Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француз жаратылыстанушысы (1744–1829)
French naturalist (1744–1829)
Жан Батист Пьер Антуан де Моне, шевалье де Ламарк (1 тамыз 1744 – 18 желтоқсан 1829), көбінесе Ламарк деп аталады (/l//ə/'/m//ɑr//k/; ʒɑ̃batist lamaʁk), француз жаратылыстанушысы, биологы, ғалымы және сарбазы болған. Ол биологиялық эволюцияның табиғи заңдарға сәйкес жүзетіні туралы идеяның алғашқы жақтаушыларының бірі еді. Ламарк Пруссияға қарсы Жеті жылдық соғыста шайқасып, ерлігі үшін соғыс алаңында офицерлік шен алған. Монакоға тағайындалғаннан кейін, Ламарк табиғат тарихына қызығушылық танытып, медицинаны оқуға бел буды. 1766 жылы жарақат алғаннан кейін әскерден зейнетке шығып, медициналық білімін жалғастырды. 1802 жылы жарық көрген еңбегінде ол "биология" терминін қазіргі мағынасында қолданған алғашқылардың бірі болды. Ламарк омыртқасыз жануарлар зоологиясы саласындағы көрнекті ғалым ретінде жұмысын жалғастырды. Ол, әсіресе, малакологияда маңызды таксономист ретінде танылды. Қазіргі заман Ламаркты 1809 жылғы "Философиялық зоология" еңбегінде сипаттаған, иеленген қасиеттердің тұқым қуалауы туралы теориясымен (Ламаркизм, оның атын қате атау), немесе жұмсақ тұқым қуалаушылық, не пайдалану/пайдаланбау теориясымен еске алады. Дегенмен, жұмсақ тұқым қуалаушылық идеясы одан бұрын пайда болған, оның эволюция теориясының шағын бөлігін құрады және сол кезде көптеген табиғатты зерттеушілер тарапынан қабылданып жүрген. Ламарктың эволюциялық теорияға қосқан үлесі – биологиялық эволюцияның алғашқы толыққанды теориясынан тұрады, онда алхимиялық күрделілендіруші күш организмдерді күрделілік сатысына көтеріп, ал екінші экологиялық күш оларды жергілікті ортаға бейімдеп, пайдалану және пайдаланбау арқылы басқа организмдерден ерекшелендіретін қасиеттерді қалыптастырды. Ғалымдар ұрпақтан ұрпаққа эпигенетикалық өзгерістерді зерттеу саласындағы жаңалықтар Ламарктың белгілі бір дәрежеде дұрыс болғанын көрсете ме, жоқ па, деген мәселені талқылауда.
Jean Baptiste Pierre Antoine de Monet, chevalier de Lamarck (1 August 1744 – 18 December 1829), often known simply as Lamarck (/l//ə/'/m//ɑr//k/; ʒɑ̃batist lamaʁk), was a French naturalist, biologist, academic, and soldier. He was an early proponent of the idea that biological evolution occurred and proceeded in accordance with natural laws. Lamarck fought in the Seven Years' War against Prussia, and was awarded a commission for bravery on the battlefield. Posted to Monaco, Lamarck became interested in natural history and resolved to study medicine. He retired from the army after being injured in 1766, and returned to his medical studies. In an 1802 publication, he became one of the first to use the term "biology" in its modern sense. Lamarck continued his work as a premier authority on invertebrate zoology. He is remembered, at least in malacology, as a taxonomist of considerable stature. The modern era generally remembers Lamarck for a theory of inheritance of acquired characteristics, called Lamarckism (inaccurately named after him), soft inheritance, or use/disuse theory, which he described in his 1809 Philosophie zoologique. However, the idea of soft inheritance long antedates him, formed only a small element of his theory of evolution, and was in his time accepted by many natural historians. Lamarck's contribution to evolutionary theory consisted of the first truly cohesive theory of biological evolution, in which an alchemical complexifying force drove organisms up a ladder of complexity, and a second environmental force adapted them to local environments through use and disuse of characteristics, differentiating them from other organisms. Scientists have debated whether advances in the field of transgenerational epigenetics mean that Lamarck was to an extent correct, or not.
Ламарк эволюциясы
Гидрогеология (1802) еңбегін жазу кезінде Ламарк эрозия принципін биологияға қолдану туралы ойға келді. Бұл оны эволюцияның негізгі қағидасына жеткізді, онда органдардағы сұйықтықтар күрделірек формалар мен функцияларды мұралайды, соның салдарынан бұл белгілер организмнің ұрпақтарына беріледі. Бұл Ламарктың 1797 жылы жарияланған «Физика және табиғат тарихы туралы естеліктер» еңбегінде айтқан түрлердің өзгермейтіндігі туралы бұрынғы көзқарасынан айтарлықтай өзгеше болды. Ламарк өзінің биологиялық жұмысында екі маңызды тақырыпты атап өтті (олардың ешқайсысы жұмсақ мұрагерлікпен байланысты емес). Біріншісі – қоршаған орта жануарларда өзгерістер тудырады. Ол бұл принципті дәлелдеу үшін кенелердің соқырлығы, сүтқоректілерде тістердің болуы және құстарда тістердің жоқтығы мысалдарын келтірді. Екінші қағида – тіршілік реттелген құрылымға ие және барлық денелердің көптеген бөліктері жануарлардың қозғалысын мүмкін етеді. Эпигенетиканың, яғни жасушалық және физиологиялық белгілерді зерттеу, олар қыз жасушаларға мұрагерлік болып беріледі, бірақ ДНК тізбегінің өзгеруінен туындамайды, дамуы «неоламаркистік» мұрагерлік туралы көзқарас дұрыс болуы мүмкін бе деген пікірталас тудырды: Ламарк өзінің теориясына молекулалық түсіндірме бере алмады. Мысалы, Ева Яблонка мен Марион Лэмб өздерін неоламаркистер деп атайды. Дәлелдерді қарастырған Дэвид Хейг, мұндай механизмдердің барлығы табиғи іріктеу арқылы дамыған болуы керек деп мәлімдеді. Дарвин пайдалану мен пайдаланбауды табиғи іріктеуге қосымша эволюциялық механизм ретінде қабылдады, көбінесе пайдаланбауға қатысты. Ол Ламаркты «органикалық әлемдегі барлық өзгерістер заңның нәтижесінде болуы мүмкін екендігіне назар аударғаны үшін» жоғары бағалады. Ламаркизм кейде Ламарқтың өзі қолданбаған, бірақ әлеуметтік контексттегі квази-эволюциялық ұғымдарды сипаттау үшін де қолданылады. Мысалы, мәдени эволюцияның меметикалық теориясы кейде генетикалық емес белгілердің ламарктық мұрагерлігінің бір түрі ретінде сипатталады.
While he was working on Hydrogéologie (1802), Lamarck had the idea to apply the principle of erosion to biology. This led him to the basic principle of evolution, which saw the fluids in organs inheriting more complex forms and functions, thus passing on these traits to the organism's descendants. This was a reversal from Lamarck's previous view, published in his Memoirs of Physics and Natural History (1797), in which he briefly refers to the immutability of species. Lamarck stressed two main themes in his biological work (neither of them to do with soft inheritance). The first was that the environment gives rise to changes in animals. He cited examples of blindness in moles, the presence of teeth in mammals and the absence of teeth in birds as evidence of this principle. The second principle was that life was structured in an orderly manner and that many different parts of all bodies make possible the organic movements of animals. Developments in epigenetics, the study of cellular and physiological traits that are heritable by daughter cells and not caused by changes in the DNA sequence, have caused debate about whether a "neolamarckist" view of inheritance could be correct: Lamarck was not in a position to give a molecular explanation for his theory. Eva Jablonka and Marion Lamb, for example, call themselves neolamarckists. Reviewing the evidence, David Haig argued that any such mechanisms must themselves have evolved through natural selection. Darwin allowed a role for use and disuse as an evolutionary mechanism subsidiary to natural selection, most often in respect of disuse. He praised Lamarck for "the eminent service of arousing attention to the probability of all change in the organic world, being the result of law, not miraculous interposition". Lamarckism is also occasionally used to describe quasi evolutionary concepts in societal contexts, though not by Lamarck himself. For example, the memetic theory of cultural evolution is sometimes described as a form of Lamarckian inheritance of nongenetic traits.
Ламарк есімін қойған түрлер мен басқа да таксондар
Өмірі бойы Ламарк көптеген түрлерге ат қойды, олардың көпшілігі синонимдерге айналды. Дүниежүзілік теңіз түрлерінің тізілімінде 1634-тен астам жазба бар. Үнді-Тынық мұхиты моллюскаларының дерекқоры 1781 жазбаны көрсетеді. Олардың ішінде арка қабықшалары (Arcidae), теңіз қояндары (Aplysiidae) және кардидалар (Cardiidae) сияқты жақсы танымал отбасылар бар. Халықаралық өсімдік атаулары индексі 58 жазбаны ұсынады, оның ішінде маса шөпшесі (Azolla) сияқты бірнеше белгілі туыстар бар.
During his lifetime, Lamarck named a large number of species, many of which have become synonyms. The World Register of Marine Species gives no fewer than 1,634 records. The Indo Pacific Molluscan Database gives 1,781 records. Among these are some well known families such as the ark clams (Arcidae), the sea hares (Aplysiidae), and the cockles (Cardiidae). The International Plant Names Index gives 58 records, including a number of well known genera such as the mosquito fern (Azolla).