Кіріспе

Норвегиялық лютерандық пастор, рухани көшбасшы, кәсіпкер, әлеуметтік реформатор және автор Ханс Нильсен Хауге (3 сәуір 1771 - 29 наурыз 1824) - 19 ғасырдағы норвегиялық лютерандық пастор, рухани көшбасшы, кәсіпкер, әлеуметтік реформатор және автор. Ол Хаугеан қозғалысы деп белгілі пиетизмнің қайта жандануына жетекшілік етті. Хауге сондай-ақ Норвегияның алғашқы индустриялануына зор ықпал еткен деп есептеледі.

Өмірбаян

Ханс Нильсен Хауге Øстфолл графтығындағы Рольвсойдағы (Hauge på Rolvsøy) ата-бабаларының шаруашылығында он баланың бесіншісі ретінде дүниеге келді. Оның әкесі Нильс Миккелсен Эвенрод (1732–1813) және анасы Мария Олсдаттер Хауге (1735–1811) болды. 1796 жылдың 5 сәуірінде шаруашылығына жақын жердегі далада "рухани тұңғыш өткелді" бастан өткенге дейін ол кедей және қарапайым жастық шағын өткізді. Екі айдың ішінде ол өз қауымында жаңару қозғалысын құрды, кітап жазды және өзінің миссиясын жолға салуға шешім қабылдады. Өмірінде ол бірнеше кітап жазды. Барлығы 18 жыл ішінде 33 кітап жариялады. Оның кітаптарының бірін немесе бірнешеуін 100 мың норвегиялық оқыған, ал сол кезде халық саны шамамен 900 мың адамды құрады, олардың көпшілігі сауатты болған. Келесі бірнеше жылда Хауге Норвегияның көп бөлігін, көбінесе жаяу жүріп, аралады. Ол көптеген жаңғыру жиындарын өткізді, көбінесе шіркеу қызметтерінен кейін. Діни жұмысынан өзге, ол практикалық кеңестер беріп, Солтүстік Норвегияда жаңа елді мекендер құруға ынталандырды. Ол және оның ізбасарлары қуғын-сүргінге ұшырады, бірақ олардың үйретімдері лютерандық доктринасына сәйкес болды. Ол Норвегия мен Данияда мистикалық тәжірибеден кейін "жанды имандылық" туралы уағыздай бастады, ол оны құтқарылудың сенімділігін басқалармен бөлісуге шақырды деп сенді. Сол кезде, пастордың бақылауынсыз жүргізілетін саяхаттық уағыздар мен діни жиындар заңсыз болды, сондықтан Хауге бірнеше рет тұтқындалды. Ол зор жеке азап пен мемлекеттік қуғын-сүргінге ұшырады. 1794 жылдан 1811 жылға дейін ол 14 рет түрмеге қамалды, оны сиқыршылық және неке адалдығын бұзуда, сондай-ақ 1741 жылғы Конвентикулярлық заңды (Konventikkelplakaten) бұзуда айыптады. Бұл кезде норвегиялықтар Норвегия шіркеуінің дін қызметкері болмаса, діни жиналыстар өткізуге құқығы жоқ еді. Заң "Хаугеге қарсы жасалмаған, бірақ оны тек Хаугеге қарсы қолдануға тырысты". Түрмеде өткен уақыты оның денсаулығын сырқыратты және ерте қайтыс болуына әкелді. 1811 жылы түрмеден босатылғаннан кейін ол Кристианияға (қазіргі Осло) жақын жердегі Баккехаугенде фермер және өнеркәсіпші болып жұмыс істеді. 1815 жылы Андреа Андерсдаттерге үйленді, ол сол жылы бала туғанда қайтыс болды. 1817 жылы ол Ингеборг Мари Олсдаттермен (1791–1872) үйленді және Бредтвет шаруашылығын сатып алды (қазір Ослодағы Бредтвет шіркеуінің орны), онда ол қайтыс болды. Оның төрт баласының үшеуі нәресте кезінде қайтыс болды. Оның аман қалған ұлы Андреас Хауге Норвегия шіркеуінің дін қызметкері және Норвегия парламентінің мүшесі болды.

Үлкен қозғалыстар

Жалпы алғанда, Хауге Норвегияның рухани және діни тарихына терең ықпал еткен деп есептеледі. Хаугедің үгітінде ол Мартин Лютерден бастау алған руханилықты ерекше атап көрсетті. Ол шабыттандыратын жиналыстар өткізді, ал оның ұйымы мемлекеттік шіркеудің орналымын көптеген жағынан күйретуге ұмтылған бейресми желіге айналды. Осының салдарынан ол және оның ізбасарлары түрлі жазалауларға ұшырады. Хауге бірнеше рет түрмеге қамалып, барлығы тоғыз жыл түрмеде отырды. Уақыт өте келе, Хаугелік қозғалыс ел бойынша ықпалын арттырды. Бұл фактіні бірнеше мысал көрсетеді. XVIII ғасырдың соңында Кристианиядағы шіркеудегі қалыпты қызметке 10 мыңға жуық халқы бар жерде 20-дан аз адам қатысатын. Норвегиядағы христиандық дін тек дәстүрлердің негізіне айналып, христиандық көзқарас бойынша этика мен рухани өмірге орын қалмады. Ол Норвегияның көп бөлігінде дінді қайта жаңғыртты деуде артық айтқандық емес. Бұл жаңаруда ерлер де, әйелдер де маңызды рөл атқарды. Хаугелік қозғалыстың алғашқы әйел уағыздаушысы Сара Оуст болды, ол 1799 жылдан бастап белсенді қызмет етті. Оның өнеркәсіптік жетістіктеріне тоқталсақ, Хауге ел бойынша көптеген зауыттар мен фабрикалар құрды. Олардың барлығы, біреуін қоспағанда, Норвегияда 19 ғасырдың ортасында болған өнеркәсіптік революция кезінде жойылды. 1809 жылы үкімет Хаугені түрмеден уақытша босатты, осылайша ол британдық блокада салдарынан туз тапшылығын азайтуға көмектесетін тұз фабрикаларын салуға мүмкіндік алды. Дегенмен, оның қарапайымдылығы оған капиталист болуға кедерлес болды, ол өзі құрған және шабыттандырған барлық нәрсені басқаларға – бауырлары мен достарына сыйлады. Наполеон соғыстары кезінде барлық бай ағаш саудагерлері мен темір зауыттарының иелері банкротқа ұшыраған, өте ауыр экономикалық дағдарыс кезінде ол бастамашылдық танытқан әркімге өркендеуге жол көрсетті, бұл 1814 жылы ұлттық тәуелсіздік алғаннан кейін бірнеше жылдан соң Норвегия экономикасының жаңа өрлеуіне әкелді. Бұл мәселеде Хауге көптеген үлес қосушылардың бірі ғана болды, бірақ ол ең ықпалдыларының бірі болды – әсіресе экономика мен христиандық моральды үйлестіруде: олардың ішінде қарапайымдық, адалдық және еңбекқорлық ерекше көзге түсті.

Бұған әсер ететін факторлар

Оның діни және тұрмыстық билікке наразылығы қарапайым халыққа үн берді, Норвегиядағы либералдық және демократиялық дәстүрдің қалыптасуына зор үлес қосты. Оның діни көзқарастары лютерандық доктринамен байланысқанмен, Норвегиядағы жалпыадамзаттық дін туралы ұғымды жаңғыртты. Норвегия мемлекеттік шіркеуі бүгінде оны дінді жеке жауапкершілікке айналдырғаны үшін құрметпен еске алады. Оның саяхаттары Норвегияның саяси жүйесінде, әсіресе партиялар арасында әлі де сақталған жалпыұлттық желілерді құрды. Оның қарапайым халықты қолдауы Норвегиядағы өнеркәсіптік революция кезінде маңызды күшке айналды.

Мұра

Көптеген гаугеандар өнеркәсіптік әрекеттерге қатысты, мысалы, диірмендер, кеме құрылыс орындары, қағаз фабрикалары, тоқыма өнеркәсібі және баспа ісі. Олар көбінесе еңбекқорлыққа, экономикалық кәсіпкерлікке және шаруашылдыққа баса назар аударғандықтан, қысқа мерзімде өркендеуге жеткен. Эйдсволдағы конституциялық жиналыстың үш мүшесі оның қозғалысына жатты. Хаугедің уағыздауы көптеген норвегиялықтардың Америкаға көшіп кеткен жылдарымен сәйкес келгендіктен, ол Америкадағы лютерандыққа елеулі әсер етті. Америкадағы лютеран шіркеуінде Хауге Синоды, Эйльсен Синоды және Лютеран еркін шіркеуі оның ықпалын көрсетеді. Хауге Америкадағы Евангелистік лютеран шіркеуінің литургиялық күнтізбесінде 29 наурызда шіркеуді жаңартушылардың бірі ретінде еске алынады.

Хауге институты

Hauge институты (Haugeinstituttet) 2005 жылы құрылған. Институт Хауге туралы, оның этикалық ойлауының маңыздылығы мен қазіргі заманға сай екенін насихаттауға, сондай-ақ бизнес және білім беру саласындағы мамандарға, жалпы қоғамға шабыт сыйлауға ұмтылады. Оның ой-пікірі мен тәжірибесіне негізделген Hauge институты этикалық мәселелерді үш негізгі бағытта қарастырады: басшылық, кәсіпкерлік, сауда және экология. Hauge институтының бірнеше кәсіби серіктесі бар. Олардың ең ірілері – Миннесота штатының Нортфилд қаласындағы Сент-Олаф колледжі және Норвегияның Берген қаласындағы Норвегия экономика мектебі.