Кіріспе

Хелиан Чан (; 434 жылы қайтыс болды), әдепті аты Хуангуо (還國), лақап аты Чже (折), Қытайдың Ху Ся әулетінің екінші және соңғы императоры. Ол негізін қалаушы император Хелиан Бобоның (Император Вули) мұрагері және ұлы болды. 425-те әкесі қайтыс болғаннан кейін, ол Ху Сяның аумағын одан әрі кеңейтуге тырысты, бірақ көп ұзамай оның мемлекеті бәсекелес Солтүстік Вэй әулетінің қысымынан құлап кетті. 427 жылы оның астанасы Туньван (統萬, қазіргі Юлин, Шэньси) Солтүстік Вэй күштерінің қолына түсті, ал 428 жылы ол тұтқындалды. Солтүстік Вэй императоры Тайву оны өлтірмеді, керісінше оған құрметтейтін серігі ретінде қарады, оған бір қарындасын үйленді және оған жоғары атақтар берді. Бастапқыда Куайджи герцогы (會稽侯), кейіннен Цинь ханзадасы (王) болды.

Гелиан Бобоның тұсында

Хелиан Чангтың қай жылы туылғаны, не анасының кім болғаны белгісіз. Оның алғашқы тарихи атаулары 414 жылы, сол кезде "Жаратушы" (Тянь Ванг) атағын алған Хельян Бобо ағасы Хельян Гуйды (赫連) мұрагерлік хан етіп, оны және басқа ағаларын Хельян Чангтың жағдайында тайюандық герцог етіп тағайындады. (Ағалардың құрылған тәртібі Хелиан Чангтың үшінші ұлы болғанын білдіреді.) 416 жылы Хелиан Бобо Кейінгі Цинь қаласын Инми (陰密, қазіргі Пиньлян, Гансу) басып алғаннан кейін, ол Хелиан Чанды Инмиді қорғауға Ён провинциясының (州, шамамен қазіргі орталық және солтүстік Шэньси, бірақ сол кезде әлі де көбінесе Кейінгі Цинь қолында) губернаторы етіп тағайындады. 417 жылы Цзинь генералы Лю Ю кейіннен Цинь астанасы Чанъаньды басып алып, кейіннен Циньды жойғаннан кейін, бірақ Чанъань аймағын (қазіргі Гуанчжун) өзінің 10 жасар ұлы Лю Ичжэнь (劉義真) және бірнеше генералдарының қолына қалдырғаннан кейін, Хелиан Бобо Чанъаньды жаулап алуға тырысуды шешті. Ол әскерге Хелиан Гуй, Хелиан Чанг және оның негізгі кеңесшісі Ван Мейде (王買德) басшылық етті. Хелиан Чанның міндеті Цзинь әскерлері қашып құтылмауы үшін Тонг қақпасын (關, қазіргі Тонггуань округі, Вейнань, Шэньси) кесу болды. 418 жылы Ся әскерлері Лю Йичжэннің әскерін талқандады, ол Чанъаньнан кетуге тырысты, Лю Йичжэннің әскерінің көпшілігін тұтқынға алды немесе өлтірді. Лю Йичжэннің мұрагері Цзинь генералы Чжу Линши (朱齡石) Чанъань халқынан қуылды және Каогонг қамалына (曹公, сондай-ақ Вейнань) қашты, онда Хелиан Чанг оны және оның бауыры Чжу Чаошиді (朱超石) қоршап алды. сумен жабдықтауды тоқтатып, содан кейін қамалға шабуыл жасап, Чжу бауырларын тұтқындап өлтірді. 424 жылы тарихқа жоғалған себептермен Хелиан Бобо ханзада Гуйды биліктен шығарып, тағы бір ұлын, Хелиан Лунды (赫連倫) Жюкуан ханзадасы етіп құруға шешім қабылдады. Бұл хабарды естіген Хелиан Гуй өз әскерін Чанъаньнан солтүстікке қарай бағыттап, Хелиан Лунға шабуыл жасады. Олардың күштері Гаопингте (高平, қазіргі Гуюань, Нинся) кездесті, ал Хелиан Гюй Хелиан Лунды жеңіп, өлтірді. Алайда, Хелиан Чанг Хелиан Гуиге күтпеген жерден шабуыл жасап, оны өлтіріп, әскерін тұтқынға алып, оларды астана Тонгванға қайтарып әкелді. Хелиан Бобо қуанып, Хелиан Чанды мұрагерлік әмірші етіп тағайындады. 425 жылы Хелиан Бобо қайтыс болды, ал Хелиан Чанг император болды.

Билік

Хелиан Чанг мықты сарбаз болған, оның мемлекет басқарудағы қабілеті белгісіз болғанмен, ол өз мемлекетінің шекарасын кеңейтуге тырысты. 426 жылы Батыс Цинь князі Цифу Чипан Солтүстік Лианға шабуыл жасағанда, Солтүстік Лиан князі Цюку Мэньцзун Хельян Чанды Батыс Цинь астанасы Фуханға (罕, қазіргі Линся Хуэй автономиялы префектурасы, Ганьсу) шабуыл жасауға көндіру үшін хабаршыларын жіберді. Хелиан Чанг, жауап ретінде, өзінің генералдары Хулу Гу (呼盧古) Ванчуанға (川, қазіргі Байын, Гансу) және Вэй Фаға (伐) Наньаньға (南安, қазіргі Дингси, Гансу) шабуыл жасауға жіберді. Батыс Цинь Ванчуанды ұстап тұра алса да, Наньань үлкен шығынға ұшырады. 426 жылы қыста Хулу мен Вейдің қолбасшылығындағы Ся күштері Фуханға шабуыл жасап, Цифу Гангуиді астананы Динглианға (定連, сонымен қатар Линьсиаға) көшіруге мәжбүр етті. Хулу мен Вей кейін Батыс Циннің тағы бір маңызды қаласын, Сипингті (西平, қазіргі Синьинь, Цинхай) басып алды. Алайда, Хелиан Чангтың өзі де қауіп төндірді. 426 жылы қыста Солтүстік Вэй императоры Тайву мұздай қатып қалған Сары өзеннен өтіп, Тунгуанға шабуыл жасады. Қысқы күн тұрысында Хелиан Чанг өзінің лауазымды адамдарына той өткізді, ал кенеттен, көктемде Солтүстік Вэй күштерінің көрінісімен, бүкіл Ся режимі шайқалды. Хелиан Чанг Солтүстік Вэй күштерін шабуылға алды, бірақ жеңілді, ол қалаға кері шегінгенде, қала қақпалары тез жабыла алмады, ал Солтүстік Вэй офицері Дудай Тянь (豆代田) қалаға кіріп, сарайды өртеп жіберді, кейін кері шегінді. Солтүстік Вэй әскерлері Тунгуань айналасындағы аймақты талан-таражға салды, содан кейін кері шегінді. Осы уақытта Солтүстік Вэйдің тағы екі әскері тағы екі негізгі Ся қаласына шабуыл жасады - генерал Даси Цзин (達斤) Пубанға (阪, қазіргі Юньчэн, Шанси) шабуыл жасады, ал генерал Пу Цзи (普幾) Шанченге (城, қазіргі Санменсия, Хэнань) шабуыл жасады. Пу тез арада Шанченгті басып алып, одан кейін Чанъань аймағына қарай өрлеп барды, бірақ жолда аурудан қайтыс болды, сондықтан оның әскері кері шегерілді. Осы арада Дакси Пубанға жақындағанда, Пубанды қорғап тұрған Ся генералы Хелиан Иду (赫連乙斗) Тонгванға көмек сұраған хабаршы жіберді, бірақ хабаршы Тонгванға жеткенде, ол Солтүстік Вэй күштерінің оған шабуыл жасағанын көріп, Пубанға қашып оралды. Сондықтан Хельян Иду Пубанды тастап, Чанъаньға қашып кетті, ал ол сол жерге жеткеннен кейін, ол және Хельян Чанның ағасы Хельян Чжусин (赫連助興), Чанъаньды қорғап жүрген, оны тастап, Андингке қашып кетті (安定, қазіргі Пиньлян, Ганьсу), және солтүстік Вэй осылайша Сяның оңтүстік жартысын басып алды. 427 жылдың көктемінде Хелиан Чан Чаннанды қайтарып алу үшін ағасы Хелиан Динді Пиньюань герцогы ретінде оңтүстікке жіберді. Хелиан Динг Чанъанда Дакси Джинмен біте қайғырды. Осы арада, Хелиан Дингтің басып алынғанын білген Солтүстік Вэй императоры Тайву Тунгуанға тағы бір шабуыл жасады, бұл жолы Хелиан Чанг бастапқыда Хелиан Дингті Чанъаньдан шақырғысы келді; оның орнына Хелиан Динг оған Тунгуанды Солтүстік Вэй күштерін тозу үшін қауіпсіз қорғауға кеңес берді, содан кейін ол Чанъаньды басып алғаннан кейін қайта оралып, екі жағынан Солтүстік Вэй күштеріне шабуыл жасай алады. Хелиан Чанг келісіп, Солтүстік Вэй күштеріне қарсы шықпады. Алайда, Хелиан Чанг сол кезде Солтүстік Вэй күштерінің азық-түлікпен қамтамасыз етілмейтіндігі және осал екендігі туралы қате ақпарат алды. Хелиан Чан әскерін қаладан шығарып, Солтүстік Вэй күштеріне шабуыл жасады. Бастапқыда ол шайқаста жеңіске жетіп, Солтүстік Вэй императорын жақында тұтқындады. Алайда, солтүстік Вэй күштері кері қайтып, Ся күштерін жеңіп, Хелиан Чанның ағасы Хелиан Манды (赫連滿) және немересі Хелиан Менгксунды (赫連蒙遜) өлтірді. Хелиан Чанг жеңілістен соншалықты үрейленгендіктен, Тонгванға кері қайтып бармай, Шангуйға (上, қазіргі Тяньшуй, Гансу) қашып кетеді. Солтүстік Вэй әскерлері Тунгуанға кіріп, әміршілер мен императорлық клан мүшелерін, соның ішінде Хелиан Бобо мен Хелиан Чангтың императорларын, сондай-ақ Хелиан Чангтың әпке-қарындастарын тұтқынға алды. Солтүстік Вэй императоры Хелиан Чангтың үш қарындасын кәнизақ етіп алды. Тунвайнның құлдырауы туралы хабарды естіген соң, Хелиан Динг Даксиге қарсы жорығын тастап, Шангуиде Хелиан Чанға қосылды. Дакси оларды қуып жетіп, Сяны жояды. 428 жылдың көктемінде Даксидің бағыныстысы Ючи Хуан (尉遲眷) Шангуйды қоршап алған кезде Хелиан Чанг Пинляңға қайтты. Сол кезде Даксидің әскері келді, бірақ олар аурулармен ауырады. Хелиан Чанг қарсы шабуыл жасауға...

Солтүстік Вэй басып алғаннан кейін

Хелиан Чанг Солтүстік Вэй астанасы Пинченге (平城, қазіргі Датоң, Шанси) жеткізілді. Ол оны өлтірудің орнына, император Тайву оған батыс сарайды өзінің резиденциясы ретінде берді. Ол сондай-ақ Хелиан Чанды Куайджи герцогы етіп тағайындады және Хелиан Чанға оның қарындасы принцесса Шипингті үйлендірді. Ол жиі аң аулауға Хелиан Чанға еріп жүретін. Хелиан Чанг мықты сарбаз ретінде құрметтелетіндіктен, Солтүстік Вэйдің лауазымды адамдары Хелиан Чанг императорды өлтіре алады деп қорқып, бірақ император Хелиан Чангқа жақсы қарауды жалғастыра беретініне сенді. 429 жылы Хелиан Чанг императорлық кеңес кеңесінде куәгер ретінде қолданылды, премьер-министр Цюй Хао астрологтар Чжан Юань (張淵) және Сюй Бьян (徐辯) қарсылық білдірді. Бұрын Ся ордасында астролог болған астрологтар жұлдыздар Роуранға жақтап отырғанын және оның жорығы нәтижесіз болатынын айтты. Цуй, өзі астролог, егер Чжан мен Сю болашақты болжауға қабілетті болса, онда олар Тунгуань құлағанға дейін кеңеске қатысқан Хелиан Чанға ескерту жасауы керек еді. Егер олар не болатынын біліп, Хелиан Чанға ескерту жасамаса, онда олар опасыздық жасады; егер олар не болатынын білмесе, онда олардың пайғамбарлық қабілеттері жоқ. Хелиан Чангтың қатысуымен Чжан мен Сюй оның жақындап келе жатқан апат туралы ешқашан хабарламайтынын растайтынын білді, сондықтан олар өздерінің қарсылығын қайтарып алды. 430 жылы император Тайву Хелиан Чанның атағын Цинь ханзадасына көтерді. Оның себебі белгісіз, бірақ, мүмкін, ол Хелиан Чанды өзінің ағасы Хелиан Динге қарсы іс-қимыл жасау үшін пайдалануды қарастырған шығар. Император Тайву оған қарсы науқан жүргізді. 430 жылдың қысында Хелиан Чан Хелиан Шеганды Пинлиангты өзіне тапсыруға көндіруге тырысты; Хелиан Шеган бастапқыда бас тартты, бірақ екі айдан аз уақыттан кейін берілді. 431 жылы Солтүстік Вэй күштерінің қысымымен, Хелиан Динг, алдымен Батыс Цинь мен оның ханзадасы Цыфу Мумоны жойғаннан кейін, Солтүстік Лянға шабуыл жасап, оның аумағын басып алу үшін батысқа қарай бет алды, бірақ жолда Тююнь хан Муронг Мугуи (慕容) ұстап алды, жеңіп, тұтқынға алды. Ся оның аяғында болды. 434 жылы белгісіз себептермен Хелиан Чанг Вэйге қарсы шығып, Пинчэннен батысқа қашып кетті. Оны Сары өзеннің батысында Вэй генералдары ұстап алып, өлтіреді. Содан кейін Солтүстік Вэй оның тірі қалған бауырларын өлтірді.