Кіріспе
Ағылшын романы (1914–2000)
Патрик О'Брайан (12 желтоқсан 1914 – 2 қаңтар 2000), шын аты Ричард Патрик Расс, – ағылшын романы және аудармашы, ең белгілісі – Наполеон соғыстары кезіндегі Корольдік теңіз флотындағы оқиғаларға арналған «Обри – Матурин» теңіз романдары сериясы. Бұл серия ағылшын теңіз капитаны Джек Обри мен ирланд-каталон дәрігері Стивен Матуриннің достығына ден қояды. «Мастер және командир» – серияның бірінші романы, 20 томдық шығарма 19 ғасырдың басындағы өмірді терең зерттеп, егжей-тегжейлі бейнелейді, сонымен қатар көркем тілімен ерекшеленеді. Серияның жартылай аяқталған 21-ші романы, автордың қолжазбасы мен машинопись беттерімен бірге, оның өлімінен кейін жарық көрді. О'Брайан көптеген романдар мен әңгімелер жазды, олардың көпшілігі «Обри – Матурин» сериясымен атаққа жеткенге дейін жарияланды. Ол француз тілінен ағылшыл тіліне аударма жасады, сондай-ақ Джозеф Бэнкстің және Пикассоның өмірбаянын жазды. Жазушы ретінде оның үлкен жетістігі өмірінің соңына қарай болды, осы кезде «Обри – Матурин» сериясы американдық баспагердің назарына ілікті. Серия авторын жетіс жылға жеткенде көптеген оқырмандарды қызықтырып, жағымды пікірлер алды. Өмірінің соңында, әйелі қайтыс болған жылы, британдық БАҚ О'Брайанның жас кезі, алғашқы некесі және соғыстан кейін атын өзгерткені туралы мәліметтерді жариялады, бұл өте жасырын автор мен оның көптеген оқырмандарына үлкен қайғы әкелді.
Балалық шағы, ерте мансап және неке
О'Брайан Ричард Патрик Расс деп крещениеден өтті, Букингемширде, Чарльз Расс, неміс тегінен шыққан ағылшын дәрігері, және Джесси Расс (құрметті аты Годдард), ирланд тегінен шыққан ағылшын әйелінің ұлы ретінде. Тоғыз баланың сегізіншісі О'Брайан төрт жасында анасынан айырылды, ал өмірбаяндары оның жетіспеушілікке және кедейлікке байланысты шектеулі, сирек мектепке барумен өткен балалық шағын сипаттайды, 1924 жылдан 1926 жылға дейін Путниде тұрып, Сент-Марилебон грамматикалық мектебінде оқыды, содан кейін 1926 жылдың қыркүйегінен 1929 жылдың шілдесіне дейін отбасы Льюиске, Шығыс Сассекске көшкеннен кейін Льюис грамматикалық мектебінде білім алды, бірақ әкесі мен өгей анасы Зои Центрмен аралықта үйде де болды. Оның әдеби мансабы бала кезінде басталды, алғашқы туындылары, соның ішінде бірнеше әңгімелер жарық көрді. 1938 жылы Оксфорд университетінің баспасында жарық көрген «Хусейн, ойын-сауық» кітабы және «Жануарлар патшалығы» атты әңгімелер жинағы, оның жасын ескере отырып, көп сыншылардың мақтауына ие болды. 1927 жылы ол Дартмут қаласындағы Корольдік теңіз академиясына түсуге талпынды, бірақ сәтті болмады. 1934 жылы ол Корольдік әуе күштерінде қысқа мерзімге ұшқышқа даярланды, бірақ бұл да сәтті аяқталмады және ол RAF-тен кетті. Бұған дейін денсаулығына байланысты Корольдік теңіз флотына қабылдануына рұқсат берілмеген. Дин Кингтің айтуынша, О'Брайан соғыс кезінде барлау жұмысына белсенді қатысқан, мүмкін, шетелдегі арнайы операцияларға да қатысқан. Шындығында, өзінің өткені туралы әдетте өте жасырын болғанына қарамастан, О'Брайан «Қара, холерик және үйленген бе?» эссесінде, «Патрик О'Брайан: Сыналы бағалаулар және библиография» (1994) кітабына енгізілген, былай деп жазды: «Блиц тоқтағаннан кейін біраз уақыттан соң, мен соғыс кезінде гүлденген, инициалдарын үнемі өзгертіп, бір-бірімен бәсекелескен барлау ұйымдарының біріне қосылдым. Біздің жұмысымыз Франциямен байланысты болды, одан артығын айтпаймын, өйткені бір рет жауды алдаған және болашақта да алдауы мүмкін әдістер мен стратегияларды ашу маған ақымақтық көрінеді. Соғыстан кейін біз Уэльске көштік (мен «біз» деймін, өйткені менің әйелім екеуміз жедел жәрдем машиналарын жүргізіп, барлау қызметінде бірге қызмет еттік), онда біз уэльс тілінде сөйлейтін аңғарда біраз уақыт тұрдық», бұл барлаумен байланысты екенін бірінші тұлғада растайды, сонымен қатар оның әйелі Мэри Толстойды, Викстед туған қызын, әріптесі және барлау операторы ретінде таныстырады. О'Брайанның Мэримен некелескен күйеу баласы Николай Толстой бұл есепті жоққа шығарып, О'Брайанның тек Блиц кезінде Мэримен танысқанда, Ресейде туған ақсүйек және заңгер граф Дмитрий Толстойдың ажырасып кеткен әйелі Мэридің ерікті жедел жәрдем жүргізушісі ретінде жұмыс істегенін ғана растайды. Олар соғыстың соңғы кезеңінде бірге өмір сүрді және екеуі де бұрынғы жұбайларынан ажырасқаннан кейін 1945 жылдың шілдесінде үйленді. Келесі айда ол өзінің атын заңды түрде Патрик О'Брайан деп өзгертті.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі өмір
1946 және 1949 жылдар аралығында О'Брайандар Солтүстік Уэльстегі шалғай аңғардағы Квм Крусорда тұрды, онда олар бастапқыда Клау Уильямс Эллистен үй жалдады. О'Брайан табиғат тарихына деген қызығушылығын күшейтті; балық аулады, құстарды қадағалап, жергілікті аң аудады. Осы кезеңде олар Мэри О'Брайанның шағын кірісімен және О'Брайанның жазбаларынан түскен аз табысымен күш көрді. 1949 жылы О'Брайан мен Мэри Францияның оңтүстігіндегі Каталониядағы Кольюре қаласына көшіп кетті. Ол Мэримен бірге 1998 жылы қайтыс болғанға дейін Коллиурде өмір сүрді. Мэридің махаббаты мен қолдауы О'Брайанның мансабы бойында өте маңызды болды. Ол 1940 жылдары Британ кітапханасында оның "Саяхаттар кітабы" антологиясы үшін материалдар жинағанда онымен бірге жұмыс істеді, бұл кітап оның жаңа есімімен жарық көрген тұңғыш туындысы болды. Осы жақын ынтымақтастықтан туған осы кітап оның сүйікті кітаптарының біріне айналды. 1998 жылдың наурыз айында әйелінің қазасы О'Брайан үшін ауыр соққы болды. Өмірінің соңғы екі жылында, әсіресе оның ерте өміріне қатысты мәліметтер әлемге жарияланғаннан кейін, ол "жеке, қиналған және соңында параноик болған тұлғаға" айналды.
Соңғы жылдары медиа экспозициясы және дау-дамайлар
О'Брайан жеке өмірін қатаң сақтап, әдетте жеке өмірі немесе өткені туралы ешқандай мәлімет беруге құлшынбады, кітаптарының мұқабаларына өмірбаяндық мәліметтер енгізбей, тек қана сұраған жағдайда минималды жеке ақпаратты ұсынды. Сондай-ақ, ол бұл қате түсінікке түзету жасауға тырыспады. Интервьюерлердің бірі Марк Хоровиц жетпіс жасқа жуық адамды "шағын, қатал мінезді джентльмен" деп сипаттады. Оның ақшыл, мұңайтылған көздері айқын да епті болды. Ол әулетінің шығу тегі, нағыз аты-жөні және алғашқы некесі туралы мәліметтерді жариялағаннан кейін, бұл туралы көптеген сын пікірлер жарияланды. О'Брайанның өмірбаянын жазған Толстой, дәлелдерді толыққанды сендіргіш деп таба қоймайды, ал Дин Кинг көрмеген құжаттарға қол жеткізе отырып, "суық, басқыншылыққа ұмтылған, оқшауланған, мақтаншыл және аса сезімтал адамның бейнесін" береді. Драматург Дэвид Мамет оның еңбегіне жоғары баға берді. Оның американдық баспагері У. У. Нортон О'Брайанмен болған оқиғаларын, оның 1993, 1995 және 1999 жылғы қарашада (өлімінен бірнеше апта бұрын) АҚШ-қа үш рет келгеніне қатты қуанғанын және АҚШ-та ғана үш миллионнан астам дана сатылғанын айтты.
Өлім
Ол өмірінің соңына дейін теңіз романдарын жазуын жалғастырды және 1998–1999 жылдардың қысын Дублин қаласындағы Тринити колледжінде өткізді. 2000 жылдың 2 қаңтарында онда қайтыс болды. Оның денесі Коллиурге жеткізілді, ол жерде әйелінің қасына жерленді. Коллиурде орналасқан "Патрик О'Брайан достары" қауымдастығына О'Брайеннің жазу үстелі, жазу құралдары мен зерттеу материалдары мұра болып қалды.
Патрик Расс ретінде
О'Брайан өзінің түпнұсқа аты Ричард Патрик Расспен екі роман, әңгімелер жинағы және бірнеше жинақталмаған әңгімелер жариялады. Оның алғашқы романы "Цезарь: Панда-леопардтың өмір тарихы" 12 жасында жазылған және үш жылдан кейін 1930 жылы жарық көрген. Ол сыншылар тарапынан жоғары бағаланды, New Statesman журналында ұсынылып, New York Herald Tribune және Saturday Review of Literature сияқты басылымдарда оң пікірлер жазылды. 1950 жылдары О'Брайан жас оқырмандарға арналған үш кітап жазды: "Самарқанға жол", "Алтын мұхит" және "Белгісіз жағалау". Обри-Матурин сериясынан көп бұрын жазылған болса да, осы екі теңіз романында Обри мен Матуриннің әдеби прототиптерін көруге болады. "Алтын мұхит" және "Белгісіз жағалау" романдары Джордж Ансонның 1740-1744 жылдар аралығындағы әлемді аралау сапарына негізделген, және соңғы романдағы Джек Байрон мен Тобиас Барроу кейіпкерлерінде оларды анық тануға болады. Обри-Матурин кітаптары Ұлыбританияда үнсіз танымал болды, бірақ алғашқы төрт томнан кейін АҚШ-та жарияланбады. 1990 жылдардың басында W. W. Norton баспасының өкілі Старлинг Лоуренстің ықыласымен осы серия АҚШ нарығына сәтті қайта оралды, сыншылардың жоғары бағасын алды және О'Брайанның сату көлемін және Ұлыбритания мен Америкадағы танымалдылығын күрт арттырды. Романның 20 тілде үш миллионнан астам данасы сатылды. Осылайша О'Брайанның жазудағы ең үлкен жетістігі, оған атақ, жанкүйерлер және іс-шараларға шақырулар мен сұхбаттар әкелді, өмірінің соңына таман, жетпістен асқан шағында және жеке өміріне үйренген кезде болды.
Обри-Матурин сериясы
1969 жылдан бастап О'Брайан 20 томдық «Обри-Матурин» романдары сериясына айналған роман жазуға кірісті. Кітаптар 19 ғасырдың басында өтеді және Корольдік теңіз флотының капитаны Джек Обри мен оның досы, теңіз дәрігері және табиғатты зерттеуші доктор Стивен Матуриннің өмірі мен мансабын суреттейді. Матуриннің ирланд және каталондық тегі бар. Кітаптар О'Брайанның нақты тарихи оқиғаларды әдейі пайдалануымен және бейімдеуімен ерекшеленеді, ол өзінің басты кейіпкерлерін тарихи оқиғаларға енгізеді, нәтижені өзгертпей, немесе бейімделген тарихи оқиғаларды үлгі ретінде қолданады. Бұл ерекшелігімен және О'Брайанның ерекше әдеби стилімен қатар, оның юморі де ерекше көзге түседі (қарсылыңыз, «Обри-Матурин» сериясының басты мақаласындағы Юмор бөлімі). Серияда теңіз саласының техникалық терминологиясы жиі қолданылады. Кейбір сыншылар бұл кітаптарды «роман-өзен» деп санайды, оларды бір ұзақ оқиға ретінде оқуға болады; кітаптар Обри мен Матуриннің кәсіби және жеке өмірін үзбей көрсетеді.
Басқа жұмыстар
Өзінің тарихи романдарымен қатар, О'Брайан ересектерге арналған үш туынды роман, алты әңгімелер жинағы және жас оқырмандарға арналған Корольдік теңіз күштерінің тарихын жазды. Ол сондай-ақ француз тілінен ағылшын тіліне 30-дан астам аударма жасаған құрметті аудармашы болды, оның ішінде Анри Шарриердің "Папильон" (Ұлыбритания) және "Банко: Папильонның әрі қарайғы оқиғалары", Жан Лакутердің Шарль де Голльдің өмірбаяны, сондай-ақ Симон де Бовуардың көптеген кейінгі туындылары бар. О'Брайан Куктың бірінші саяқатына қатысқан ағылшын табиғатты зерттеушісі сэр Джозеф Бэнкстің (О'Брайанның Обри-Матурин сериясында эпизодтық түрде пайда болады) және Пабло Пикассоның толыққанды өмірбаянын жазды. Пикассоның өмірбаяны – суретшінің жан-жақты және терең зерттелуі. Пикассо мен О'Брайан екеуі де француздық Кольюр ауылында тұрды және сол жерде танысты. Питер Вейрдің 2003 жылғы "Мастер және командир: Әлемнің шалқары" фильмі сюжеті үшін Обри-Матурин сериясынан "Әлемнің шалқары" романына негізделген, бірақ фильмдегі эпизодтар үшін бірнеше романнан материалдар алынған. Джек Обри кейіпкері романдағы кейіпкердің бейнесінен жасалған.
Сыйлықтар, марапаттар және марапаттар
1995 жылы өмір бойы жазған еңбектері үшін 10 000 фунт стерлинг сомасындағы алғашқы Хейвуд Хилл әдеби сыйлығына ие болды. 1995 жылдың шілде айында сөз сөйлеген 80 жастағы О’Брайан, бұл сыйлықтың өмірінде алғаш рет алатын әдеби сыйлығы екенін айтты. 1997 жылдың 17 маусымында ол Дублин Тринити колледжінен құрметті доктор дәрежесін және CBE орденін алды. Сол бір жылдан кейін бұл шара сол жерде қайта өтті.
Бастапқы қолжазбалар
О'Брайан "христиандық сиямен және қаламмен" жазғанын айтты; Мэри оның алғашқы оқырманы болды және баспагер үшін оның қолжазбаларын "әдемі" деп теріп берді. О'Брайан барлық кітаптары мен әңгімелерін қолмен жазып, теріскеш машина мен мәтін өңдегіштен бас тартты. Обри-Матуриннің 18 романының қолжазбалары Индиана университетінің Лилли кітапханасына тапсырылды. Тек екеуі ғана, Стюарт Беннетке тиесілі "The Letter of Marque" және "Blue at the Mizzen" жеке қолында қалды. Беннет О'Брайаннан келген хат-хабарларын Лилли кітапханасына сыйға берді; бір хатында Беннетке қалған қолжазбаларды қолжазбалардың қалғаны сақталған Индиана университетіне сыйға беру ұсынылады. Лилли кітапханасындағы О'Брайанның қолжазбалар жинағына "Пикассо" және "Джозеф Бэнкс" романдарының қолжазбалары мен алты Обри-Матурин романы туралы егжей-тегжейлі жазбалар кіреді. 2011 жылғы "Blue at the Mizzen" көрмесі қолжазбаның сыйға берілгенін көрсетеді. Николай Толстойда О'Брайанның қолжазба материалдарының кең жинағы бар, оның ішінде "Хусейннің" екінші жартысы, бірнеше қысқа әңгімелер, хабарланған "жоғалған" "Bestiaries" кітабының көп бөлігі, хаттар, күнделіктер, жазбалар, өлеңдер, кітаптарға шолулар және бірнеше жарияланбаған қысқа әңгімелер бар.
О'Брайанның жарық көрген өмірбаяндары
О'Брайан қайтыс болғаннан кейін, екі өмірбаяны жарық көрді, бірақ біріншісі ол қайтыс болған кезде дайын күйге жақын болған. Екіншісі – О'Брайанның әкесінің баласы Николай Толстойдың еңбегі. Дин Кингтің «Патрик О'Брайан: Ашылған өмір» атты кітабы О'Брайанның туған атымен жазылған алғашқы өмірбаяны болды. Толстойдың екі томдық өмірбаяны – «Патрик О'Брайан: Романшының қалыптасуы» (2004) және «Патрик О'Брайан: Өте жеке өмір» (2019) – Рус және Толстой отбасыларының, сондай-ақ О'Брайанның жеке қағаздары мен кітапханасы сияқты дереккөздерден алынған материалдарды пайдаланады, оларды Толстой О'Брайанның өлімінен кейін мұраға алған.