердің бірі Ниланжана бидің күшті қимылдары сериясының ортасында қайтыс болды. Ниланжананың кенеттен қайтыс болуы Ришабханаттың есіне әлемнің өткіншілігін салып, патшалығынан, отбасынан және материалдық байлығынан бас тартуға итермеледі. Содан кейін патшалық құрған жүз ұлына бөліп берді. Бхарата Аёдхья қаласын алды деп есептеледі, ал Бахубали Поданапур (Бодан) қаласын алды деп есептеледі. Ол Аёдхьяның шетіндегі Сиддхарта бағында Ашока ағашының астында Чайтра Кришна (хиндү күнтізбесі) айының тоғызыншы күні монах болды деп есептеледі.
Ақшая Трития
Джайнистер Ришабханатха бірінші болғандықтан, адамдар монахқа тамақ ұсынудың тәртібін білмейтін деп санайды. Оның шөбересі Шрейсанса, Гаджапураның (қазіргі Хастинапур) патшасы, соңғы тууын еске түсіргеннен кейін, оған 14 ай бойы ораза ұстағаннан кейін қажетті процедурамен бірге қант диірменінің шырынын (икшу раса) ұсынды. Джайнистер бұл күнді жыл сайын Вайшака айының (әдетте сәуір) жарық онкүндігінің үшінші күні Ақсая трития деп атап өтеді. Бұл күннен бастап ахара даана (азық-түлік тартуы) ритуалының басталуы деп саналады.
Барлығын білетін
Ришабханатха мың жыл бойы қажылық жасап, кейуала жнанаға (барлық білгендікке) жету үшін банян ағашының астында 11 - ші күні фалгун кришна (традициялық күнтізбеде бір ай) өмір сүрді. Осыдан кейін девалар (жұлдыздар) оған арнап самавасараналар деп аталатын құдайлық уағыз залдарын құрды. Ол монахтарға арналған бес үлкен ант пен дінге кірмегендерге арналған 12 кіші ант берген деп есептеледі. Ол сангханы (төрт түрлі діни тәртіп) құрды деп есептеледі. Оның діни ордені Кальпа Сутрада 84 000 садхудан (еркек монахтардан) және 3 000 000 садхвиден (әйел монахтардан) құралған деп аталады.
Нирваналық кальянака
Ришабханатха джайнизмнің қағидаларын кеңінен уағыздады деп айтылады. Ол Нирванаға немесе мокшаға жетіп, төрт ғати кармасының барлығын жойды деп болжанады. Бұл оның жан дүниесінің қайта туылмадан босап, мәңгілік сиддхалокада болуына мүмкіндік береді. Оның қайтыс болғаны джайнизмде Аштапада (қалайша тауы деп те аталады) Маға Кришнаның (хиндiк күнтізбесі) он төртінші күні болған деп есептеледі. Бұл кезде оның жалпы жасы 84 мың пұрва жыл болған, үшінші дәуірге 3 жыл 8 ай қалған. Орта ғасырлардағы джайнистік мәтіндерге сәйкес, Ришабханатта миллиондаған жылдар бойы аскетизмді жүзеге асырып, кейін Аштападаға ораза ұстап, мокшаға ішкі медитация жасаған. Олар одан әрі Индра өзінің құдайларымен бірге аспаннан келіп, тиртханкаралар мокшаға қатысатын жердің рәсімдерін орындады деп айтады.
Әдебиетте
Ади пурана, 9 ғасырдағы санскрит поэмасы және 10 ғасырдағы ақын Адикави Пампаның (фл. 941 жылы), Шампу стилімен жазылған, проза мен өлеңнің араласқан және он алты әнге таралған, Ришабханатха мен оның екі ұлының он өмірімен айналысады. Ришабханатханың өмірі Жинасенаның Махапуранында, ғалым Хемачандраның Трисасти салика пуруса каритрасында, Кальпа сутрасында, яйн тиртханкаралардың өмірбаянын қамтитын джайнистік мәтінде және Джамбудвипа прайднаптиде де егжей-тегжейлі баяндалған. Ачарья Манатунганың Бхактамара стотрасы Ришабханатханы еске алатын ең танымал дұғалардың бірі болып табылады. Ришбха туралы индуистік мәтіндерде, мысалы, Ригведа, Вишну Пурана және Бхагавата Пуранада (5-ші кантода) айтылған. Кейінгі мәтіндерде, мысалы Бхагаватапуранада, ол өзінің білімділігі мен қайырымдылығымен танымал болған Ұлы дана Вишнудың аватары ретінде сипатталады. Ришабханата будда әдебиетінде де айтылған. Онда бірнеше тиртханкара туралы айтылады және Ришабханатты: Падмапрабха, Чандрапрабха, Пушпаданта, Вималаната, Дхарманатта және Неминатамен бірге қамтиды. Буддистердің Дхармоттарапрадипа деп аталатын жазбасында Ришабханатта Апта (Тиртанкара) ретінде аталады.
Иконография
Ришабханатты әдетте лотос күйінде немесе каётсарга, ой жүгіртудің тірі күйінде бейнелейді. Ришабханатханың ерекшелігі - оның иығына түскен ұзын шашы және мүсіндеріндегі бұқа бейнесі. Ришабханатханың шашты шаштары Матура мен Каусада табылған б. з. б. бірінші ғасырдағы мүсіндерде бейнеленген. Оның суреттерінде әдетте оның өміріндегі аңыз оқиғалар бейнеленеді. Олардың кейбіреулері оның үйленуін және Индраның абхишека (ару) деп аталатын рәсімді орындауын қамтиды. Кейде ол ізбасарларына ыдыс-аяқ сыйлап, құмыра жасау, үйді бояу немесе мата тоқу өнерін үйретеді. Анасы Марудевидің келгені суретте де көп кездеседі. Ол сондай-ақ өзінің бұқа эмблемасы, Ньягродха ағашы, Гомуха (буқа бетіндегі) Якса және Чакрешвари Якшимен байланысты. Бір жартастан оюланған Ахимса мүсіні Ришабханаттың биік (оның ішінде тұғыры да бар) мүсіні болып табылады және көлемі 1,840 шаршы фут. Бұл әлемдегі ең биік джайнистік мүсін деп саналады. Ол Нашик (Махараштра) қаласына жақын Манги Тунги төбелерінде теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Гиннес рекордтар кітабының өкілдері Манги-Тунгиге барып, 108 фут биіктіктегі Ришабхдева мүсініне инженер С.Р. 2016 жылы Палитанада Ришабнатханың 108 фут мүсіні орнатылды. Мадхья-Прадеш штатында Бавангажа (мәні) төбесі бар, оның басында Гомматешвараның бейнесі бар. Бұл жер джайнизм дінінің парыздар үшін маңызды, әсіресе қаңтар айында толған айдың күні. Бұл жерде вулкандық жартастан ойылып жасалған Ришабанатха мүсіні бар. Гуалиор форты, Мадхья-Прадеш, Гопахал төбесіндегі Ришабханатха мүсіні. Гопахал төбелідегі мүсінде ришабханаттың 58,4 фут мүсінін қоса алғанда, мыңдаған джайни мүсіндер 1398 жылдан 1536 жылға дейін Томар әулетінің билеушілері Вирамдев, Дунгар Сингх және Кирти Сингхтің қол астында ою-өрнектелген.
Ғибадатханалар
Ришабханата - Махавира, Паршваната, Немината және Шантинатамен бірге ең құрметті бес Тиртанкараның бірі. Үндістанның әртүрлі джайнистік ғибадатхана кешендерінде ол бейнеленген және джайнизмдегі маңызды діни саяхат орындары. Мысалы, Шатрунджая тауы - оңтүстік Гуджараттың төбелі бөлігі, ол Ришабхамен бірге 24 Тиртханкараның 23-і уағыздаған жер деп есептеледі. Көптеген монахтар сол жерде қайта тулудан босатылды деп есептеледі, ал кешендегі үлкен ғибадатхана Ришабхаға арналған, ол Аёдхьяда ағартушылыққа ие болды. Бұл кешеннің орталық Ришабха иконасы Адинатта немесе жай ғана Дада (әже) деп аталады. Бұл суретші суреттердің ең құрметтісі, кейбір джайнистердің пікірінше, бұл суреттер кереметтер жасайды. Джайнистік мәтіндерде Кунти мен индустар эпосы Махабаратаның бес пандава бауырлары құрмет көрсету үшін төбенің басына келді және Шатрунджаяда Ришбханың иконасын бағыштады. Ришабха ғибадатханасының маңызды кешендері - Палитана ғибадатханасы, Дилвара ғибадатханасы, Кулпакжи, Кундалпур, Папораджи, Сониджи Ки Насиян, Ришабдео, Сангиги, Ханумантал Бада джайн ғибадатханасы, Трилок Тиртх Дхам, Павагадх және Сарводая джайн ғибадатханасы.