Кіріспе

1948 жылы Айнар Герхардсен айтқан сөз Краккерой сөзі, Фредрикстад сөзі деп те аталады. Бұл 1948 жылы 29 ақпанда Норвегияның премьер-министрі Айнар Герхардсеннің Фредрикстад маңындағы Краккерой аралындағы Фолкванг ассамблея залында айтқан сөзі. Ол баяндамасында Норвегия коммунистік партиясын айыптап отырды. Ол сонымен қатар норвегиялық коммунистерді қатты сынға алды және Норвегияның Еңбек партиясы мен Норвегияның Коммунистік партиясы арасындағы соңғы үзілісті жариялады. Бұл баяндама сол кезде Норвегияда да, шетелде де үлкен қызығушылық тудырды. Содан бері ол Норвегияның саяси тарихының бір бөлігіне айналды, бұл Норвегия саясатындағы коммунизмнің аяқталғанын, сонымен қатар Лейбористік партияның ішіндегі коммунистер мен солшыл радикалдарды тазалаудың басталғанын білдірді. Бұл сөз "Норвегиялық коммунистерге соғыс жариялау" деп аталды.

Өмірбаян

Сөздің негізі - 25 ақпанда Чехословакияда коммунистердің төңкерісі, бұдан төрт күн бұрын, сондай-ақ Кеңес Одағының 27 ақпанда Финляндияға агрессиясыз келісімді ұсынуы. Төңкеріс кезінде Чехословакия сол көктемде өте күткен парламенттік сайлауға дайындалып жатты. Төңкеріс пен оның уақыты Норвегия үкіметінде кеңінен алаңдаушылық тудырды, ол Норвегияға қалай әсер ететінін білмейді. Бұдан басқа, Норвегия коммунистік партиясы (НКП) және оның басшысы Педер Фуруботн Кеңес Одағына қолдау білдірді және оқиғалардың нұсқасын қабылдады. Бұл жағдай Норвегияда да осындай төңкеріс болып, содан кейін Кеңес Одағының басып алуы мүмкін деген қорқынышты тудырды. Премьер-министр Герхардсен сол кезге дейін Коммунистік партияға да, өз партиясындағы қатты солшылдарға да татулық бағытын ұстанған болатын. Алайда төңкерістен кейін ол коммунистік партияның хатшысына қарсы Хакон Лиге қосылып, партияны тазалады.

Сөздерінен үзінділер

Чехословакия халқы біздің алдымызда әр түрлі басқыншылар мен қысымшыларға қарсы ерлікпен күрескен, бостандықты сүйетін халық ретінде тұр. Біз осы адамдармен ерекше туыстық қарым-қатынас орнатып, оларға жанашырлық танытып, құрмет көрсеттік. Сондықтан да қазіргі жағдайдың куәсі болу бізді қатты қайғыртуда. Коммунистер ғана қуанған болар. Олар халық еркі мен халық жеңіске жетті дейді. Қалғандарымыз үшін Чехия халқы сайлаған парламентті мүлдем елемеудің қалай қажет болатынын түсіну қиын. Коммунистердің бірнеше айдан кейін өтетін сайлаудың нәтижелерін күте алмағанын түсіну қиын. Осы жағдайда, бір ғана ақылға қонымды түсінік бар деп қабылдауға тура келеді, ол коммунистердің еркін сайлау арқылы шешімді халыққа қалдыруға батылы жетпегендігі. Чехословакиядағы оқиғалар норвегиялықтардың көпшілігінде қайғы мен ашуды ғана емес, сонымен қатар алаңдаушылық пен ыңғайсыздық сезімін де тудырды. Норвегиядағы мәселе, менің ойымша, ең алдымен ішкі мәселе. Норвегиялық коммунистік партияның әрқашан білдіретін қауіп-қатері - Норвегия халқының бостандығы мен демократиясына қауіп төндіреді. Норвегияның тәуелсіздігі, демократиясы мен құқықтық мемлекет үшін күрестегі ең маңызды міндет - коммунистік партия мен коммунистердің ықпалын барынша азайту. Біз оларға қарсы сиқырлы аңшылықты жасамауымыз керек. Біз олармен чех жолдастарының саяси қарсыластарына қарсы күрескен әдістермен күреспейміз. Норвегиялық коммунистер әлі де барлық демократиялық құқықтарды пайдалана алады. Олар еркін сөйлеп, еркін жаза алады. Басқа партиялардың ешбір іс-қимыл комитеті өздерінің редакторларын немесе өздерінің қызметкерлерін тазаламайды. Олардың парламенттегі және жергілікті биліктегі өкілдері сайлаушылар оларды басқалармен алмастырғанға дейін өз жұмысын жалғастыра алады. Олар кәсіподақтарда өздерінің позициясын иеленуге тырысады және өздерінің ықпалын біздің экономикамызды бұзатын әрекеттерге қолданады. Біз коммунизмге қарсы демократиялық құралдармен және рухани қарулармен күрес жүргіземіз. Біз соғыста оларға адал ниетпен қосылған көптеген адамдарды, коммунистік партияның ұлттық және демократиялық екеніне сенгендіктен, сендіруге тырысамыз. Бүгінде ешкімге де осындай адалдық танытуға рұқсат етілмейді. Норвегия коммунистік партиясының басында Коминтерн мен Коминформ коммунистері тұр. Өзге елдердегі жолдастары сияқты, олар да өздерінің жүрегінде террор мен диктатураны қолдайды. Адамдарды жағымды сөздермен айтуға болмайды, тіпті бұл көпшілік үшін ауыр оқиға болса да, олар шындықты ашық көруде. Бұл қатаң үкімнің дұрыс еместігін Норвегияның коммунистері ғана дәлелдей алады. Олар мұны чех жолдастарының әдісін ашық түрде қабылдамай, халықаралық коммунистік ұйымдардан ашық түрде бас тарту арқылы істей алады. Бірақ Педер Фуруботонның партиясы бұған ешқашан жол бермейді. Коммунистік партияның Норвегияны басқа елдерден, еркіндік пен демократияны басқа идеалдардан жоғары қоюды қалаған мүшелері Коммунистік партиядан шығуы керек. Қазіргі проблеманың ішкі проблема екеніне сенгендіктен, Норвегияға қауіп төніп тұрған жоқ деп айтуға болады деп ойлаймын. Мен мұны еркін Норвегия халқының коммунистік партияны соғыстан бұрынғы сектаға дейін төмендететіндігіне сенімділікпен айтамын. Осылайша, Норвегиядағы Чехословакия жағдайларының қаупі де сол шамада азаяды. Біз жағдайдың ауырлығын ашық көретін боламыз, бірақ суретті тым қараңғы суретке салуға да себеп жоқ. Осындай кезде барлық саяси партиялар мен олардың өкілдері, барлық ұйымдар мен баспасөз үлкен жауапкершілікке ие. Егер де бірде-бір адамның қоғамдық пікір алмасуда әділдік пен әдептілікті талап етуге құқығы болса, онда ол қазіргі уақыттағыдай болуы керек.

Салдары

Чехословакиядағы оқиғаларға байланысты Норвегия келесі жылы құрылған кезде НАТО-ның бастапқы мүшелерінің бірі болды. 1950 жылы Kråkerøy Speech негізгі қағидалары "Тезделікті заңдар" (Beredsskapslovene) түрінде заңға айналды. Бұл сөз сондай-ақ 1960 жылдары коммунистікке қарсы шаралардың толқыны болған үлкен саяси өзгерістердің тұсаукесері болды, оның ішінде партиялардан шеттету, өте солшыл БАҚ-ты цензуралау және коммунистік және солшыл радикалдарды соғыстан кейінгі кезеңдегі ең жан-жақты бақылау енгізу, басқалармен қатар, Лунд комиссиясының есебінде құжатталғандай. 1961 жылы шеттетілген солшылдар тобы жаңа саяси партияны - Социалистік халық партиясын құрды, сол жылы парламентте 2 депутат сайланды. Бұл Лейбористік партияның Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері ие болған абсолютті көпшілігін жоғалту үшін теңгерімді жеткілікті болды. 1982 жылы, алғашқы баяндамадан отыз төрт жыл өткен соң, Герхардсен Крэкерейдегі сол конгресс залына қайта оралды. Ол баяндаманың кейбір бөліктерін қайталап, оның артында тұрған ойларына түсініктеме берді.