Кіріспе

Пандемиядан кейін Еуропадағы қара өлім 1348 және 1350 жылдар аралығында ең жоғары деңгейге жетті, континенттің үштен бір бөлігі аурудан көз жұмды. Көбінесе "Плага" деп аталатын Қара өлім бүкіл әлемдегі адам халқына бірден және ұзақ мерзімді әсер етті. Бұл адамзат тарихындағы ең жойқын пандемиялардың бірі болды, оның ішінде әлемдік тарихқа, әсіресе Еуропа тарихына терең әсер еткен бірқатар биологиялық, әлеуметтік, экономикалық, саяси және діни толқулар болды. Бубондық обаның белгілері: ауырсыну, лимфа түйіндерінің ұлғаюы немесе ісінуі, бас ауруы, суық, шаршау, құсу және қызу, ал 3 - 5 күн ішінде зардап шеккендердің 80% өледі. Тарихшылардың бағалауы бойынша, ол әлемдегі жалпы халық санын 475 миллионнан 350-375 миллионға дейін қысқартты. Еуропаның көп бөлігінде халық санының қалпына келуіне 80 жылдай уақыт кетті, ал кейбір аймақтарда 150 жылдан астам уақыт кетті. Көптеген аман қалғандардың көзқарасы бойынша, обаның әсері оң нәтиже берген болуы мүмкін, өйткені жұмыс күшінің көптеп қысқартылуы олардың еңбегіне кенеттен сұраныс жоғары болды. Р. Хилтонның айтуынша, аман қалған ағылшын шаруалары өздерінің жағдайының әлдеқайда жақсарғанын байқады. Көптеген еуропалықтар үшін XV ғасыр өркендеу мен жаңа мүмкіндіктердің алтын дәуірі болды. Жер мол, жалақы жоғары, құлшылық та жойылған. Бір ғасырдан кейін халық санының өсуі қайтадан басталғанда, төменгі таптар тағы да жоқшылық пен ашаршылыққа тап болды.

Өлім-жітім

Өлім-жітім туралы деректер аймаққа және дереккөзге байланысты әртүрлі, ал тарихи зерттеулер жаңа жаңалықтарды ашып берген сайын, бағалаулар жиі қайталанады. Ғалымдардың көбісі 14-ші ғасырда, бүкіл әлем халқының саны 500 миллионнан аз болған кезде, 75 миллионға жуық адамды өлтіргенін айтады. Тіпті тарихи деректерді сенімді деп есептейтін жерлерде де обадан қайтыс болғандардың жалпы санын шамамен ғана бағалауға болады.

Еуропа

Еуропа әсіресе індеттен өлгендердің саны өте көп болды. Қазіргі уақыттағы бағалаулар бойынша 1347 жылдан 1351 жылға дейінгі бес жылдық кезеңде жалпы Еуропа халқының шамамен үштен бірі мен жартысы қайтыс болды, бұл кезеңде ең қатты зардап шеккен аймақтар халқының 80% -ына дейін жоғалған болуы мүмкін. Замандасы Жан Фруасарт осы апаттың үштен бір бөлігіне дейін өлгенін болжады, бұл қазіргі ғалымдар Аян кітабындағы бұл апаттың қаншалықты кең тарағанын көрсету үшін жасалған нұсқама деп санайды. Өлімдер Еуропа бойынша біркелкі таралған жоқ, кейбір аймақтар өте аз зардап шекті, ал басқалары толығымен жойылған. Қара өлім қалалар мен қалалардың мәдениетін тиянақты түрде зақымдады, бірақ сол кездегі халықтың көпшілігі тұратын ауылдық жерлер де айтарлықтай зардап шекті. Үлкен қалалар ең нашар жағдайға тап болды, өйткені халықтың тығыздығы мен тығыз орналасқан тұрғын үйлер аурудың таралуын жеңілдетті. Қалалар да өте лас, құрт-құрт, құмырсқалар мен тышқандар көп, ал тамақтанудың нашарлығы мен гигиенаның нашарлығынан болатын аурулар жиі кездеседі. Флоренция қаласының халқы 1338 жылы 110-120 мыңнан бастап, 1351 жылы 50 мыңға дейін азайды. Гамбург пен Бремен қалаларында тұрғындардың 60-70%-ы қайтыс болды. Прованс, Дофин және Нормандияда тарихшылар салықтық ошақтардың 60% -ға төмендеуін байқады. Кейбір аймақтарда халықтың үштен екі бөлігі қырылды. Франциядағы Бургундия аймағындағы Гиври қаласында жергілікті монах жылына 2829 жерлеу рәсімін тіркеген, 1348 жылы 649 адам қайтыс болды, олардың жартысы қыркүйекте. Бірнеше ай ішінде Перпиньян халқының жартысы қаза тапты (сегіз дәрігердің тек екеуі ғана обадан аман қалды). 1348 және 1350 жылдар аралығында Норвегия халқының 60%-дан астамы қайтыс болды. 1348 - 1349 жылдардағы індеттен Лондон халқының үштен екісі құрып кеткен болуы мүмкін; Англия халқының 70% -ы құрып кеткен болуы мүмкін, бұл індеттен бұрын 7 миллионнан 1400 жылы 2 миллионға дейін төмендеді. Белгісіз себептермен кейбір жерлер, соның ішінде Польша Корольдігі, Венгрияның кей жерлері, Брабант аймағы, Хайно, Лимбург (қазіргі Бельгияда), сондай-ақ Сантьяго-де-Компостела зардап шекпеді. Кейбір тарихшылар жергілікті халықтың резистентті қан топтарының болуы оларға инфекцияға қарсы тұруына көмектесті деп болжайды, бірақ аймақтар 1360-1363 жылдары екінші оба ауруының таралуынан ("кіші өлім") және кейінірек обаның көптеген қайта өршуі кезінде (1366-1369, 1374-1475, 1400, 1407 және т.б.) зардап шекті. Апаттан құтылып қалған басқа аймақтар Пиренейлер сияқты таулы аймақтарда оқшауланды. Барлық әлеуметтік топтар зардап шекті, бірақ төменгі таптар, денсаулыққа зиянды жерлерде бірге өмір сүру, ең осал болды. Кастилияның Альфонсо XI және Наварраның Жаннасы (Луи X ле Хутин мен Бургундияның Маргарет қызы) обадан қайтыс болған жалғыз еуропалық монархтар болды, бірақ Арагонның Пётр IV алты ай ішінде әйелі, қызы және немере қызынан айырылды. Англияның Жаннасы, Эдуард III қызы, Кастилияға Альфонсоның ұлы Педроға үйленуге бара жатқанда Бордода қайтыс болды. Византия императоры ұлын жоғалтты, ал Франция корольдігінде Бона Люксембургтің әйелі, болашақ Иоанн II Франция, обадан қайтыс болды.

Азия

Азиядағы обаның демографиялық әсерін бағалау сол кездегі халық санының және аурудың халық көп тұратын орталықтардағы шығындарының шамасына негізделген. 1334 жылы Қытайдың Хубэй провинциясында болған ең ауыр обалы індет халықтың 80% -ына дейін зардап шекті. 1200 жылдан 1350-жылдарға дейін Қытайда бірнеше індет пен ашаршылық болды және оның халқы шамамен 125 миллионнан 14 ғасырдың аяғында 65 миллионға дейін азайды. Таяу Шығыстағы аурудың нақты демографиялық әсерін есептеу өте қиын. Өлім-жітім ауылды жерлерде, соның ішінде Газа мен Сирияның едәуір аймақтарында жоғары болды. Көптеген ауыл тұрғындары егіндіктерін және егіндіктерін тастап қашып кетті, ал бүкіл ауылдық провинциялар толығымен бос қалды. Кейбір қалаларда сақталған деректерде өлім-жітімнің саны өте көп екені айтылған. 1348 жылы Газада болған індеттен шамамен 10 000 адам қаза тапты, ал Алеппода сол жылы күн сайын 500 адам өлім құшты. Дамаскіде, аурудың шыңы 1348 жылдың қыркүйек пен қазан айларында, күн сайын мың адам өледі, жалпы өлім-жітім 25 пен 38 пайыз арасында деп бағаланады. Сирияда 1349 жылдың наурыз айында індет басылғанда 400 мың адам қайтыс болды. Азия мен Еуропадағы кейбір жоғары өлім-жітімге қатысты бағалауларға қарағанда, Дублин Тринити колледжінің Джон Филдс сияқты ғалымдары Таяу Шығыстағы өлім-жітім жалпы халықтың үштен бірінен аз болды деп санайды, ал таңдалған аймақтарда өлім-жітім жоғары.

Әлеуметтік, экологиялық және экономикалық әсерлері

14 ғасырдағы емшілердің қара өлімнің себебін түсіндіруге шамасы келмегендіктен, көптеген еуропалықтар табиғаттан тыс күштер, жер сілкіністері, зұлымдыққа негізделген сөз байласулар обаның пайда болуына сенімді түсіндірме болды деп сенді. 14 ғасырда ешкім тышқандарды құртуды індеттен құтылудың жолы деп санамады, сондықтан адамдар тек Құдайдың қаһары ғана осындай азап пен өлімнің қорқынышты көріністерін тудыруы мүмкін деп сенді. Сол кездегі итальяндық жазушы және ақын Джованни Боккаччо бұл хабарды Құдай жіберген бе, әлде ол аспан денелерінің әсерінен келген бе деген сұрақ қойды. Христиандар яһудилерді қоғамдық су көздерін уландырды деп айыптап, яһудилер Еуропа өркениетін құртуға тырысып жатыр деп айыптады. Осы хабарлардың таралуы бүкіл яһуди қалаларының толықтай жойылуына әкелді. 1349 жылы ақпанда Страсбургте 2000 яһуди өлтірілді. Сол жылдың тамызында Майнц пен Кельннің еврей қауымдары өлтірілді. Мемлекеттік билік органдарына қатысты болса, монархтардың көпшілігі азық-түлік тауарларын экспорттауға тыйым салатын, қара нарықтағы спекулянттарды айыптайтын, астық бағасын бақылауға алатын және ауқымды балық аулауға тыйым салатын шаралар қабылдады. Ең жақсы жағдайда, олар негізінен орындалмай қалды; ең нашар жағдайда, олар континенттік төмендеуге ықпал етті. Англия сияқты ең ауыр зардап шеккен елдер Франциядан тыйым салғандықтан және жұмыс күшінің жетіспеушілігіне байланысты егіннің жетіспеушілігіне байланысты басқа астық өндірушілердің көпшілігінен астықты шетелден сатып ала алмады. Астықпен тасымалдауға болатын астықты ақырында қарақшылар немесе тонаушылар алып, қара базарға сатуға мәжбүр болды. Бұл арада көптеген ірі елдер, әсіресе Англия мен Шотландия соғыста болды, олардың қазынасының көп бөлігін пайдаланды, бұл инфляцияны күшейте түсті. 1337 жылы, қара өлімнің алғашқы толқыны қарсаңында Англия мен Франция соғысқа шықты, ол жүз жылдық соғыс деп аталды. 14 ғасырдың ортасында еуропалықтарды тамақтанудың нашарлауы, кедейлік, аурулар мен аштық, соғыс, инфляцияның өсуі және басқа да экономикалық мәселелер қайғылы жағдайға айналдырды. Тарихшы Уолтер Шейдельдің айтуынша, қара өлімнің алғашқы басталуынан кейін індет толқындары теңестіру әсерін тигізді, бұл жердің еңбекке қатынасын өзгертті, біріншісінің құнын төмендетіп, екіншісін күшейтті, бұл жер иелері мен жұмыс берушілерді нашарлатып, экономикалық теңсіздікті төмендетті және жұмысшылардың жағдайын жақсартты: "еңбекші халықтың өмір сүру деңгейінің байқалатын жақсаруы бірнеше ұрпақ бойы ондаған миллион адамның азап шегуі мен ерте өліміне негізделген". Елевализациялық әсер "демографиялық қалпына келумен кері айналды, бұл халықтың жаңа қысымына әкелді". Екінші жағынан, қара өлімнен кейінгі ширек ғасырда көптеген жұмысшылар, қолөнершілер мен қолөнершілер, тек ақшалай жалақыдан өмір сүретіндер, Англияда инфляцияның артуынан нақты табыстар азайды. 1357 жылы Лондондағы мүліктердің үштен бірі 1348 - 1349 жылдары болған ауыр індеттен пайдаланбай қалды.

Шаруашылық

Халықтың көптеп жоғалуы Англия мен Батыс Еуропаның қалған бөлігіндегі тірі қалған шаруаларға оң нәтиже әкелді. Әлеуметтік мобильділік артты, өйткені халық санының азаюы шаруалардың дәстүрлі шаруашылықта қалу міндеттемелерін әлсіретті. Сеньориализм ешқашан қалпына келмеді. Жер мол, жалақы жоғары, ал крепостнойлық жойылғандай болды. Бұл жерде өмірде жоғары деңгейге көтерілу мүмкін болды. Әсіресе жас ұлдары мен әйелдері көп пайда көрді. Алайда халық санының өсуі қайтадан басталғанда, шаруалар қайтадан жоқшылық пен ашаршылыққа тап болды. Ал Шығыс Еуропада заңдардың қатаңдығы қайтадан қалпына келіп, қалған шаруалар жермен бұрынғыдан да тығыз байланысты. Сонымен қатар, індеттің салдарынан халықтың санының азаюы жер бағасының арзандауына, орташа шаруаға азық-түліктің көбеюіне және егер бірден болмаса, келесі ғасырда шаруалар арасында жан басына шаққандағы табыстың салыстырмалы түрде жоғарылауына әкелді. Ауыртқан жердің үлкен бөлігін егіндіктермен қамтамасыз етпегендіктен, олар жайылымға айналдырылды және базарға көбірек ет әкелді. Ет пен сүт өнімдерін тұтыну, сондай-ақ, төменгі елдерден, Скандинавиядан және солтүстік Германиядан сиыр еті мен сары май экспорты өсті. Алайда, жоғарғы тап көбінесе өзгерістерді тоқтатуға тырысты, алдымен Батыс Еуропада және Шығыс Еуропада күшті және сәтті, бай заңдар енгізді. Олар адамдардың (әсіресе шаруалар сыныбының) киетін киімдерін реттеді, сондықтан дворяндар шаруалардың киінуіне және жоғары сынып мүшелері ретінде әрекет ете бастамауын қамтамасыз ете алды. Тағы бір тактика - баға мен жалақыны бекіту, яғни шаруалар бағаның өсуімен көбірек талап ете алмады. Англияда 1351 жылы "Еңбекшілердің статуты" күшіне енді, онда 1346 жылғыдан жоғары жалақыны ешқандай шаруа сұрамайды деп жазылған. Бұл әрекеттің сәттілігі оның көтеріліске қаншалықты түрткі болғанына байланысты болды. Мұндай заң 1381 жылы Англияда болған шаруалар көтерілісінің бір себебі болды. Пайдаланудың тез дамуы, мүмкін, көптеген жер иелері қайтыс болған және олардың жесірлері мен кәмелетке толмаған жетімдеріне қалдырған қара өлімнің салдарынан болған.

Қалалық жұмысшылар

Ауру салдарынан халықтың саны күрт азайып, жалақы көтерілді, ал жұмысшылар жалақы ұсыныстарына жауап ретінде жаңа жерлерге көшіре алды. Батыс Еуропадағы жергілікті және патшалық билік жалақыны бақылауға алды. Үкімет бақылауы жалақыны қара өлімнен бұрынғы деңгейінде ұстауға тырысты. Мысалы, Англияда 1349 жылы қабылданған "Еңбекшілер туралы" заң және 1351 жылы қабылданған "Еңбекшілер туралы" заң жалақыны көтеруді де, жұмысшылардың басқа жерге қоныс аударуын да шектеді. Егер жұмысшылар жұмыс орнын тастауға тырысса, жұмыс берушілерге оларды түрмеге қамау құқығы берілді. Бұл заң көпшілік жерлерде нашар орындалды, ал Англиядағы шаруалардың жалақысы 1350 және 1450 жылдар аралығында екі есеге көбейді, бірақ олар 19 ғасырдың аяғына дейін тұрақты болды. Көптеген елдерді салыстыра отырып, Кохн заңдар жалақыны тоқтату үшін жасалмаған деп айтады. Оның айтуынша, жергілікті және патшалық деңгейдегі еңбек пен қолөнершілердің бағасын бақылау шаралары элитаның ашкөздігі мен жаңа еркіндікке ие болған төменгі таптардың жаңа билігі туралы қорқынышына жауап болды. Кохн заңдар Қара өлімнің жаппай өлім мен жойылудың жаңа қорқынышынан және билеушілердің билеуші қозғалысы мен еврейлерді, каталондықтарды (Сицилияда) және қайыршыларды қудалау сияқты көріністерге қатысты алаңдаушылығынан туындаған алаңдаушылықты білдіретінін жалғастырады.

Еңбекті үнемдеуге арналған бейімделулер

Қара өлім еңбекті үнемдейтін технологиялардың жаңашылдығын көтермеледі, бұл өнімділіктің жоғары болуына әкелді. Сонымен қатар, астық шаруашылығынан мал шаруашылығына көшу болды. Астық өсіру өте көп жұмыс талап ететін, ал мал шаруашылығы үшін тек қойшы мен бірнеше ит және жайылым қажет болатын. Жұмысшылардың жалақысы жоғары болды, бірақ қара өлімнен кейін номиналды жалақының өсуі инфляциямен батып, нақты жалақы төмендеді. Бұл дағдарысқа себепкер болған деп саналатын алапестер мен рома. Мәдениет пен өмір салтының айырмашылығы да қуғын-сүргінге әкелді. 14 ғасырдың ортасында Еуропаны індет жайлап, халықтың жартысынан астамын құртқан кезде, еврейлер күнәнің құрбаны болды, себебі еврей қауымдастықтарындағы гигиеналық жағдай жақсарып, олар геттоларда оқшауланғандықтан, еврейлер аз зардап шекті. Яһудилер құдықтарды атаулы улантып, ауруды туғызды деген айыптар тарады. Көптеген бұзылған топтар Еуропадағы еврей қоныстарына шабуыл жасады; 1351 жылға қарай 60 үлкен және 150 кіші еврей қауымы жойылып, 350-ден астам жеке қырғын болды. Джозеф П. Бёрннің айтуынша, әйелдер де "Қара өлім" кезінде қуғын-сүргінге ұшырады. Қайырда мұсылман әйелдері індет басталғанда күнәнің құрбаны болды. Бірн 1438 жылы Каир сұлтанына діни заңгерлері індеттің "Алаһтың азғындық күнәсі үшін жазасы" екенін және осы теорияға сәйкес әйелдерге "еркектерді күнәға азғырулары мүмкін" деп, көпшілік алдында шығуға рұқсат етілмейтін заң қабылданғанын айтады. Бірннің айтуынша, бұл заң "байлар қызметші қыздарының азық-түлік сатып ала алмайтынына наразылық білдіргенде ғана" күшінен айырылған. Діни қызметкерлердің жетіспеушілігі әйелдерге жергілікті шіркеуде кеңірек және маңызды қызмет атқаруға мүмкіндік берді. Ал, жазалаушылар күнәларын өтеп алу үшін өздерін-өзі қамшылап жазалауды (біреуді қамшылап жазалауды) қолданған. Бұл қозғалыстың кең таралуы "Қара өлімнен" кейін болды. Мүмкін, содан кейін шабуылшылардың гедонизмге араласуы Құдайдың қаһарын тездету, өзіне сіңіру және басқалардың зардап шеккен уақытын қысқарту үшін жасалған күш-жігер болған шығар. Олардың ісіне көп көңіл бөлінгендіктен және оның кең тарағандығынан көп адамдар дүние жойылып бара жатыр, ал олардың жеке әрекеттері маңызды емес деген ойға келген. Реформаторлар шіркеудің апатты жағдайды дұрыс шешпегенін жиі айтатын.

Мәдениеттік әсерлері

Қара өлім өнер мен әдебиетке қатты әсер етті. 1350 жылдан кейін Еуропа мәдениеті жалпы алғанда өте аурулы болып кетті. Жалпы көңіл-күй пессимизмге толы болды, ал қазіргі заманғы өнер өлімді бейнелеу арқылы қараңғы болды. "Өлім биі" кең тараған бейнеде өлім (скелет) құрбандарын кездейсоқ таңдап алады. Өлім биіндегі немесе танце макабрь суреттеріндегі қаңқалар көбінесе әртүрлі әлеуметтік таптардың бірге билеп, байлықтың ешқандай мөлшері адамды өлімнен құтқара алмайтынын көрсетеді. Суретшілердің бұл суреті алғаш рет Париж зиратының қабырғасында фреска ретінде табылған және тірілердің бір күні өлілерге қосылатынын көрсетеді. 1348 жылы Лирик стильде жазған Пир Луннель де Монтех Тулузадағы обаның шыңы кезінде "Meravilhar no·s devo pas las gens" деген қайғылы сервентті жазды: Олар күндіз де, түнде де жүздеген адамнан қайтыс болды, барлығы арықтарға лақтырылып, жермен жабылды. Сол орлар толғанда, тағы да қазылды. Мен, Аньоло ди Тура, бес баламды өз қолыммен жерледім. Көп адам өліп, бәрі де бұл - дүниенің соңы деп сенді.

Сәулет

Қара өлім Еуропа сәулет өнерін екі түрлі бағытта қозғауға талпындырды: 1) грек-рим стильдерінің қайта жаңғыруы және 2) готика стилін одан әрі өркендету. Орта ғасырдың соңғы кезеңіндегі шіркеулерде көзді жоғары шыңға қарай тартқан тік тұрысқа негізделген әсерлі құрылымдар болған. Негізгі готика стилі орта ғасырдың аяғында күрделі безендірулермен жаңартылды. Италияның қалаларындағы мүсіншілер өздерінің римдік ата-бабаларының жұмысына еліктеді, ал Солтүстік Еуропадағы мүсіншілер өздері көрген апаттан шабыт алып, эмоциясын арттырып, жеке айырмашылықтарға баса назар аударды. Архитектурада да, әдебиетте де қатал реализм пайда болды. Ол кезде қатты қайғы-қасірет, шіріп бара жатқан денелер, кемшіліктері де, жақсы қасиеттері де бар адамдар көрініп тұрды. Альп тауларының солтүстігінде Ян ван Эйк (шамамен 1390 - 1441) сияқты суретшілердің ерте голландтық суреттерімен сурет салу нақты реализмнің шыңына жетті. Табиғи әлем сол туындыларда өте мұқият бейнеленген, олардың реализмдері фотосуреттерден айырмашылығы жоқ.