Кіріспе

Ғылым философиясында протоғылым – дамудың бастапқы сатысындағы, әлеуеті бар және қалыптасқан ғылымға айналу мүмкіндігі бар зерттеу саласы. Философтар протоғылымды ғылым тарихын түсіну және оны ғылым мен жалған ғылымнан ажырату үшін пайдаланады. "Прото" және "ғылым" сөздерінің түбірі "алғашқы ғылым" дегенді білдіреді.

Тарих

Протоғылым – дамымаған ғылымның қасиеттеріне ие зерттеу саласы ретінде 20 ғасырдың басында пайда болды. 1910 жылы Джонс экономиканы былай сипаттады: «Мен протоғылым, ғылымға дейінгі кезең немесе жаңа ғылым сияқты кейбір терминдерге жеңіліс танытамын, менің түсінігімше, шын мәніндегі жағдай осы – экономика және оған жақын пәндер ғылым емес, бірақ ғылымға айналу үстінде». Томас Кун кейіннен протоғылымды сынақтан өткізілетін қорытындылар тудыратын, «үнемі сынға ұшырайтын және жаңадан бастауға тырысатын» сала ретінде дәлірек сипаттады, бірақ қазіргі уақытта өнер мен философия сияқты, орнықты ғылымдардағыдай прогреске жете алмағандай көрінеді. Ол протоғылым терминін бұрынғы табиғаттану, медицина және соңынан орнықты ғылымға айналған қолөнер салаларына қолданады. Кейін философтар когнитивтік сала тұжырымдамасын пайдалана отырып, протоғылымды анықтау үшін нақты критерийлерді әзірледі.

Танымдық өріс

Философтар протоғылымды танымдық өріс тұжырымдамасы арқылы сипаттайды. Әр қоғамда білім салалары (танымдық салалар) бар. Танымдық өріс – қоғамдағы зерттеу саласы, философиялық дүниетанымы, логикалық/математикалық құралдары, көршілес салалардан алынған арнайы негізгі білім, зерттелетін мәселелер жиынтығы, қауымдастықтан жинақталған білім, мақсаттары мен әдістері бар жеке тұлғалардың қауымдастығынан тұрады. Танымдық салалар сенім салалары немесе зерттеу салалары болып бөлінеді. Танымдық зерттеу саласы зерттеулер нәтижесінде уақыт өте келе міндетті түрде өзгереді; зерттеу салаларына табиғи ғылымдар, қолданбалы ғылымдар, математика, технология, медицина, құқықтану, әлеуметтік ғылымдар және гуманитарлық ғылымдар жатады. Сенім өрісі (іман өрісі) – "өзгермейтін немесе зерттеуден басқа факторларға байланысты өзгеріске ұшырайтын (мысалы, экономикалық мүдде, саяси немесе діни қысым, немесе қатыгез зорлық-зомбылық) танымдық өріс". Сенім салаларына саяси идеология, дін, жалған ілімдер және жалған ғылым жатады.

Протобиологиялық ғылым

Философтар протоғылымды дамымаған ғылым саласы деп анықтайды, дамымағандық дегеніміз – ғылым саласы толық емес немесе жуықтап келгендегідей. Марио Бунге протоғылымды шамамен 12 ғылым шартын қанағаттандыратын зерттеу саласы деп анықтады. Барлық 12 шартты қанағаттандыруға дамып келе жатқан протоғылым – пайда болып келе жатқан немесе дамушы ғылым. Бунге былай дейді: «Протоғылым мен жалған ғылым арасындағы айырмашылық, қате мен алдау арасындағы айырмашылыққа ұқсас». Протоғылым ғылымға немесе жалған ғылымға айналуы немесе дамуы мүмкін емес. Кун протоғылымды ғылымға айналдыруға сенімді түрде көмектесетін ешқандай емделмеу жоқ деді, сондай-ақ мұндай нәрсе болуы да мүмкін емес деп ойлайды. Раимо Туомела протоғылымды 12 ғылым шартының 9-ын қанағаттандыратын зерттеу саласы деп анықтады; протоғылым логикалық/математикалық құралдар, көршілес салалардағы нақты білім және жинақталған білім (v, vii, ix) үшін қазіргі талаптарды қанағаттандырмайды, сонымен қатар протоғылымның ақыр соңында барлық 12 шартты қанағаттандыратынына сенуге негіз бар. Протоғылымдар мен сенім салалары екеуі де ғылым емес салалар, бірақ тек протоғылым ғана ғылым саласына айналуы мүмкін. Туомела танымдық өріс тұжырымы «идеалдық типтерге» қатысты екенін және ғылым саласындағы кейбір адамдар ғылыми емес «көзқарастар, ойлау және әрекеттерге» ие болуы мүмкін екенін атап өтті; сондықтан ғылыми және ғылыми емес сипаттамаларды тікелей танымдық өрістерге емес, «көзқарастар, ойлау және әрекеттерге» қолдану дұрыс болар.

Ғылымның даму кезеңдері

Бунге протоғылымның ғылым дамуының бес кезеңдік процесінің екінші кезеңі болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Әр кезеңнің теориялық және эмпирикалық аспектісі бар:

Алдын-ала ғылымда тексерілмеген теориялық болжамдар мен тексерілмеген деректер болады. Протоғылымда теориясыз, тек байқаулармен және кейде өлшемдермен бірге гипотезалар бар, бірақ эксперимент жоқ. Деутероғылымда математикалық тұрғыдан формулирленген, теориясыз гипотезалар, жүйелі өлшемдермен және байқалатын объектілердің байқалатын қасиеттері бойынша эксперименттермен бірге болады. Тритоғылымда математикалық модельдер жүйелі өлшемдермен және байқалатын және байқала алмайтын объектілердің байқалатын және байқала алмайтын қасиеттері бойынша эксперименттермен бірге қолданылады. Тетартоғылымда математикалық модельдер мен жан-жақты теориялар нақты жүйелі өлшемдермен және байқалатын және байқала алмайтын объектілердің байқалатын және байқала алмайтын қасиеттері бойынша эксперименттермен бірге болады.

Протобиологиялық ғылымның пайда болуы

Протоғылым ғылымды күткен философиялық ізденістерден туындауы мүмкін. Философтар астрономия, атомдық теория, эволюция және тіл білімі салаларының дамуын болжады. Грек философы Анаксимандр (б.з.д. 610–546) жерді кеңістікте қозғалмайтын, бос жүзетін цилиндр ретінде қарастырды. Демокриттен (б.з.д. 460–370) Эпикурға (б.з.д. 341–270) дейінгі атомдық доктрина бойынша, заттар көзге көрінбейтін ұсақ бөлшектерден тұрады. Анаксимандр адамдардың қарапайым организмдерден дамуы мүмкін екенін алдын ала болжады. Витгенштейннің тілді зерттеуі Дж. Л. Остин мен Джон Сёрлдің тіл білімі саласындағы зерттеулерінен бұрын жүрді. Поппер ғылыми теорияның атомдық және жарық корпускулалық теориясы сияқты мифтерден қалай пайда болатынын сипаттайды. Поппер Коперник жүйесінің "өзінің мәртебесіне орай орталықты иеленуі тиіс болған Күннің жарығына неоплатондық құлшыныстан шабыт алғанын" айтады, бұл "тексеруге болатын элементтерге" алып келді, содан кейін ол "жемісті және маңызды" болды. Кейбір ғалымдар ғылыми әдіс дамығанға дейін табиғи құбылыстарды түсіндіруге көмектесетін ежелгі мифтерді сипаттау үшін "алғашқы протоғылым" терминін қолданады.

Физика ғылымдары

Ежелгі астрономиялық протоғылым тастар, сүйектер мен үңгір қабырғаларына салынған астрономиялық суреттер мен жазбалар түрінде қалдырылған. Луиджи Фердинандо Марсили (1658–1730) Босфордың мұхит ағымдарын сипаттап, физикалық океанография саласына үлес қосты, сондай-ақ протоғылым океанографияны дамытты, ал Бенджамин Франклин Гольфстрим ағымдарын анықтады. Философтар Галилей мен Гюйгенске дейінгі физиканы, Лавуазьеге дейінгі химияны, Вирхов пен Бернардқа дейінгі медицинаны, он сегізінші ғасырдың ортасына дейінгі электр энергиясын және он тоғызыншы ғасырдың ортасына дейінгі тұқым қуалау және филогенезді зерттеуді қалыптасқан ғылымға айналған протоғылымдар деп есептейді. 1905 жылға дейін жетекші ғалымдар Оствальд пен Мах атомдық және молекулалық кинетикалық теорияны химия мен статистикалық термодинамиканың жанама қолдауымен протоғылым ретінде қарастырды; алайда, Эйнштейннің Браун қозғалысы туралы теориясы және Перриннің эксперименталдық растауы атомдық және молекулалық кинетикалық теорияның қалыптасқан ғылым ретінде кеңінен қабылдануына әкелді. Континенттік дрейф теориясымен басталатын тақталық тектониканың бастапқы кезеңі көп жылдар өткен соң эксперименталды зерттеулер теорияны растағанға дейін протоғылым болды. Вегенердің теориясын бастапқыда кеңінен қабылдамау – протоғылымды қабылдамаудың маңыздылығын көрсететін мысал.

Психология

Сыншылар психологияны протоғылым деп санайды, себебі кейбір практикалар зерттеу гипотезаларын жоққа шығаруға кедерес жасайды. Халық психологиясы және коучинг психологиясы – протоғылымдар болып табылады.

Медицина

Ғылыми тұрғыдан дұрыс емес биомаркерлерді қолданып, жағымсыз салдарды анықтау медицинада протоғылымға жатады. Медициналық жағымсыз оқиғалар туралы хабарлау процесі де протоғылым болып табылады, себебі ол расталмаған деректер мен жүйесіз әдістерге сүйенеді.

Технология

Хэтлбек киберқауіпсіздікті кейбір жағдайларда эксперименттерде ашықтық пен ғылыми заңдардың, сондай-ақ дұрыс эксперименттік жобалаудың жетіспейтін протоғылым ретінде сипаттайды; дегенмен, киберқауіпсіздіктің ғылымға айналу әлеуеті бар.