Кіріспе

Капитан - 1967 жылы шыққан голланд жазушысы Ян де Хартогтың романы. Бұл 1940 жылы шыққан "Капитан Ян" кітабының жалғасы, бірақ ондағы кейіпкерлер бұрынғы кітаптағыдай емес. Екі кітапта да Нидерландының аса танымал саласы - теңіздегі сүйрегіш қайықтардағы теңізшілердің өмірі баяндалады. Бұрынғы кітап бейбіт уақыттағы теңізшілердің басты кейіпкерлерінің өз қызметкерлеріне феодалдық адалдық талап ететін, қанаушы, авторитарлық Квель кеме компаниясымен болған қақтығысына қатысты. Осы кітапта бұл Екінші дүниежүзілік соғыстың төтенше соғыс жағдайында жалғасады, Квел компаниясы басып алынған Нидерландыдан қашып, Лондонға операцияларды көшірді, оның кемелері одақтастардың әртүрлі операцияларына, әсіресе Арктикадағы өте қауіпті конвойларға қатысуға келісімшарт жасады. Тіпті осындай төтенше жағдайларда да, тираникалық басшылар мен бүлікші теңізшілер арасындағы қақтығыс әлі де жалғасуда, ол нацистік Германияға қарсы кең ауқымды соғысқа толы.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бұл оқиғаның желісі бойынша, Мартин Харинксма, аға буксир капитаны ұзақ сапардан кейін үйге оралып, хат-хабармен танысады. Ол екінші дүниежүзілік соғыс кезінде соғыс күзетінде болған кезде Харинкзманың кемесінде қаза тапқан канадалық әскери офицердің ұлы болған жас жігіттің хатын ашады. Сол хатта ұлы капитандан: "Әкем қалай өлтірілді, ол шын мәнінде қандай адам еді?" деп сұрайды. Балаға жазуды бастаған кезде, Харинкзма еске алуға мәжбүр болады және канадалық офицердің кемеде болған уақытын және оның ақырғы өлімін қоршаған оқиғаларды қайтадан көреді. 1940 жылы жас буксир офицері Харинхма Британияға қашып кетеді. Квел компаниясы өзінің флотының және персоналының көп бөлігін, алға қарай келе жатқан немістерден бір секіріп, Лондоннан операцияларды жалғастыруға дайындалды. Харинксма өзінің алғашқы командасын ертерек жаста және басқа жағдайда болатын жағдайлардан әлдеқайда қиын жағдайда алады. Кітаптың негізгі элементі - экипаж мүшелері арасындағы күрделі қарым-қатынастар, олардың суреттелуі де Хартогтың жеке теңіз тәжірибесі. Басқа да мәселелердің арасында жас және тәжірибесіз капитан өзінің жеке досы болып табылатын кеме инженерінің ауыр апатын жасыруға немесе кеме қауіпсіздігі үшін оны хабарлауға және жұмыстан босатылу қаупіне ұшырауға тура келеді. Әлі де сауда теңізшілері болып, ешқандай әскери флотқа ресми түрде кірмеген кезде, Харинхма мен оның голландтық жер аударылған теңізшілері соғысқа тартылады, олардың кемелеріне (көбінесе жеткіліксіз) қару-жарақ беріледі және Екінші дүниежүзілік соғыс теңіз соғысының ең қызу ареналарына жіберіледі. Бұл кітапта де Хартогтың өз тәжірибесімен байланыстырылған. Ол елден қуылған голландтар мен олардың британдық қожайындары мен одақтастарының арасындағы күдік пен ыстық ықыласты сезінуді анық көрсетеді. Голландиялық теңізшілер өздерін (не себепсіз) оқ-дәріге жем (немесе, тегіс айтқанда, U-кемеге жем) ретінде қалыптастырып жатыр деп санайды. Көптеген голландтықтар "Оңтүстік-Батыс тәсілдер" Британ аралдарына "теңіздің тасушылары" ретінде әрекет етеді. Су асты кемелері өте жоғары зардап шеккендер саны бар міндет болып шығады. (Осы тәжірибе де Хартогтың бұрынғы (1951) романына негіз болды, ол Stella және The Key деген атаулармен басылып, София Лореннің қатысуымен фильм түсірілді). Ақырында, Харинхма өзі одан да қорқынышты ортаға түседі: Мурманскиге қарай соғыс техникасын тасымалдайтын конвойлар, олар Кеңес Одағына өзінің аумағына нацистердің шабуылдауын тоқтату үшін аса қажет болды. Арктиканың суық суларында ұзақ жол жүріп, конвойлар өздерінің көпшілігі үшін өте зардап шекті. Неміс субмариналары, әскери кемелері және әуе шабуылынан шыққан Норвегияны басып алды, оларды соғыстың ең қауіпті орындарының бірі етті. Өте жауыздық әрекеттері мен қатал табиғаттың бірігуі кейіпкерлерді төзімділіктің шегіне және одан да асып түсетін дәл осындай фон шотландтық жазушы Алистер Маклиннің алғашқы романы HMS Ulysses (1946) сахнасы болды. Екі кітаптың жазу стилі, сипаттамалары және негізгі философиясы өте әртүрлі болғанымен, олар кейбір сюжет элементтерін бөліседі. Харинксма мен оның командасы тозаққа қайта-қайта кіреді, олар қайтадан сол жерге баруы керек болғанға дейін қысқа демалыс кезеңдері ғана болады. Осы үнемі қауіп төнген кезде, Харинкшма Ман аралынан келген Корольдік әскери-теңіз флотының кішкентай және сезімтал капитанымен жеке басының қақтығысына түседі, ол алдымен менмен және күлкілі болып көрінеді, бірақ ақыр соңында өзін құрбан етіп, әсерлі және батырлықпен төмен түседі. әлі де сенуге болатын жол. Кейінгі өмірінде үлкен әсер ететін оқиғаларда Харинксма өзінің кемесіне тағайындалған жас канадалық байланыс офицерімен жұмыс істейді, ол жарақаттанған мысықты неміс ұшағынан қорғауға тырысқанда, ақыры көз жұмды. Кейіннен Харинкша канадалық жесірмен қысқа және кінәлі қарым-қатынаста болады. Әсіресе апатты жағдайда жағдай ең нашар болады, онда қатысушылар кемелерінің аз бөлігі өз мақсатына жету үшін аман қалады. (Де Хартогтың кітабы да, Маклиннің кітабы да 1942 жылдың шілдесінде болған PQ 17 конвойының оқиғасына толық сәйкес келмегенмен, оған шабыттанған сияқты). Харинксма өз кемесін және өмірін жоғалтады, бірақ кемеден түскен тереңдік зарядымен неміс подлодкасын да құлатуы мүмкін. Ол майлы судан құтқару қайығына неміс жігітін тартып алады, ол су асты қайығында аспаздың серігі болған және оның жалғыз тірі қалған адамы (соғыстан кейінгі Германияда табысты кә...