Кіріспе

Метатеория немесе метатеория - бұл теорияның өзі теория болып табылатын тақырып бойынша теория. Қазіргі теорияның талдауы немесе сипаттауы метатеориялар деп саналады. Егер теориялық мәлімдеменің тақырыбы бір немесе бірнеше теориядан құралса, ол мета-теория деп те аталады. Математика мен математикалық логика үшін метатеория - бұл басқа математикалық теория туралы математикалық теория. Мета-теориялық зерттеулер ғылым философиясының бір бөлігі болып табылады. Метабилім тақырыбы - ғылыми білімді ғылымның өзіндік тәжірибесін жақсарту үшін пайдалану әрекеті. Метатеорияны зерттеу 20-шы ғасырда оның ғылыми лингвистика мен метатіл туралы түсінікті қоса алғанда, әртүрлі тақырыптарға қолданылуынан кейін кеңінен таралды.

Метағылым

Мета-ғылым - ғылымның өзін зерттеу үшін ғылыми әдісті қолдану. Метағылым - науқанның сапасын арттыру, сонымен бірге ысырапқа кеткен жұмысты азайту; зерттеу әдістерін зерттеу үшін зерттеу әдістерін қолданады. Оны "зерттеулер туралы зерттеу", "ғылымның ғылым", "ғылымның құс көзі" деп сипаттаған. Джон Иоаннидистің сөздері бойынша, "Ғылым - адамзаттың басынан өткен ең жақсы нәрсе, бірақ біз оны жақсырақ жасай аламыз". 1966 жылы алғашқы метазерттеу жұмысында он белгілі медициналық журналдарда жарияланған 295 жұмыстың статистикалық әдістері қаралды. Ол "оқылған есептердің 73%-ында қорытындылар жасалған, бірақ олардың негіздемесі жарамсыз" деп тапты. Кейінгі онжылдықтардағы метазерттеу көптеген ғылыми тақырыптарды зерттеуде көптеген әдістемелік кемшіліктер, тиімсіздіктер мен жаман тәжірибелерді тапты. Көптеген ғылыми зерттеулерді, әсіресе медицина мен "жұмсақ ғылымдар" саласын қайта жасау мүмкін болмады. "Репликация дағдарысы" термині 2010 жылдардың басында проблема туралы хабардарлықтың өсуінің бір бөлігі ретінде ойлап табылды. Метағылымның ашып көрсеткен мәселелерін шешу үшін шаралар қабылданды. Бұл шаралар ғылыми зерттеулер мен клиникалық сынақтарды алдын ала тіркеуді, сондай-ақ әдістер мен есеп беру бойынша нұсқаулар шығаратын CONSORT және EQUATOR желісі сияқты ұйымдарды құруды қамтиды. Статистиканы теріс пайдалануды азайту, академиялық қауымдастықтан бұрыс ынталандыруларды жою, әріптестердің сараптама процесін жақсарту, ғылыми әдебиеттегі бейімділікті азайту және ғылыми процестің жалпы сапасы мен тиімділігін арттыру үшін үнемі күш-жігер жұмсалады. Метатеорияның негізгі сын-пікірі - бұл басқа теорияларға негізделген теория.

Метаматематика

ХХ ғасырдағы философияға неміс математигі Дэвид Гилберттің еңбегі нәтижесінде енгізілген, ол 1905 жылы метаматематика тақырыбын құра отырып, математиканың тұтастығы мен толықтығын дәлелдеу туралы ұсыныс жариялады. Оның бұл дәлелдің табыстылығына деген үміті 1931 жылы өзінің толық емес теоремаларын тұтастығы мен толықтығының мақсатына қол жеткізу мүмкін емес екенін дәлелдеу үшін қолданған Курт Гёдельдің жұмысынан ұятқа қалды. Дегенмен оның шешілмеген математикалық проблемалар бағдарламасы ХХ ғасырдың қалған бөлігінде математикаға әсер етті. Метатеорема: "теоремалар туралы мәлімдеме". Ол әдетте ескі теоремадан жаңа теореманы алу критерийін береді, я оның объектілерін дуалдық принципі деп аталатын "ережеге" сәйкес өзгерту арқылы, не оны басқа тақырыпқа (мысалы, категориялар теориясынан топтар теориясына) немесе сол тақырыптың басқа контексіне (мысалы, сызықтық түрлендірулерден матрицаларға) беру арқылы.

Металогтық

Металогика - логиканың метатеориясын зерттеу. Логика логикалық жүйелерді дұрыс және дұрыс аргументтер құру үшін қалай қолдануға болатынын зерттейді, ал металогика логикалық жүйелердің қасиеттерін зерттейді. Логика логикалық жүйені қолдану арқылы алынуы мүмкін ақиқаттарға қатысты; металология ақиқаттарды білдіру үшін қолданылатын тілдер мен жүйелер туралы алынуы мүмкін ақиқаттарға қатысты. Металогикалық зерттеудің негізгі объектілері - формалды тілдер, формалды жүйелер және олардың түсіндірмелері. Формальдық жүйелерді түсіндіруді зерттеу - модель теориясы деп аталатын математикалық логиканың түрі, ал дедуктивті жүйелерді зерттеу - дәлелдеу теориясы деп аталатын тип.

Метафилософия

Метафилософия - "философияның табиғатын зерттеу". Оның тақырыбы философияның мақсаттары, философияның шекаралары және оның әдістері. Сонымен, философия болмыстың табиғатын, заттардың шынайылығын, білім алу мүмкіндігін, шындықтың табиғатын және т.б. зерттеумен айналыса отырып, метафилософия - бұл философияның өзі қандай сұрақтар қою керектігін, оларды қалай қоюға және оларға қалай жауап беруге болатынын және осылайша не нәрсеге қол жеткізуге болатынын сұрату арқылы осы түрдегі сауалдарды қоятын қызметтің табиғаты, мақсаттары мен әдістерін өзіндік анықтамалық зерттеу. Кейбіреулер оны философияға дейінгі және дайындық тақырыбы деп санайды, ал басқалары оны философияның ажырамас бөлігі ретінде немесе автоматты түрде философияның бөлігі ретінде қарастырады, ал басқалары осы көзқарастардың қандай да бір үйлесімін қабылдайды.

Әлеуметтанудың әлеуметтануы

Социологияның әлеуметтануы - әлеуметтік теорияларды әлеуметтанушылық интеллектуалдық өндірістегі әлеуметтік-тарихи контексттердің әсерін талдаумен біріктіретін әлеуметтанудың тақырыбы.