Кіріспе
Бронцице құмырасы - қазіргі Польшада табылған б.з.д. 3500 жыл шамасындағы артефакт. Бүгінде ол Польшаның оңтүстігіндегі Краковтың археологиялық мұражайында сақталған.
The Bronocice pot is a ceramic vase incised with one of the earliest known depictions of what may be a wheeled vehicle. Today it is housed at the Archaeological Museum of Kraków in southern Poland.
Ашылу
Қазан 1974-1976 жылдары Броноцицедегі ірі неолиттік қоныстың археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған. Краковтан солтүстік-шығысқа қарай 50 км. Қазба жұмыстары 1974-1980 жылдары Археология және этнология институты, Польша ғылым академиясы және Нью-Йорк штатының Буффалодағы университеті (АҚШ) жүргізді. Броньоцицке қазба жұмыстарын жүргізген археологтардың бірі Сарунас Милисаускас былай деп жазды: "1974 жылы егістікке шыққанда, біз күткеннен әлдеқайда көп мәлімет алдық. Фуннелбикер ыдысынан арақашықтықтың кесіндісі табылған. Қазандағы ыдысқа байланысты жануардың сүйегі радиоуглерод әдісімен шамамен б.з.б. 3400 жылы (Bakker et al. 1999 ж. Бұл кеме Еуропадағы дөңгелекті арбалардың бар екеніне дәлел болатын ең алғашқы дәлелдердің бірі болып табылады". Милисаускас Януш Крукпен бірге неолиттік Бронцоциц табылған жерлерді Люблин волын мәдениетінің (3100 және 2200 жылдар аралығында) пайда болуына байланысты "Циза өзенінің алабындағы Тизапольгар циклінің дамуының жас кезеңінде қазіргі заманғы мәдениет, әрине, Малопольсктегі Фуннелбикер мәдениетінің құлдырау кезеңінен ескірек".
Жазуы
Қазандағы сурет тарихи дәуірге дейінгі адам ортасының негізгі элементтерін бейнелейді. Декорацияның ең маңызды бөлігі - арбаға ұқсайтын бес элементтік бейне. Олар төрт дөңгелекті, жүк тартқыш жануарға арналған шахтасы бар көлік құралын бейнелейді. Оларды жалғайтын сызықтар, бәлкім, осьтерді білдіреді. Ортадағы шеңбер, мүмкін, орақ үшін ыдысты бейнелейді. Қазандағы басқа суреттерге ағаш, өзен және жолдар / орлар қиылысқан егістік жерлер немесе ауылдың орналасуы жатады. Бронцеце құмырасы жазу белгілері Мария Гимбутас өзінің ескі еуропалық тіл үлгісінде ұсынған "жазу алдындағы" символикалық жүйенің бір түрін білдіруі мүмкін, бұл Винча мәдениетінің логографиясына (57004500 б.з.д.) ұқсас.
Тарихи мән-маңызы
Қазандағы сурет - әлемдегі төрт дөңгелекті көліктің ең көне, жақсы даталанған бейнелерінің бірі. Бұл біздің заманымызға дейінгі 4 мыңжылдықтың аяғында Орталық Еуропада арбалардың бар екендігін көрсетеді. Олар ыдыстан табылған сүйектері бар ауроктардың суреттері болуы мүмкін. Олардың мүйіздері, ықтимал, мойынтұрық түрінде қолданылғандықтан, арқанмен байланғандай тозығы жеткен. Бронцице табылғанына сүйене отырып, бірнеше зерттеушілер (Аско Парпола және Кристиан Карпелан) "Индоевропа тілдерінің дөңгелекті көлікке байланысты мұрагерлік сөздік қоры бар" деп атап өтті, осылайша Индоевропа тілдер отбасының шығу тегі туралы жаңа зерттеу ақпаратын берді. Олардың пікірінше, "түйірлі көліктер б. з. б. төртінші мыңжылдықтың ортасында ойлап табылған". Теориялық құрылымдық археология туралы шолусында Джефф Картер былай деп жазады: "Осы сайтты біздің заманымызға дейінгі V және IV мыңжылдықта Солтүстік Еуропадағы LBK-дан кейінгі мәдениеттердің күрделі тобының бірі болып табылатын Funnelbeaker немесе TRB мәдениет кезеңінде қоныстанды. Қазан табылған шұңқырдың сүйектері радиоуглеродтық зерттеулер арқылы шамамен б.з.б. 3635 - 3370 жылдар аралығында табылған". Бұл оны Месопотамияның (қазіргі Ирак) Шумер өркениетінің Уруктың Эанна ауданында (қазіргі Ирак) балшықтан жасалған пиктографта табылған дөңгелекті арбалардың ең алғашқы суреттерімен қатар жасайды, ол шамамен б.з.б. Алайда, дөңгелекті көліктердің барлық алғашқы дәлелдері, соның ішінде модельдер, суреттік бейнелер, дөңгелектер мен көлік қалдықтары Таяу Шығыста емес, Еуропада. Шиердің (2015) айтуынша, "ертедегі дөңгелекті көліктердің қазіргі дәлелдері дөңгелек пен арбаның шығыс өнертабысына деген дәстүрлі сенімді қолдамайды", және дөңгелекті көліктер Еуропа мен Месопотамияда өз бетінше ойлап табылған, немесе технология Еуропадан Месопотамияға көшірілген.