Кіріспе

Жарық кемесі – маяк қызметін атқаратын кеме. Олар маяк салуға тым терең немесе басқа жағдайларға жарамсыз суларда қолданылады. Рим дәуірінде кемелерге отты белгілер орнату туралы жазбалар болғанымен, алғашқы заманауи жарық кемесі 1734 жылы оны ойлап тапқан Роберт Хамблин Лондондағы Темза өзенінің аузындағы Норе құмды сілеуіне орналастырған. Бұл тип көбінесе қолданыстан шығып қалды; маяктар құрылыс техникасы жетілдікке жеткенде кейбір станцияларды алмастырды, ал қалғандарын үлкен, автоматтандырылған теңіз белгілері алмастырды.

Жағаға сүйену

Кемені белгілі бір орында ұстап тұру – жарық кеме құрылысының маңызды аспектісі болды. Алғашқы жарық кемелерде бүгінде де көптеген заманауи кемелерде қолданылатын иілгіш зәкірлер пайдаланылды. Бұл зәкірлер толыққанды қанағаттандырмады, себебі жарық кеме басқа кемелерге бұрыннан берілмеген, өте күшті толқындарда да тұрақты болуы керек, ал осы зәкірлер сырғуы мүмкін. 19 ғасырдың басынан бері жарық кемелерде саңырауқұлақ пішіндес зәкірлер қолданылып келеді, олардың салмағы әдетте 3-4 тоннаға жетеді. Оларды Роберт Стивенсон ойлап тапқан. Осы зәкірлермен жабдықталған алғашқы жарық кеме – 82 тонналық, Pharos деп аталған, бұрынғы балық аулау қайығы, ол 1807 жылдың 15 қыркүйегінде Bell Rock жанында қызметке кірді және 1,5 тонналық зәкірі болды. 1820 жылдары құйма темір зәкір тізбектері енгізілген кезде осы зәкірлердің тиімділігі күрт артты (әрбір фут су тереңдігіне шамамен осылай тізбек қолданылуы керек еді).

Сыртқы келбеті

Тұман кезінде де, түнде де, күн батқанға дейін бір сағаттан күн шыққаннан кейін бір сағатқа дейін жұмыс істеген жарықтармен қатар, ертедегі жарық кемелері масттарының жоғарғы бөлігінде қызыл (немесе сирек ақ) күн көрсеткіштерімен жабдықталған, олар кеме жақындағанда көрінетін алғашқы нысандар болды. Олардың дизайны әртүрлі болды, толық шеңберлер немесе шарлар, ал төңкерілген конус жұптары ең көп кездесетін түрі болды. Көрінуді жақсарту үшін кейінгі жарық кемелері әдетте станция атын ақ, үлкен әріптермен жазылған жарқын қызыл корпустарға ие болды; ал рельефтік жарық кемелері RELIEF деген сөзді көрсетті. Аз ғана кемелердің корпустары басқа түстермен боялған. Мысалы, Хьюрон көлінің кіреберісіндегі қара буй жағына бекітілгендіктен, Хьюрон жарық кемесі қара түске боялған. 1854 жылдан 1860 жылға дейін Массачусетс штатының Кохасет қаласындағы Минотс Леджде жұмыс істеген жарық кемесі көк-жасыл теңізге және оның артындағы жасыл төбелерге қарсы көріну үшін ашық сары корпуске ие болды.

Британдық флагмандар

Дэвид Эйвери мен Роберт Хамблин 1731 жылы Темза өзенінің сағасына жақын орналасқан Норде ең алғашқы британдық жарық кемесін орналастырды. Бұл жеке кәсіпорын болды, ол пайдалы жұмыс істеді және жарықтандыру қызметтері үшін мемлекеттік төлемді міндетті ету қажеттілігі болмады. 1736 жылы Норфолк жағалауында, 1788 жылы Суссекстегі Оуэрс Банкте және 1793 жылы Гудвин құмдарында қосымша кемелер орналастырылды. Уақыт өте келе, Англия мен Уэльстегі маяқтарды орнатуға және күтіп ұстауға жауапты мемлекеттік орган – Тринити Хаус жекеменшік жарық кемелерін ығыстырды. Тринити Хаус қазір Англия мен Уэльстегі барлық қалған жарық кемелерге жауапты, олардың ішінде қазіргі уақытта сегіз экипажсыз жарық кеме және екі кішкентай жарық шамы бар. 1930 жылдары "экипажсыз жарық кемелер" ұсынылды, бұл жарық кемені алты айдан он екі айға дейін экипажсыз пайдаланудың бір жолы болды. Алғашқы жарық кемесі 1995 жылы күн энергиясына көшірілді, ал қазіргі уақытта барлық кемелер, «20-сыныптан» басқа, жаңартылды. «20-сынып» – дизельдік электр генераторларынан қуат алатын, сәл үлкен кеме түрі. Егер 20 теңіз шақырымынан (37 км) асатын көрінетін қашықтықтағы негізгі жарық қажет болса, «20-сынып» кемесі қолданылады, себебі Тринити Хаус күн энергиясымен жұмыс істейтін жарық кемесінің негізгі жарығының максималды қашықтығы 19 теңіз шақырымын (35 км) құрайды. Корпустың нөмірлері: 19, 22, 23 және 25 («20-сынып»); 2, 5, 6, 7, 9, 10, 17 (күн энергиясымен жұмыс істейтін жарық кемелер); және LF2 және LF3 (күн энергиясымен жұмыс істейтін жарық шамы).

Тарих

АҚШ-тың алғашқы жарық кемесі 1820 жылы Чесапик шығанағында орнатылды, ал жағалау бойындағы олардың жалпы саны 1909 жылы 56 орынмен ең жоғары деңгейге жетті. Осы кемелердің 168-і АҚШ маяк қызметімен, ал 6-сы АҚШ жағалау күзетімен салынды, ол 1939 жылы оны өз құрамына қосты. 1820 жылдан 1983 жылға дейін АҚШ үкіметі үшін 179 жарық кемесі салынды және олар төрт жағалаудағы (соның ішінде Ұлы көлдердегі) 116 жеке жарық станциясына бекітілді. АҚШ-тың алғашқы жарық кемелері қозғалтқышы жоқ, кішкентай ағаш кемелер болды. АҚШ-тың алғашқы темір корпусты жарық кемесі 1847 жылы Луизиана штатындағы Мерриллдің Шелл банкіне орналастырылды. Ағаш сол кезде құны арзандығы мен соққыға төтеп беру қабілеті болғандықтан, басым құрылыс материалы болып табылды. Ағаштан жасалған жарық кемелер солтүстік суларда 50 жылдан астам уақытқа дейін сақталып келді, себебі онда шіру қаупі төмен болды. Lightvessel 16 Sandy Hook және Ambrose станцияларын 80 жылдан астам қорғады; ол ішкі және сыртқы корпустардан тұрды, ал екі қабаттың арасы ағашты қатайту және шіруді азайту үшін тұзбен толтырылды. 1897 жылы ағаш пен болаттан жасалған композиттік корпустармен салынған бірнеше жарық кемелер, ағаш немесе болаттан жасалғандарға қарағанда нашаррақ болды. АҚШ-тағы алғашқы заманауи болаттан жасалған жарық кемесі 1882 жылы салынған 44-ші жарық кемесі болды. Соңғы АҚШ ағаш корпусты жарық кемесінің бірі – 74-ші жарық кемесі 1902 жылы Портленд, Мэн штатында пайдалануға берілді. Алғашқы бу қозғалтқышымен жабдықталған АҚШ жарық кемелері 1891 жылы Ұлы көлдердегі қызмет үшін салынды, онда маусымдық мұз жарық кемелерін жою үшін жарық станцияларын дереу эвакуациялау қажет болды. АҚШ-та жарық кемелерін ресми түрде пайдалану 1985 жылғы 29 наурызда аяқталды, сол күні АҚШ жағалау күзеті соңғы кемесін – Nantucket I-ді қолдан шығарды. Көптеген жарық кемелері Техас мұнараларымен немесе үлкен навигациялық буйлермен алмастырылды, олардың екеуі де жарық кемелеріне қарағанда арзанрақ болды. Шындығында, маяктар көбінесе жарық кемелерінің орнын басты.

Атау және нөмірлеу

Америкалық шам кемелерінің атауы мен нөмірлері көбінесе шатастырады. Азамат соғысына дейін және оның кезінде шам кемелері әдетте қызмет еткен станциясының атымен анықталды. Бірақ оларды бір станциядан екіншісіне ауыстырғанда, тіркемелерді сақтау қиындыққа ұшырады. Сондықтан 1867 жылы барлық шам кемелеріне тұрақты түрде анықталатын нөмірлер берілді, ал олардың қазіргі қызмет ететін станциясы қажет болған жағдайда өзгертілуі үшін бортына боялды. Қызметке дайын резервтегі кемелер "RELIEF" деп белгіленді. Сақталған шам кемелері көбінесе осы белгілерге сәйкес аталады, бірақ мысалы, "Chesapeake" шам кемесі шындығында басқа екі станцияда да қызмет етті, сондай-ақ тексерулер үшін де пайдаланылды және соңғы рет Delaware шам станциясында болды. Басқа жағдайда LV 114 "NEW BEDFORD" деп аталды, бірақ мұндай станция ешқашан болған емес. Ертедегі шам кемелерін ретке келтіру үшін 1930 жылдар шамасында оларға бір немесе екі әріптік белгілер берілді; бұл сәйкестендірулер ерте тіркемелерде кездеспейді және олардың анықтығы шамалы. Ол Тынық мұхитының жағалауындағы бес шам станциясының барлығында қызмет етті (Blunts Reef және San Francisco, Калифорния; сондай-ақ Columbia өзенінің кіреберісінде, Umatilla Reef және Swiftsure Bank, Вашингтон). "Ambrose" (LV 87) шам кемесі Нью-Йорк қаласындағы South Street Seaport мұражайында орналасқан. "Portsmouth" (LV 101) шам кемесі Портсмут қаласындағы теңіз кеме жасау мұражайында орналасқан. LV 101 1915 жылы Pusey & Jones компаниясы салған. Ол алдымен Вирджиния штатының Cape Charles қаласында, содан кейін Relief, Overfalls, Delaware және Массачусетс штатының Stonehorse Shoal қаласында қызмет етті. Қызметтен шығарылғаннан кейін ол Портлендте (Мэйн штаты) сақталып, кейін мұражайға сатылды. Бүгінде LV 101 құрғақ докқа орналастырылған және "Portsmouth" деп жазылған, бірақ ол ешқашан онда қызмет етпеген. "Huron" (LV 103) – Ұлы көлдердің суларында жүзіп өткен көптеген кемелердің бірі. 1832 жылы Ұлы көлдердегі алғашқы шам кемесі – Lois McLain – Waugoshance Shoal-ға орналастырылды. 1940 жылдан кейін "Huron" Ұлы көлдердегі соңғы шам кемесі болды. 1970 жылы ол қызметтен босатылып, Мичиган штатының Port Huron қаласында мұражай ретінде орналастырылды. Ең кішкентай сақталған шам кемесі, ол қазір мұражай және 96 футтық класс өкілі. "Winter Quarter" (LV 107) шам кемесі Нью-Джерси штатының Jersey City қаласындағы Liberty Landing Marina-да орналасқан. Ол желкеншілік мектебінің кеңсесі болып табылады. "Nantucket" (LV 112) шам кемесі Массачусетс штатының Boston қаласында орналасқан. "Frying Pan" (LV 115) шам кемесі Нью-Йорк қаласындағы 66-шы пирсде орналасқан. "Chesapeake" (LV 116) шам кемесі Балтимордағы Historic Ships мұражайында орналасқан. "Overfalls" (LV 118) шам кемесі Делавэр штатының Lewes қаласында орналасқан. Ол "OVERFALLS" станциясы үшін боялған, бірақ ол онда ешқашан қызмет етпеген. "Columbia" (WLV 604) шам кемесі Орегон штатының Astoria қаласындағы Columbia River Maritime Museum-да орналасқан. Тынық мұхитының жағалауындағы алғашқы шам кемесі Columbia өзенінің кіреберісін белгіледі. "Relief" (WLV 605) шам кемесі Калифорния штатының Oakland қаласындағы Jack London Square-де орналасқан. "Nantucket I" (WLV 612) шам кемесі Массачусетс штатының New Bedford қаласында орналасқан. Ол жүзбелі қонақ үй және іс-шаралар өткізу орны ретінде жұмыс істейді. 1950 жылы салынған және 1951 жылдан 1983 жылға дейін әртүрлі станцияларда жұмыс істеді, ол 1979 жылы "Nantucket I" деп аталды және 1983 жылға дейін "Nantucket" станциясында "Nantucket II" кемесімен кезектесіп тұрды. Ол 1985 жылы қызметтен шығарылған соңғы американдық шам кемесі болды. "Nantucket II" (WLV 613) шам кемесі Массачусетс штатының New Bedford қаласында орналасқан. Ол АҚШ-та салынған соңғы шам кемесі және 1952 жылдың 4 ақпанында Мэриленд штатының Curtis Bay қаласындағы Coast Guard Yard-та салынды. Ол алты айдан кейін суға түсіріліп, сол жылдың қыркүйек айында пайдалануға берілді. Оның алғашқы тағайындалуы Нью-Йорк қаласының жанындағы Ambrose Shoals станциясына болды және ол 1967 жылға дейін сол станцияда қызмет етті. Ұзақ емес уақыттан кейін ол "Nantucket" шам кемелерінің бірі ретінде тағайындалды және 1983 жылдың 20 желтоқсанында буймен ауыстырылғанға дейін сол станцияда қызмет етті. Ол 1990 жылдан 2014 жылға дейін Массачусетс штатының Wareham қаласындағы Wareham Shipyard-та орналасқан.

Ресейлік флагмандар

Ресейде жарық кемелері XIX ғасырдың ортасынан бері тіркелген. Жеңіл кемелер қызметі Ресей гидрографиялық басқармасына бағынышты болды және оған қарасты кемелердің көпшілігі Балтық теңізінде орналасқан. 1900 жылдардың басында Ресейдің Балтық аймағында онға жуық жарық кемесі болды. Олардың ішінде мыналарды атап өтуге болады: Елагинский, ол Елагин каналында орналасқан, кейін Петровский каналына көшіріліп, Невский деп қайта аталды, Санкт-Петербургке дейінгі басты арнаның ортасында, және Лондонский – Котлин аралынан Кронштадтқа жақын Лондонский шолында. Басқа Балтық жарық кемелері батысқа қарай орналасқан, олардың ішінде Приморск (Коивисто) портының жанындағы Веркоматтала, Фин шығанағының кіреберісіндегі Лысерортский және Хиюма аралының солтүстік-батыс жағалауындағы қауіпті жағалаулардағы Некмангрунд, эстон тілінде Hiiu Madal деп аталады. Танымал жарық кемелердің бірі – Кеңес Одағы дәуіріндегі Ирбенский. Бұл соңғы екінші ресейлік жарық кемесі болды. 1980 жылдары Балтық теңізінде орналасқандықтан, ол Латвия Социалистік Кеңес Республикасындағы Вентспилс портына жақын қызмет еткенде қысқа мерзімге Вентспилсский деп аталды. Соңғы рет қызмет еткен ресейлік жеңіл кеме – "Астраханский приёмный" болды. 1997 жылға дейін Каспий теңізінде қызмет еткен кезінде Астрахань портына апаратын терең су арнасын белгілеп тұрды.

Басқа елдер

Австралияның "Carpentaria" маяк кемесі 1916-17 жылдары Сиднейде салынған, адамсыз маяк кемесі (іс жүзінде, суға жүзетін маяк) болып табылады. Ол Квинсленд штатының Сэнди Кейп жағасынан және Басс бұғазында қызмет етті. 1985 жылы қызметтен босатылғаннан кейін, 1987 жылы Австралия Ұлттық теңіз мұражайына сақтау үшін тапсырылды. Британдық "Spurn" маяк кемесі 1927 жылы теңізге түсіріліп, 48 жыл бойы қызмет етті. Қазір ол мұражай кемесі ретінде сақталған және Халл маринасында тоқтатылған.

Танымал мәдениет

Дж. А. Фроуд, 1884 жылы индустриалды және мәдени революцияның қызықты белгісіздігін сипаттау үшін, мойынтұйықтан босап, еркін қалқып жүрген жарық кемелерінің метафорасын қолданған, әйгілі ағылшын тарихшысы. Lightship, Арчи Биннстің 1934 жылғы романы. Men of the Lightship, 1940 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде түсірілген британдық үгіт фильм. The Lightship, Зигфрид Ленцтің 1960 жылғы Das Feuerschiff атты әңгімесінің аудармасы. The Lightship, 1985 жылы Ленцтің романы негізінде Роберт Дювалл мен Клаус Мария Брандауэрдің қатысуымен түсірілген фильм. The Lightship, 1963 жылы Джеймс Робертсон Джестистің қатысуымен Ленцтің романы негізінде Батыс Германияда түсірілген фильм. Lillie Lightship: TUGS балалар телесериалындағы ойдан шығарылған жарық кемесі. Lightship, Брайан Флоканың 2007 жылғы балаларға арналған сурет кітабы. Ричард Джексон кітабы: "Жас оқырмандарға арналған Афенеум кітаптары". Simon & Schuster Балалар кітаптары. Жас кітапханалар гильдиясының таңдауы. .