Кіріспе
1922 жылы Греко-түрік соғысы кезінде Смирнадағы өрт Смирнаның өрті (Καταστροφή της Σμύρνης, "Смирна апаты"; 1922 жылы İzmir Yangını, "1922 İzmir Fire"; , Zmyunio Mets Hrdeh) 1922 жылдың қыркүйегінде Смирнаның (қазіргі Измир, Түркия) порт қаласының көп бөлігін жойды. Куәгерлердің мәліметтері бойынша, өрт 1922 жылы 13 қыркүйекте басталып, 22 қыркүйекте өшірілгенге дейін жалғасты. Ол 9 қыркүйекте түрік әскерлері қаланы басып алғаннан кейін төрт күн өткен соң басталды, бұл Греко-түрік соғысын аяқтады, Смирнаға грек әскерлері қонғаннан кейін үш жылдан астам уақыт өткен соң. Өрт салдарынан гректер мен армяндардың қаза тапқан саны 10 000 - 125 000 аралығында. Одан кейін он мыңдаған грек және армян еркектері Анатолияның ішкі аймағына жер аударылды, олардың көпшілігі қатал жағдайда қайтыс болды. Өртке кім жауапты болды дегенге қатысты әртүрлі деректер мен куәгерлердің есептері бар; қазіргі заманғы көптеген көздер мен қазіргі ғалымдар оны грек және армян үйлері мен бизнесін өртеп жіберген түрік сарбаздарына Анатолиядағы христиандықтың соңғы іздерін жою үшін жатқызады. Түрік немесе түрікшіл көздер гректер мен / немесе армяндар отты түрктердің беделін түсіру үшін немесе олардың бұрынғы үйлері мен бизнестеріне кіруін болдырмау үшін бастады деп санайды. Батыстың көптеген газеттерінде басылды. Бұл оқиға тарихтағы ең апатты қалалық өрттердің бірі болып саналады және оны геноцид және соғыс қылмысы деп санайды; бұл оқиға әлі күнге дейін Грекия мен Түркия арасындағы шиеленістің көзі болып табылады.
The burning of Smyrna (Καταστροφή της Σμύρνης, "Smyrna Catastrophe"; 1922 İzmir Yangını, "1922 İzmir Fire"; , Zmyuṙnio Mets Hrdeh) destroyed much of the port city of Smyrna (modern İzmir, Turkey) in September 1922. Eyewitness reports state that the fire began on 13 September 1922 and lasted until it was largely extinguished on 22 September. It began four days after the Turkish military captured the city on 9 September, effectively ending the Greco Turkish War, more than three years after the Greek landing of troops at Smyrna. Estimated Greek and Armenian deaths resulting from the fire range from 10,000 to 125,000. Approximately 80,000 Tens of thousands of Greek and Armenian men were subsequently deported into the interior of Anatolia, where most of them died in harsh conditions. There are different accounts and eyewitness reports about who was responsible for the fire; most contemporary sources and modern scholars attribute it to Turkish soldiers setting fire to Greek and Armenian homes and businesses to eradicate the last traces of Christian presence in Anatolia, while a few, Turkish or pro Turkish, sources hold that the Greeks and/or Armenians started the fire either to tarnish the Turks' reputation or deny them access to their former homes and businesses. were printed in many Western newspapers. The event is considered one of the most catastrophic urban fires in history and it is widely regarded as an act of genocide and a war crime; the event is still a source of tension between Greece and Turkey.
Өмірбаян
Христиан халқының мұсылман халқына қатынасы әлі де дау-дамайға айналған, бірақ қала 1922 жылдың қыркүйегіне дейін көп мәдени және космополиттік орталық болды. Түрлі дереккөздер бойынша, гректер немесе түріктер қаладағы көпшілікті құрайды. Катерина Элизабет Флемингтің айтуынша, 1919-1922 жылдары Смирнадағы гректердің саны 150 000 - ға жетіп, халықтың жартысынан азын құраған, олардың саны түріктерге қарағанда екі есе көп болған. Түрік пен гректермен қатар қалада армян, яһуди және левантикалық қауымдар да едәуір болды. Труди Рингтің айтуынша, Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын гректер ғана, армяндар мен басқа да христиандарды есептемегенде, 250.000 тұрғындардың ішінен 130.000-ға жетті. 1906-1907 жылдардағы Осман санағы бойынша 341 436 мұсылман, 193 280 грек православ христиан, 12 273 армян григориан христиан, 24 633 еврей, 55 952 шетелдіктер болды. Ол кезде Осман империясындағы АҚШ елшісі Генри Моргентаудың айтуынша, Смирна халқының жартысынан астамы гректер болған. Сол кездегі Смирнадағы Американың бас консулы Джордж Хортон өртенуден бұрын Смирна қаласында 400 000 адам өмір сүргенін, олардың 165 000 -ы түрік, 150 000 -ы грек, 25 000 -ы еврей, 25 000 -ы армян, 20 000 -ы шетелдіктер екенін жазды. Гректер мен армяндардың көпшілігі мәсіхші еді. Оның үстіне, әртүрлі ғалымдардың айтуынша, соғысқа дейін бұл қалада Грекияның астанасы Афинаға қарағанда гректер саны көбірек болған. Сол дәуірдегі Османдықтар қалаға көптеген гректер мен мұсылман емес тұрғындардың көптігіне байланысты "Кіфер Смирнасы" (Гавур Измир) деп атаған.
Түрік әскерінің кіруі
Грекия әскерлері 8 қыркүйек күні кешке Смирнаны эвакуациялады. Мұстафа Кемальдың әскерлерінің алғашқы элементтері, түрік ат әскерінің эскадрильясы келесі күні таңертең кемежайдың солтүстік шетінен қалаға кірді және Конак деп аталатын басты үкімет ғимаратында штаб-пәтерлерін құрды. Грекия әскері шатасып, қаланы тәртіпті түрде эвакуациялай алмады, ал шайқас келесі күнге дейін жалғасты. 5-ші кавалериялық армияның генерал Фахретдин Алтайдың айтуынша, 10 қыркүйекте 2-ші және 3-ші кавалериялық полкке жататын түрік күштері Айдыннан кері шегінген 3,000-ге жуық грек сарбазын, 50 грек офицерін, оның ішінде бригадалық командирді қала орталығының оңтүстігінде тұтқынға алды. 9 қыркүйекте Измирді азат ету кезінде тұңғыш рет түрік туын көтерген офицер лейтенант Әли Риза Акинджи өзінің естеліктерінде 13 атты әскерден тұратын бөлімін Халкапинар көпірінде француз теңіз әскерінің взводы сәлем беріп, құттықтағаннан кейін, Тузаоглу зауытынан 30-40 мылтықтан жасалған оқ атудан қамауға алынғанын айтады. Бұл атыс 3 атқышты бірден өлтіріп, тағы біреуін өлімге душар етті. Олар капитан Шерафеттин мен оның екі бөлімшесімен алмастырылды. Сонымен қатар, капитан Шерафеттин лейтенант Әли Риза Акинджимен бірге Паспорт ғимаратының алдында грек солдаты лақтырған гранатадан жарақат алды. Лейтенант мұрыннан, аяғынан, ал жылқысы құрсағынан жеңіл жарақат алды. Гранатты лақтырушы Джордж Хортонның "бір ақымақ бомба лақтырып жіберді" деп атағанын және осы бөлімнің командирі "басына қанды кесулер алды" деп атаған. Кейіннен осы атқыштар қаза тапқан жерге ескерткіш орнатылды. Әскери команданы алдымен Мюрсель Паша, содан кейін Түрік бірінші армиясының генералы Нуреддин Паша қабылдады. Бастапқыда түрік әскері қаланың қаланы рет-ретімен басып алды. Армения мен Грекия тұрғындары олардың елге кіруіне үреймен қараса да, одақтастар флотының болуы христиан қауымына қарсы кез келген зорлық-зомбылықты батыллатады деп ойлады. 9 қыркүйек күні таңертең Смирна портында одақтастардың жиырма бір әскери кемесі, соның ішінде британдық флагман, HMS Iron Duke және King George V линкоры, адмирал Осмонд Броктың командасымен крейсерлер мен эсминецтермен бірге; американдық эсминецтер USS Litchfield, Simpson және Lawrence (кейін Edsall қосылды); адмирал Думенсилдің командасымен үш француз крейсері мен екі эсминец; және итальяндық крейсер мен эсминец. Қауіпсіздік шарасы ретінде одақтастар флотының теңізшілері мен теңізшілері өздерінің дипломатиялық кешендері мен мекемелерін күзету үшін жағаға шығарылды. Түрік пен христиан арасындағы зорлық-зомбылық туындаған жағдайда бейтараптылықты сақтау туралы қатаң бұйрықтар берілді. 9 қыркүйекте түрік әскерлері арасында тәртіп пен тәртіп бұзыла бастады, олар әрмен халқына жүйелі түрде шабуыл жасай бастады, олардың дүкендерін тонап, үйлерін тонады, ерлерді әйелдерден бөліп, соңғыларын алып кетіп, жыныстық қатынасқа түседі. Грек православиелік митрополит епискобы Хрисостом түрік бұқарасының қолынан француз сарбаздарының көз алдында азаптап, өлтірілді, оларға өздерінің командирлері араласуға тыйым салды, ал адмирал Дюменнилдің мақұлдауымен. Олар мүмкіндігінше барлық жерден, соның ішінде Американың және Еуропаның отарлары орналасқан Парадайс деген жерден бас сауғалады. Кейбіреулер Америка Коледж Институтында және басқа да мекемелерде баспана таба алды, алайда американдықтар мен еуропалықтар көмек іздегендерді кері қайтаруға күш салды, олар түрік ұлттық қозғалысының басшыларымен қарым-қатынастарын бұзғысы келмеді немесе бұзғысы келмеді. Сол кезде қала портында болған голландиялық Siantar пароходтың офицері естіген оқиға туралы хабарлады, оның айтуынша, түрік әскерлері қалаға кіргеннен кейін грек қонақтары болған үлкен қонақ үй өртенді, түріктер қонақ үйдің кіреберісінің қарама-қарсы жағына автомат қойып, адамдар жанып жатқан ғимараттан шығуға тырысқан кезде оқ атқан. Оның айтуынша, кемеге түнгі уақытта шығуға тыйым салынған, себебі қаланың көшелерінде қарақшылар жүріп, қауіпті. Түрік әскері мен тәртіпсіз топтар жасаған қазалардың құрбандары шетелдік азаматтар болды. 9 қыркүйекте голланд саудагері Оскар де Йонг және оның әйелі түрік ат әскерімен өлтірілді, ал тағы бір оқиғада зейнеткер британдық дәрігерді өз үйінде өлтірді, ол қызметші қызды зорлауға жол бермеуге тырысты.
Жанып кету
Бірінші өрт 13 қыркүйек күні түстен кейін, түрік ұлтшыл күштерінің қалаға кіргенінен төрт күн өткен соң басталды. Өрт қаланың армяндық бөлігінде (қазіргі Басман ауданы) басталып, желдің қатты соғатынына және оны сөндіруге күш салынбағанына байланысты тез тарады. Жазушы Джайлс Милтон былай деп жазады: Америка Қызыл Крестінің Клэфлин Дэвис және Смирнаның Кредит Фонсье банкі директоры Мосье Жубер сияқты басқалар да түріктердің ғимараттарды отқа жағуды көрген. Сол кезде олар: "Бізге сол аймақтағы барлық үйлерді жарытып, өртеп жіберу туралы бұйрық берілгенін айтты", - деп жауап берді. Қалалық өрт сөндірушілер отты сөндіруге барынша тырысты, бірақ 13 қыркүйекте өрттер көп болғандықтан, олар өздерін ұстай алмады. Бригададан екі өрт сөндіруші, сержант. Тхорбаджис пен Эммануэль Кацарос кейінірек сот алдында түрік сарбаздарының ғимаратқа өртеп жібергенін куәлік етті. Қасаролар наразылық білдіргенде, олардың бірі: "Сіздердің өз бұйрықтарыңыз бар, ал біздің өз бұйрықтарымыз бар. Бұл - Арменияның меншігі. Бізге оны өртеп жіберуді бұйырды". Өрттің таралуынан кейін адамдар қайыққа қарай қаша жөнелді. Куәгерлердің айтуынша, өрттен құтылу үшін паникаға ұшыраған босқындар суға секіріп түсіп, олардың қорқынышты айқайы бірнеше шақырымға дейін естілді. Өрт 22 қыркүйекте толығымен сөндірілді.
Others, such as Claflin Davis of the American Red Cross and Monsieur Joubert, director of the Credit Foncier Bank of Smyrna, also witnessed the Turks putting buildings to the torch. When the latter asked the soldiers what they were doing, "They replied impassively that they were under orders to blow up and burn all the houses of the area." The city's fire brigade did its best to combat the fires but by Wednesday 13 September so many were being set that it was unable to keep up. Two firemen from the brigade, a Sgt. Tchorbadjis and Emmanuel Katsaros, would later testify in court witnessing Turkish soldiers setting fire to the buildings. When Katsaros complained, one of them commented, "You have your orders and we have ours. This is Armenian property. Our orders are to set fire to it." The spreading fire caused a stampede of people to flee toward the quay, which stretched from the western end of the city to its northern tip, known as the Point. Eyewitness reports describe panic stricken refugees diving into the water to escape the flames and that their terrified screaming could be heard miles away. The fire was completely extinguished by 22 September,
Салдары
Бүкіл қала инфрақұрылымына елеулі залал келтірілді. Қаланың өзегі қайтадан салынуы керек еді. Бүгінде бұрынғы өрт аймағының 40 гектары Түркияның ең ірі ашық аспандағы көрме орталығы ретінде қызмет ететін Күлтурпарк деп аталатын кең саябақ болып табылады, оның ішінде басқалары арасында Измир халықаралық жәрмеңкесі бар. Соғыстан кейінгі алғашқы санаққа сәйкес, 1927 жылы қаланың жалпы саны 184 254 адам болды, оның ішінде 162 144 (88%) мұсылман, қалғандары 22 110 адам. Британдық және американдық теңізшілердің тәртіпті сақтау үшін күш салғандарына қарамастан, эвакуациялау қиын болды, өйткені ондаған мың босқындар жағалауға қарай итеріп, итеріп кетті. Кейде түрік сарбаздары мен ереуілшілер грек босқындарын мезгіл-мезгіл тонап, кейбіреулерін ұрып-соғып, қарсылық көрсеткендерді тұтқындады. Грек жазушысы Димитрис Пентзопулос: "1922 жылды қазіргі заманғы грек тарихындағы ең апатты жыл деп атау артық айтқандық емес" деп жазды. Өрттен қаза тапқандардың саны нақты белгісіз, болжам бойынша 125 мың грек пен армян қаза тапты. Америкалық тарихшы Норман Наймарк 10 000 - 15 000 өлгендер туралы мәлімет береді. Әскери оркестрлер портта суға батып жатқандардың айқай-шуын басу үшін қатты музыка ойнады және одақтас кемелерге көтерілуіне күшпен кедергі жасалды. Жапондық жүк кемесі жүктің бәрін тастап, мүмкіндігінше көп босқындарды Грекияның Пирей портына алып барды. Көптеген босқындар америкалық миссионер Аса Дженнингс ұйымдастырған жедел көмек флотилиясы арқылы құтқарылды. Басқа ғалымдар оқиғаның басқаша баяндауын айтады. Олар түріктер алдымен шетелдік кемелерге аман қалғандарды алып кету үшін портқа кіруге тыйым салды, бірақ, әсіресе Ұлыбритания, Франция және АҚШ қысымымен, олар 17 жастан 45 жасқа дейінгі еркектерден басқа барлық мәсіхшілерді құтқаруға рұқсат берді. Олар соңғыларды ішкі аймаққа жерлеуді жоспарлады, бұл "жаман қожайындарымен құлдыққа қысқа өмір бойы сотталу, құпия өліммен аяқталады". Босқындардың саны қайдан келгеніне қарай өзгереді. Кейбір заманауи газеттерде Смирнадан және оның маңынан 400000 грек және армян босқындары болды деп мәлімделеді, олар қаланың жойылуынан кейін бірден Қызыл Крест көмегін алды. Стюарт Мэтью 250 мың босқынның барлығы түрік емес екенін айтады. Кейбір замандас деректер де осы санды көрсетеді. Анадолияның ішкі аймағына жер аударылған грек және армян ер адамдарының саны және содан кейін қайтыс болғандардың саны әр түрлі көздерден тұрады. Наймарктың айтуынша, 30 мың грек пен армян еркек сол жаққа жер аударылып, олардың көпшілігі қатыгездікпен қаза тапты. Дэвид Абулафияның айтуынша, кем дегенде 100 000 грек Анатолияның ішкі аймағына күшпен жіберілді, олардың көпшілігі сол жерде қайтыс болды. Аристотель Онасис Смирнада туып, кейін әлемдегі ең бай адамдардың бірі болды. Оның өмірбаянының әртүрлі жазбаларында Смирна апаты кезінде болған оқиғалар жазылған. Оның өмірлік тәжірибесі "Онасис, әлемдегі ең бай адам" атты телефильмде көрсетілген. Смирна апаты кезінде Ониссис отбасы байтақ меншігін жоғалтты, олар түріктерге өздерінің қауіпсіздігі мен бостандығын қамтамасыз ету үшін пара ретінде алынды немесе берілді. Олар өрттен кейін Грекияға қашып, босқындар болды. Алайда Аристотель Ониссис түрік концлагеріне қамалған әкесіне көмектесу үшін қалады. Ол әкесінің өмірін құтқара алды. Осы кезеңде оның үш ағасы қайтыс болды. Ол сондай-ақ әпкесі, күйеуі Хрисостомос Кониялидис пен қызынан айырылды. Түрік сарбаздары Тиатирадағы шіркеуді өртеп жібергенде, олар өртеніп, 500 мәсіхші түрік сарбаздарынан және Смирнаны өртеп жіберуден қашып, баспана тауып алған еді. Басқа дереккөздер, ең болмағанда, Түркияның белсенділігі болмағаны оқиғаға маңызды әсер еткенін айтады. Автордың тұжырымы бойынша, өрт сөндіруші түрік сарбаздары мен офицерлері, олар тікелей бұйрық бойынша әрекет еткен болуы мүмкін. Сондай-ақ, ағылшын ғалымы Майкл Льюэллин Смит Кіші Азиядағы грек әкімшілігі туралы жазған хатында "бар дәлелдің" арқасында отты түріктер "жағатын болса керек" деген тұжырымға келді. Стэнфордтың тарихшысы Норман Наймарк өртке жауапты тұлғаға қатысты дәлелдерді бағалады. Ол американдық лейтенант Мерриллдің гректерді өртті Смирнадан алып кету үшін қорқытуға түрік мүддесі бар деген пікіріне қосылады және түрік кварталының өрттен аман қалғаны түрік жауапкершілігін білдіретін фактор ретінде "көк" фактісін атап көрсетеді. Ол сондай-ақ, қаланың өртелуі түрік мүдделеріне қарсы және қажетсіз болды деген дәлелдерді кел�...
Жеке шоттар
"Саркиссиан" журналы. "Смирналағы екі армян дәрігері: аман қалудың кейс зерттеулері", Армения Смирна / Измир: Эгей теңізі қауымдастықтары, ред. Ричард Г. Хованнисиан. Коста-Меса, Калифорния: Mazda Publishers, 2012 жыл. Калонн, Дэвид Стивен. "Эрнест Хемингуэй, Генри Миллер және Смирна 1922", Армения Смирна/Измир: Эгей теңізі қауымдастықтары. Илияс Крисохоидис, "Смирнаның өртілуі: Х. С. Джакиттің адмирал Бристольге берген есебі", American Journal of Contemporary Hellenic Issues 14 (2023 жылдың жазы).
Смирнаның тарихы және өрт
Добкин, Марджори Хауспиан. Смирна 1922: Бір қаланың жойылуы. Нью-Йорк: Харкорт Брейс Джованович, 1971; 2-ші басылым. Кент, Огайо: Кент штатының университет баспасы, 1988. Георгелин, Херве. Смирннің соңы: космополитизм мен ұлтшылдық. Париж: CNRS басылымы, 2005. Карагианис, Лидия, "Қылыңдап тұрған Смирна", Карлтон Пресс, 1996; Льюэллин Смит, Майкл. Иониялық көрініс: Кіші Азиядағы Грекия, 1919-1922 жж. Нью-Йорк: Сент-Мартин баспасы, 1973. Менсел, Филип. Левант: Средизем теңізіндегі сұлулық пен апат, Лондон, Джон Мюррей, 2010; Нью-Хейвен, Йель университетінің баспасы, 2011. Милтон, Джайлс. Жоғалған жұмақ: Смирна, 1922 жыл. Нью-Йорк: Basic Books, 2008 жыл.
Гуманитаризм
Папуци, Христос. Мейірімділік кемелері: гректерді құтқарудың шынайы тарихы, Смирна, 1922 жылдың қыркүйегі. Портсмут, Н.Х.: Питер Рэндалл, 2008. Тусан, Мишель. Смирнаның күлдері: Гуманитаризм, геноцид және Таяу Шығыстың туылуы. Беркли: Калифорния университетінің баспасы, 2012. Ұялы мойын, Лу. Ұлы өрт: 20 ғасырдағы алғашқы геноцид құрбандарын құтқару үшін бір американдықтың миссиясы. Нью-Йорк: Ecco Press, 2015 жыл.
Есте сақтау және есте сақтау
Коллуоғлу Кырлы, Бирай. "Есте сақтаудың ойыны, қарсы есте сақтау: Смирна күлінде Измирді салу", Түркияға қатысты жаңа көзқарастар 26 (2002): 128. Морак, Эллинор. "Гавур" Измирдегі қорқыныш пен жеккөрушілік: Гректің басқыншылығының алғашқы республикалық естеліктерідегі эмоциялар (191922), " Халықаралық Таяу Шығыс зерттеулерінің журналы 49 (2017): 7189. Нейзи, Лейла. "Смирна/Измирді есте сақтау: ортақ тарих, ортақ травма", Тарих және естелік 20 (2008): 106127.