Кіріспе

Жансыз зат – жайн дініндегі жансыз нәрсе. Ажива (санскрит) – жаны немесе тіршілігі жоқ кез келген нәрсе, "джива" (жан) сөзіне толық қарсы. Ажива тіршілік етпегендіктен, карма жинамайды және өлмейді. Ажива мысалдары: орындықтар, компьютерлер, қағаз, пластик сияқты заттар.

Аживаның бес санаты

Джайнизмде ажива бес санатқа жіктеледі. Олардың төртеуі – Дхарма (қозғалыс ортасы), Адхарма (тыныштық ортасы), Акаша (кеңістік) және Пудгала (материя) – асти кая дравья (кеңістікте құрамдас бөліктері бар заттар) ретінде сипатталса, бесінші санат Кала анасти кая дравья (кеңістікте ұзартылуы жоқ заттар) болып табылады.

Дхарма-Астикая

Дәрмастикая екі сөзден тұрады: Дәрма және Астикая. Дәрма мұнда дінге емес, қозғалыс ортасына қатысты. Астикаяның өзі екі сөзден тұрады: Асти және Кая. Асти – кеңістік, дене немесе жай-күй, ал Кая – жиын. Демек, Астикая – кеңістіктердің немесе аймақтардың жиыны. Дәрмастикая – ғаламдағы заттардың қозғалыс ортасын көрсетеді. Егер бұл орта болмаса, тірі жандар (яғни джива) қозғала алмас еді.

Адарма-Астикая

Әдхармастикая екі сөзден де тұрады: Адхарма және Астикая. Бұл жағдайда Адхарма – демалыс ортасы. Егер осы орта болмаса, тірі жандар немесе дживалар үздіксіз қозғалып тұрар еді.

Акаша - Астикая

Санскрит тілінде ākāśa деп аталатын кеңістіктің шексіздігі джайнистік философия бойынша екі бөлікке бөлінеді: локакаша (лока+ākāśa), яғни ғаламды алып жатқан кеңістік, және алокакаша (a – емес, және локакаша), ғаламның сыртындағы бөлік. Локакашада қалған бес зат – яғни, Жива, Материя, Уақыт, Дхарма және Адхарма табылады, ал алокакаша – басқа ешбір зат жоқ, таза кеңістік аймағы. Ол үш әлемнің (бүкіл ғаламның) шекарасынан тыс, барлық жағына созылып жатыр. Локакашаның жоғарғы бөлігінде Сиддхашила (бостандыққа қол жеткізген жандардың мекені) орналасқан.

Пудгала-Астикая

"Пудгала" сөзі екі түбірден тұрады: "Пуд" – толықтыру (интеграция), ал "Гала" – ыдырау (бөліну). Яғни, толықтыру және/немесе бөліну арқылы үнемі өзгеріп отыратын нәрсе (пурайанти галанти ча) – Пудгала немесе материя деп аталады. Әлемдегі барлық материя Пудгала деп аталады. Пудгала пішін мен бейнеге ие. Пудгалаға тию арқылы, дәм тату арқылы, иіс сезу арқылы немесе көру арқылы сезінуге болады. Джива сияқты, Пудгала да қозғалмалы. Джайнизм бойынша, жанымызға жабысатын карма бөлшектері де Пудгала болып табылады. Пудгала белгілі бір шекке дейін ғана бөліне алады, одан әрі бөлу мүмкін емес. Негізгі Пудгаладан бөлінген, бұл бөлінбейтін кіші бөлігі – Параману деп аталады. Параману атомнан да әлдеқайда кішкентай. Параману негізгі Пудгалаға қосылғанда, ол Прадеша деп аталады. Бұл субатомдық Параманулар қалыпты көзбен байқауға тым кішкентай, бірақ оларды біріктіруге болады. Осылайша, Параману бір немесе бірнеше басқа Параманулармен біріккенде, олар Скандха деп аталады, олар шамамен молекулаға ұқсас. Скандханың бір бөлігі – Деша деп аталады. Мұндай Скандхалар үлкен немесе кішкентай болуы мүмкін. Кішкентай Скандхалар көзге көрінбей қалуы мүмкін, бірақ олар үлкен комбинацияларда көрінеді.