Кіріспе

Инженерлік этика - инженерлік практикаға қолданылатын моральдық принциптер жүйесі. Бұл сала инженерлердің қоғамға, олардың клиенттеріне және мамандыққа қатысты міндеттемелерін қарастырады және белгілейді. Ғылыми пән ретінде ол ғылым философиясы, инженерлік философия және технология этикасы сияқты пәндермен тығыз байланысты.

19 ғасырға дейін және күшейіп келе жатқан мәселелер

Инженерлік мамандық 19-шы ғасырда өзіндік мамандық ретінде қалыптасқан кезде, инженерлер өздерін тәуелсіз кәсіби тәжірибелілер немесе ірі кәсіпорындардың техникалық қызметкерлері ретінде көрді. Екі тарап арасында үлкен шиеленістер болды, өйткені ірі өнеркәсіптік жұмыс берушілер өз қызметкерлерін бақылау үшін күресті. АҚШ-та өсіп келе жатқан кәсібилік төрт инженерлік қоғамның дамуына себеп болды: Американдық азаматтық инженерлер қоғамы (ASCE) (1851), Американдық электр инженерлері институты (AIEE) (1884), Американдық механикалық инженерлер қоғамы (ASME) (1880) және Американдық тау-кен инженерлері институты (AIME) (1871). ASCE және AIEE инженерді білімді маман ретінде көбірек анықтады, ал ASME белгілі бір деңгейде және AIME-де инженер техникалық қызметкер деп танылды. Дегенмен, сол кезде этика кеңінен кәсіби мәселе емес, жеке мәселе ретінде қарастырылды.

ХХ ғасырдың кезеңі мен бұрылыс

19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басталуында бірқатар маңызды құрылымдық ақаулар болды, соның ішінде кейбір керемет көпір ақаулары, атап айтқанда Аштабула өзенінің темір жолы апаты (1876), Тай көпірінің апаты (1879) және Квебек көпірінің құлдырауы (1907). Бұл инженерлерге үлкен әсер етті және мамандықты техникалық және құрылыс практикасындағы кемшіліктермен, сондай-ақ этикалық стандарттармен күресуге мәжбүр етті. Бір жауап - төрт құрылтайшы инженерлік қоғамның үшеуі этиканың ресми кодекстерін жасады. AIEE өздерін 1912 жылы қабылдады. ASCE және ASME мұны 1914 жылы жасады. AIME өзінің тарихында этикалық кодекс қабылдамады. 1950 жылы Неміс инженерлері қауымдастығы өзінің барлық мүшелері үшін "Инженерлердің мойындауы" атты ант қабылдады, бұл тікелей ІІ дүниежүзілік соғыс кезінде жасалған зұлымдықтарда инженерлердің рөлін көрсетеді. Келесі онжылдықтарда көптеген американдық штаттар мен Канада провинциялары инженерлердің лицензия алуын талап етті немесе кәсіби инженерлердің ұйымына титул құқығын сақтайтын арнайы заңнаманы қабылдады. Канадалық модель өмірге, денсаулыққа, мүлікке, қоғамдық әл-ауқатқа және қоршаған ортаға қауіп төндіретін инженерлік салаларда жұмыс істейтін барлық адамдарға лицензия беруді талап етеді, ал 1950-ші жылдарда барлық провинциялар лицензия беруді талап етеді. АҚШ моделі жалпы алғанда, тек қана қоғамдық әл-ауқатқа, қауіпсіздікке, өмірді, денсаулықты немесе мүлікті қорғауға әсер ететін инженерлік қызметтерді ұсынатын практикалық инженерлерден лицензия алуды талап етеді, ал жеке өнеркәсіпте жұмыс істейтін инженерлерге тікелей инженерлік қызметтерді ұсынуды талап етпейді. Бұл кәсіби инженерлер мен жекеменшік индустрия арасындағы ажырымды жалғастырды. Кәсіби қоғамдар жалпы алғанда біркелкі этикалық нормаларды қабылдады.

Соңғы өзгерістер

Этикаға сай іс-әрекетті насихаттау бойынша жұмыстар жалғасуда. Кәсіби қоғамдар мен жарғылық ұйымдар өз мүшелерімен күш салғаннан басқа, Канаданың темір сақинасы мен Американың инженерлер ордені өздерінің тамырларын 1907 жылғы Квебек көпірінің құлдырауына дейін іздестіреді. Екеуі де мүшелер этикалық практиканы ұстануға ант беруді және еске салу үшін символды сақина киюді талап етеді. АҚШ-та Ұлттық инженерлер қоғамы 1946 жылы инженерлер үшін этика нормаларын және кәсіби мінез-құлық ережелерін шығарды, олар 1964 жылы қабылданған қазіргі этика кодексіне айналды. Бұл өтініштер 1954 жылы этикалық тексеру жөніндегі кеңестің құрылуына әкелді. Этика мәселелеріне оңай жауап табу мүмкін емес, бірақ BER-дің 500-ге жуық ақыл-кеңестері инженерлердің күнделікті көретін этикалық мәселелеріне түсінік беруде көмектесті. Қазіргі уақытта пара мен саяси сыбайлас жемқорлыққа әлемдегі бірнеше кәсіби қоғамдар мен бизнес топтар тікелей назар аударуда. Алайда, офшорлық, тұрақты даму және қоршаған ортаны қорғау сияқты жаңа мәселелер туындады, олар мамандықты қарастыруға және шешуге мәжбүр.

Жалпы қағидалар

Америка инженерлер қоғамының мысалы: Инженерлер халықтың қауіпсіздігі, денсаулығы мен әл-ауқатын бірінші орынға қояды және өздерінің кәсіби міндеттерін орындау кезінде тұрақты даму қағидаттарын сақтауға тырысады. 1990 жылы EPFL студенттері Архимед антын әзірледі, бұл инженерлер мен техниктер үшін медицина әлемінде қолданылатын Гиппократ антына ұқсас этикалық практика.

Есеп беру міндеті (асырау)

Этиканың негізгі дилеммасы - инженердің тиісті органға инженердің нұсқауларын орындамаған клиенттен немесе жұмыс берушіден басқаларға мүмкін болатын қауіп туралы хабарлау міндеті. Бірінші қағидаға сәйкес, бұл міндет клиентке және/немесе жұмыс берушіге қатысты міндеттен жоғары тұрады. Инженерге тәртіптік жаза қолданылуы немесе лицензиясы жойылуы мүмкін, тіпті мұндай қауіп туралы хабарламау адам өміріне немесе денсаулығына зиян келтірмесе де. Егер инженерге техникалық емес орган немесе техникалық орган қарсылық білдірсе, ол өз кеңесінің себептерін және кеңестен ауытқудың салдарын жазбаша түрде хабарлайды. Көп жағдайда бұл міндетті клиентке тікелей мәселенің салдары туралы кеңес беру арқылы және клиенттің инженердің кеңесін қабылдағанын қамтамасыз ету арқылы орындауға болады. Өте сирек жағдайларда, тіпті мемлекеттік орган тиісті іс-қимыл жасай алмайтын жағдайда, инженер тек жағдайды жария ету арқылы ғана міндетін атқара алады. Нәтижесінде, кәсіби инженерлердің хабарласуы әдеттегі оқиға емес, ал соттар мұндай жағдайларда инженерлерді қолдап, жұмыс берушілерге қатысты міндеттерді және құпиялылық мәселелерін жоққа шығарады, әйтпесе инженердің сөйлеуіне кедергі болар еді.