Кіріспе

Вьетнамның монғол шапқыншылығына қарсы жеңісі Бạch Đằng шайқасы - монғолдардың Дай Вьет пен Чампаға қарсы жорықтарындағы соңғы ірі ұрысы, Вьетнамның әскери тарихындағы ең үлкен жеңістердің бірі. Бұл Đại Việt бас қолбасшысы принц Trần Quốc Tuấn (Принц Hưng Đạo) және Юань әулетінің басқыншы әскері адмиралдар Омар мен Фан Идің командасы бойынша Бạch Đằng өзенінде (бүгінгі Куанг Нин провинциясы) болған теңіз шайқасы болды. Принц Hưng Đạo Юань флотын жойып, оның генералын тұтқындап, Кублайдың Дай Вьет пен Чампаны жаулап алу ниетіне тоқтатқан. Бұл шайқас қазіргі Вьетнамның солтүстігіндегі Ха Лонг шығанағына жақын Бạch Джанг өзенінде өтті. Бұл шайқас 938 жылы болған Бạch Джанг шайқасы сияқты тактикалық шедевр болды.

Өмірбаян

Омар бин Нарс әл-Дин - Юньнаньның Хорезм губернаторы болып тағайындалған Моңғолдың ұлы Наср әл-Дин, Моңғол Юань әскерінің өте беделді және шебер әскери қолбасшысы болды. 1284 жылдың наурызында ол мен Кутук (Монгол әскерінің 1277-дегі билігімен шайқаста) 20 мыңға жуық сарбазды Согетуға қарсы шайқасқа шығарып, Чампаға қарсы соғысты. Бірақ ол ақырында 1285 жылдың басында Юань әміршісінің Дай Вьетке шабуыл жасауына көмектесу үшін солтүстікке қарай кетті. Сәуір айында Омардың флоты Хайфунг жағалауында Дай Вьет патшасы мен ханзада Трэн Куан Туанның (қазіргі патша Нхан Тонгтың ағасы) флотымен тағы да шайқасты, патшаны тұтқындауға аз қалды. Алайда, Юань әскерлері азық-түлікпен қамтамасыз етілудің аздығына байланысты бөлшектеліп тасталмақ болғандықтан, Тогон маусым айында кері шегінуді бұйырды. Юань әскерлері кері қайтқанда үрейге ұшырады, ал Тогон Согету мен Омарға кері қайтсын деп хабарламай қалды. Согету көп ұзамай шайқаста қаза тапты, ал Омар мен оның серігі Лю Гуй жағаға қашып, кішкентай қайықты тауып, Қытайға қайтып кетті. 1287 жылдың соңында үшінші шабуыл кезінде 100 000 - 170 000 юань әскері екі әскерге бөлінді: князь Токонның қолбасшылығындағы құрлық әскерлері, ал Омар Фан И мен Махмудпен бірге 18 000 сарбаздан, он мыңдай теңізшіден, 70 көлік пен 500 әскери кемеден тұратын теңіз күштерін басқаруға тағайындалды. 17 желтоқсанда Цинчжоудан олар Бах Данг өзені (Қызыл өзеннің екінші маңызды тарауы) арқылы Ван Кипке жүзіп, 1288 жылдың қаңтарында Тогонның әскерлерімен кездесіп, қайта топтасады. Олар шабуыл жасап, патшаны теңізге айдады және 3 ақпанда Вьетнамның астанасы Тан Лонгты (Ханой) басып алды, бірақ қайта жабдықтау үшін астық қалдырмады. Содан кейін Тогон генералдарына Қызыл өзеннің дельтасын тазартып, егіндерді тонап, күріш жинауға бұйрық берді. Юань әскері үлкен, тұрақты емес еді, және Жанг Вэньху басқарған, баяу Дай Вьетке қарай жүзіп бара жатқан жабдықтау флотын күтіп тұрды. Бірақ Тогонның білмеуінше, қаңтар айының соңында ханзада Хун Дьо мен ханзада Трэн Хан Дьо 30 әскери кемесімен Ван Дон аралында Чжанның флотын күтіп тұрды. Жабдықтау флоты өтіп бара жатқанда вьетнамдықтар шабуыл жасап, Чжанның жабдықтау флотына едәуір залал келтірді және оны Хайнань аралына қайтуға мәжбүр етті. Басқа Жангтың жабдықтау кемелері солтүстік-шығыс мұссонның күшті желдерімен ұшып кетті. Дай Вьеттің патшасы бұл хабарды естігенде: "Юань әскеріне ең қажетті нәрсе - азық-түлік. Олар өздерінің көлік флотының жеңілгенін естімеген болуы мүмкін және мүмкін олар алдағы шабуылдық іс-әрекетті жоспарлап отыр". Логистикалық басшылары жойылғаннан кейін Юань әскері аштықтан өлімге ұшырады. 5 наурызда Тогон Ханойдан Ван Киптің Юань базасына қайтып кетті, ал 25 күннен кейін ол армияны Қытайға қайтарып алуға шешім қабылдады, өйткені азық-түлік қоры аз болып, жағдай нашарлады. Бұл хабарды естіген хан хан ханға қарсы шабуыл жасауға дайын болды. Вьетнамдықтар Юаньның кері шегіну жолындағы көпірлерді, жолдарды қиратып, тұзақтар құрды. Олар Тогонның күштерін Ланг Сонға дейін қуып жүрді, онда Тогон кемесін тастап, Қытай шекарасына дейін орман арқылы бірнеше қалған әскерлерімен бірге ертіп барды. Тогонның құрлықтағы әскерінің басым бөлігі өлтірілді немесе тұтқындалды. Осы арада Омар мен Фан Идің қолбасшылығындағы Юань флоты Бэк Джан өзені арқылы кері шегінді, бұл Даи Вьетке кірген бұрынғы бағыт.

Жоспар

Бạch Đằng өзені теңізге жеткенше Йен Хунг ауданы (Кванг Нин провинциясында) және Тхюй Нгуен (Хай Фонг) арқылы өтеді. Бұл жерде 938 жылы Оңтүстік Ханға қарсы Нго Куаның бұрын белгілі шайқасы болған. Наурыз айынан бастап Трэн Хунг Дьоу майданды дайындауға кірісті. Ол 938 жылы қытайлықтарға қарсы Нго Куаның қолданған тактикасын қолданды. Ол су астындағы тұрақтарды су астында отырғызуды және тұтқынға алуды жоспарлап, су астындағы тұтқынды су астында орналастыруды тапсырды. Трэн Хунг Дьо өз жауынгерлеріне темір басты бағаналарды Чанх, Кэнх және Рут өзендерінің сулары астына қағып қоюға бұйрық берді. Үш өзен де Бах Дан өзенінің солтүстік тараулары болып табылады. Гхунх Кок - Бах Данг өзенінің арғы жағында, Чанх өзенінің түбінде және Кхен өзенінің жоғарғы жағында орналасқан риф. Гхен Кок тұтқынға алу үшін су асты темір басты бағаналармен бірлесіп пайдаланылды. Олар жау кемелерін судың кетіп бара жатқан жеріне тоқтату керек еді. Đại Việt-дің шағын флотилиясы жасырын түрде Ghềnh Cốc, Ðồng Cốc, Phong Cốc және Khoái, Thái, Gia Ðước және Ðiền Công өзендерінің артына орналасты. Армия Хунг-Енде, Бах-Данг және Транг-Кен өзендерінің сол жағалауында, Бах-Данг өзенінің оң жағалауында және Ðá Vôi тауында орналасты.

Шайқас

9 сәуірдің таңертеңінде Омар бастаған әскери-теңіз флоты жаяу әскермен бірге Бạch Джан өзенінің бойындағы үйіне қашып кетті. Олар Хун Дьо тұзағына су тасқыны кезінде түскен. Вьетнамдықтар мен Вьетнамның әскерилері Юань флотына шабуыл жасап, кейін кері шегінді. Содан кейін судың ағысы төмендеп, Юань флоты Вьетнамдық жонктарды қуып, соғысып, өзенге отырғызылған ағаш бағаналарды көрсетті. Юань флотының тұзаққа түсіп қалуынан кейін вьетнамдықтар қайтып келіп, Юань әскери кемелерін жойды. Мыңдаған юань әскері өзенге секіріп, суға батып немесе қаза тапты. Фан И Омардың флотының жойылып, оның командалық флотының Вьетнамның кішкентай жонкларымен қоршалғандығын көріп, қашып кетуге тырысты. Фан И өзенге секіріп түсіп, вьетнамдықтар оны өлтірді. Соғыс таң атқаннан күн батқанға дейін созылып, вьетнамдықтар 400 юаньдық соғыс кемесін басып алды. Юань флоты толығымен жойылып, Омар вьетнамдықтардың тұтқынына түседі.

Салдары

Моғолдардың жеңілгенін естіген Кубилай Тогонды өмір бойы Янчжоуға жер аударып жібереді. Моңғолдар мен вьетнамдықтар тұтқындарды алмасуға келісті. Патша Трэнь Нань Тонг Юаньға құрмет көрсетуге дайын болғанмен, қатынастар Юань сотына қатысу мәселесі бойынша қайтадан құрылды және жауыз қарым-қатынастар жалғасты. 1289 жылы хан Нань Тонг өзінің тұтқыны Омарды қайтаруға келісті, бірақ осы әрекетке қарсы шыққан ханзада Хунг Дьо Омарды тасымалдайтын кемені теңізге батыруға мәжбүр етті. Патша Трэнь Нань Тонг одан әрі қақтығыстардан аулақ болу үшін Юань әулетінің үстемдігін қабылдауға шешім қабылдады. Ол жеке келуден бас тартқандықтан, Хубилай 1293 жылы өзінің елшісі Дяо Тху Киді тұтқындады. 1294 1307 ж. билік құрған Кублайдың мұрагері Темір хан, ақыры, барлық ұсталған елшілерді босатып, Юань әулетінің соңына дейін жалғасқан номиналды салықтық қатынасқа келісті. Вьетнамдықтардың жеңісі туралы хабарлар бірнеше мерекелік шараларға әкелді. Моңғолдардың жеңілісі Азияның кіші мемлекеттеріне моңғолдарға қарсы соғысқа деген сенімділігін арттырды. Монғолдардың жеңілісі сондай-ақ олардың бүкіл Оңтүстік-Шығыс Азияны жаулап алу мақсатын да бұзды. Бұл Вьетнамның әскери тарихындағы ең үлкен жеңістерінің бірі ретінде белгілі болды.