Кіріспе
Буддизм мен джайнизм – Магадада (Бихар) дамыған және қазіргі заманда да гүлденіп келе жатқан екі үнді діні. Гаутама Будда мен Махавира бір замандас ретінде қабылданады. Екеуі де рухани және этикалық тәжірибелер арқылы қайта туу мен өлім (самсара) циклынан құтылуға болатынына сенетін шраманалық аскетикалық дәстүрлер. Олар аскетизм, Орта жол мен Анекантавада, сондай-ақ жеке тұлға мен жеке тұлғаның болмауы (джива, атта, анатта) сияқты негізгі ұстанымдарында өзгешеліктерді көрсетеді.
Buddhism and Jainism are two Indian religions that developed in Magadha (Bihar) and continue to thrive in the modern age. Gautama Buddha and Mahavira are generally accepted as contemporaries. Both are śramaṇa ascetic traditions that believe it is possible to attain liberation from the cycle of rebirths and deaths (samsara) through spiritual and ethical disciplines. They differ in some core doctrines such as those on asceticism, Middle Way versus Anekantavada, and self versus non self (jiva, atta, anatta).
Тарих
Джайнизм – 24 бағыт беруші немесе Тиртханкаралар туралы өз тарихы бар ежелгі дін. Олардың 24-інің соңғы екі Тиртханкарасы тарихи тұлғалар ретінде қабылданады, ал 23-ші Тиртханкара Будда мен Махавирадан шамамен 250 жыл бұрын келген. Буддистердің сенуінше, тарихи Будда Гаутама Будда б.з.д. V ғасырының ортасында ұзақ уақыттан бері ұмытылған дхарманы қайта ашты және оны қайтадан үйретуді бастады. Буддизмде де бұрынғы Буддалар болған, барлығы 24, олар Буддавамсада, Худдака Никаяның 14-ші кітабында сипатталған. «Сарипутта, мен бұрын өкінгенмін бе? Мен киімсіз жүрдім. Мен қолымнан тамақ жедім. Маған әкелген немесе маған арналған тамақты қабылдамадым. Мен ешқандай қонаққа шақыруды қабылдамадым». Калпасутра джайнистік мәтіні Махавираның аскетизмін растайды, оның өмірі джайнизмдегі көптеген аскетикалық тәжірибелерге нұсқау көзі болып табылады. Мұндай аскетизм джайнизмдегі саяхатшының өмірінің айрықша белгісі болды. Будда оны сынап көрді, бірақ ол «шексіз аскетикалық әдістер» деп атаған нәрседен бас тартып, оның орнына Орта жолды үйретті.
Пали тілі
Пали канонында Махавира мен Гаутама Будданың кездескені туралы жазба жоқ, бірақ Махавираның шәкірттерінің Гаутама Буддадан сұрақтар қойғандары туралы оқиғалар түрлі сутраларда кездеседі. Мысалы, Маджхима Никаяда (МН 56) Гаутама Будданың ең көрнекті шәкірттерінің бірі – Упали, бұрын Махавираның шәкірті болғаны, ал Буддамен пікір таласып жеңілгеннен кейін Будданың шәкірті болғаны айтылады. Кейін Паталипутрадағы тағы бір аскет осыған ұқсас сурет салды. Ашока оны және оның барлық отбасын үйінде тірідей өртеп жіберді. Сондай-ақ, ол джайндардың басын әкелгендерге бір динара (күміс монета) сыйлық беруді жариялады. Ашокавадана бойынша, осы бұйрықтан кейін оның інісі Виташоканы дінсіз деп жаңылыстырып, сиыршы өлтірді. Олардың кеңесшілері: "Бұл тіпті құштарлықтан арылғандарға да залал тигізіп жатқан азаптың мысалы" және ол "барлық тіршілік иелерінің қауіпсіздігіне кепілдік беруі керек" деп кеңес берді. Осыдан кейін Ашока өлім жазасын беру туралы бұйрықтарды тоқтатты.
Джайнистік кітапханалардағы буддалық мәтіндер
Падманабх Джайнидің сөзіне сүйенсек, Васудара Дхарани буддалық туындысы 1960 жылдары Гуджараттағы джайндардың арасында болған, ал 1638 жылға дейін қолжазбасы көшірілген. Дхарани джайна емес брахман дін қызметкерлерімен джайндардың жеке үйлерінде оқылған.
Ортақ терминология
Ортақ терминдерге Санга, Шрамана (монах), Шравака (Джайнизмде үй иесі, Буддизмде Будданың шәкірті), Джина (Джайнизмде Тиртанкара, Буддизмде Будда), Чайтия, Ступа, Пудгала (Джайнизмде материя, Буддизмде жан) және т.б. жатады. Ерте Джайнизмде ступалар қолданылған, бірақ бұл практика кейін көпшілік жағдайда (бірақ толығымен емес) тоқтатылды.
Ұқсастықтар
Джайнизмде азаттық жолы – форд (тиртха), ал Тиртханкаралар – «форд жасаушылар» (самсарадан мокшаға дейін) – ең жоғарғы ұстаздар. Осы ұғым буддизмде де кездеседі, онда адам бостандыққа жету үшін сансара өзенін кесіп өтеді. Екі дін де жаратушы құдайдың бар екенін жоққа шығарады. Буддизм мен джайнизмнің ортақ сенімі бар: қарапайым адамдарға қол жеткізе алмайтын, Бхаратаварша шегінен тыс географиялық аймақтар бар екендігі. Қараканду – джайнизм мен буддизмнің екеуінде де кездесетін Пратьекабудда, екі дінде де сирек кездесетін тұлға. Джайнизмнің «Исибхасиям» мәтінінде ришилердің арасында Ваджджияпутра, Махакашьяп және Сарипутра есімдері айтылады. Джайни қауымдастығы (немесе джайни сангхасы) монахтар, мунилер (еркек аскеттер) және арикалар (әйел аскеттер), сондай-ақ үй иелері, шравакалар (жайылымдағылар) және шравакилерден (жайылымдағы әйелдер) тұрады. Буддизмде де ұқсас ұйым бар: қауымдастыққа монахтар – бхикшулар мен бхикшунилер, және еркектер мен әйелдер, яғни шравакалар мен шравикалар кіреді, олар белгілі бір уәделер береді. Джайнизм мен буддизмнің иконалары ұқсас болуы мүмкін. Солтүстік Үндістанда джайни және буддалық мүсіндер падмасанада, ал Оңтүстік Үндістанда екі діннің де мүсіндері ардха падмасанада (Шри-Ланкада вирасана деп те аталады) бейнеленеді. Дегенмен, джайни мүсіндері әрқашан самадхи мудрасында, ал Будда мүсіндері бхуми спарша, дхарма чакра правартана және басқа мудраларда болуы мүмкін. Тік тұрған джайни мүсіндері әрқашан хадгасана немесе кайотсарга асанасында бейнеленеді.
Айырмашылықтар
Джайнизм зорлық-зомбылықсыздық (Ахимса) ілімін ерекше деңгейге жеткізіп, оны джайнизм мәдениетінің ажырамас бөлігіне айналдырды. Мысалы, джайнизм вегетариандығының негізінде ешқандай жануарға зиян келтірмеу принципі жатыр, сондықтан әдеттегі жандар мен монахтардың көпшілігі вегетариандықпен қоректенеді. Буддизмде Қытай, Жапония (Шоджин рёриді қараңыз), Корея және Вьетнамдағы Махаяна монахтары вегетариандық болып табылады; алайда, буддистер үшін вегетариандық міндетті емес. Тхеравада монахтық дәстүрінде монах тамақ алғанда ыдысына салынғанның бәрін жеуі керек. Буддистер мен джайнистерде монахтар ордені болғанымен, буддалық пали мәтіндерінде Будданың дхарма мен Виная бойынша әйелдің нирванаға жетуге қабілетті екені айтылған. Дигамбара джайнистерінің пікірінше, әйелдер рухани жақтан дамуға қабілетті, бірақ толық рухани азаттыққа жету үшін ер адам ретінде қайта тууы керек, себебі джайнизм монахтары жалаңаш бола алмайды, сондықтан оларда әлі де біршама байланыстар бар. Святамбаралардың діни мәтіндерінде ерлер де, әйелдер де азаттыққа жете алатыны көрсетілген. Джайнизм мәңгілік Живаның (жанның) бар екендігіне сенеді, ал буддизм өзіндік (джива) немесе жан (атман) тұжырымын жоққа шығарып, оның орнына өзіндік жоқтығы (анатта) тұжырымын ұсынады. Анекантавада ілімі – джайнизм мен буддизм арасындағы тағы бір маңызды айырмашылық. Будда метафизикалық сұрақтарға «осылай» немесе «осылай емес» деп жауап берудің екі шетінен қашып, Ортаңғы жолды үйретті. Ал Махавира керісінше, «осылай» және «осылай емес» екі жауапты да «бәлкім» деген толықтырумен және үйлесімділікпен қабылдады. Джайнизм монахтары мен монахтарын жаңбыр маусымында (чатурмас) 4 айдан басқа уақытта бір орында ұзақ тұрудан тыйым салады. Сондықтан көптеген джайнизм монахтары мен монахтары бірнеше күн ғана бір жерде тұрып, көшпенділікпен өмір кешеді. Кейбір Тхеравада буддистік монахтары да васса ережелерін сақтайды, бірақ көбінесе олар бір монастырда қалады.