Кіріспе

Батыс философиясындағы қозғалыс Логикалық позитивизм, кейіннен логикалық эмпиризм деп аталды, ал екеуі де бірге неопозитивизм деп танылады. Бұл қозғалыстың негізгі тезисі – тексеру принципі (мағынаның тексеру критерийі деп те аталады). Бұл білім туралы теория тікелей байқау немесе логикалық дәлелдеу арқылы расталатын мәлімдемелер ғана шындық құндылығын, ақпаратты немесе фактілік мазмұнды жеткізу мағынасында маңызды екенін білдіреді. 1920 жылдардың соңында философтар, ғалымдар және математиктер Берлин тобы мен Вена тобын құрды, олар осы екі қалада логикалық позитивизм идеяларын жариялады. 1930 жылдары Еуропаның бірнеше орталықтарында дамыған бұл қозғалыс, философияны «ғылыми философияға» айналдыру арқылы түсініксіз тілге және растауға келмейтін талаптарға байланысты туындайтын шатасудың алдын алуға тырысты. Логикалық позитивистердің пікірінше, философия эмпирикалық ғылымдардың, мысалы, Альберт Эйнштейннің жалпы салыстырмалылық теориясының ең жақсы үлгілерінің негіздері мен құрылымын бөлісуі керек.

Шығу тегі

Логикалық позитивистер Людвиг Витгенштейннің тіл философиясының ерте кезеңдерінен дәлелделу принципін немесе мағыналылық өлшемін қабылдады. Эрнст Махтың феноменализміндегідей, онда сана тек қана нақты немесе мүмкін сезімдік тәжірибені таниды, верификационистер барлық ғылымдардың негізгі мазмұнын тек сезімдік тәжірибе деп есептеді. Ал кейбір ықпал Перси Бриджменнің ойларынан туды, оны басқалар операционализм деп атады, яғни физикалық теорияны ғалымдар оның болжамдарын тексеру үшін зертханада қандай процедураларды орындайтыны арқылы түсінуге болады. Верификационизмде тек дәлелдеуге болатын нәрсе ғана ғылыми, демек мағыналы (немесе танымдық тұрғыдан мағыналы) болды, ал дәлелдеуге болмайтын нәрселер ғылыми емес болғандықтан, мағынасыз "псевдомәлімдемелер" (тек эмоциялық мағыналы) саналды. Этика және метафизикадағыдай ғылыми емес пікірталас философтар үшін қолайсыз болды, оларға жаңа білімді дамыту емес, білімді ұйымдастыру міндеті жүктелген.

Анықтамалар

Логикалық позитивизм кейде байқауға келмейтін нәрселер – мысалы, микроскоптық құбылыстар немесе себеп-салдар және жалпы қағидалар туралы әңгімелерге тыйым салатын көзқарас ретінде стереотиптеледі, бірақ бұл – асыра сілтеу. Керісінше, көптеген неопозитивистер байқауға келмейтін нәрселер туралы айтуды метафоралық немесе қысқартылған түрі ретінде қарастырды: яғни, тікелей байқаулардың абстрактілі немесе жанама айтылуы. Осылайша, теориялық терминдер сәйкестік қағидалары арқылы байқау терминдерінен мағына алады, ал теориялық заңдар эмпирикалық заңдарға келтіріледі. Бертран Расселдің логицизмі арқылы математиканы логикаға дейін азайту нәтижесінде физиканың математикалық формулалары символдық логикаға айналады. Расселдің логикалық атомизмі арқылы кәдімгі тіл мағынаның жекелеген бөліктеріне бөлінеді. Ал рационалды реконструкция кәдімгі мәлімдемелерді стандартталған эквиваленттерге түрлендіреді, олардың барлығы логикалық синтаксиспен байланыстырылған және біріктірілген желі құрайды. Ғылыми теория өзінің тексеру әдісімен бірге тұжырымдалады, осылайша логикалық есептеу немесе эмпирикалық тәжірибе оның жалғандығын немесе растығын анықтай алады.

Даму

1930 жылдардың аяғында логикалық позитивистер Германия мен Австриядан Ұлыбритания мен АҚШ-қа қашып кетті. Оған дейін көптегендері Махтың феноменализмін Отто Нейраттың физикализмімен алмастырған еді, осы арқылы ғылымның мазмұны нақты немесе болжамды сезімдер емес, керісінше, бәріне көрінетін нәрселерден тұрады. Вена үйірмесінде логикалық позитивизмді бастаған Рудольф Карнап тексеруді жай ғана растаумен ауыстыруға ұмтылды. 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін логикалық позитивизм жұмсарып, негізінен Америкада Карл Хемпель басшылығымен логикалық эмпиризмге айналды, ол ғылыми түсіндірменің жабу заңы моделін жариялады. Логикалық позитивизм аналитикалық философияның маңызды тірегі болды және 1960 жылдарға дейін ағылшын тілінде сөйлейтін әлемдегі философияны, оның ішінде ғылым философиясын басып озды, сонымен қатар ғылымдарға, әсіресе әлеуметтік ғылымдарға әсер етті. Бірақ бұл қозғалыс өзінің басты мәселелерін шеше алмады және оның доктриналары Уиллард Ван Орман Куайн, Норвуд Хансон, Карл Поппер, Томас Кун және Карл Хемпель тарапынан күшті сынға ұшырады.

Тіл

Жас Людвиг Витгенштейннің "Tractatus Logico-Philosophicus" еңбегі философияны "тілді сынау" ретінде ұсынды, соның арқасында мәнді мен мәнсіз сөздерді теориялық тұрғыдан ажырату мүмкіндігі туды. "Tractatus" ақиқаттың сәйкестік теориясын қолдады (ақиқаттың үйлесімділік теориясына қарамастан). Витгенштейннің ықпалы тексеру принципінің кейбір нұсқаларында да байқалады. "Tractarian" доктринасында логикалық шындықтар тавтология болып саналады, бұл логикалық позитивистердің кеңінен қабылдаған көзқарасы. Олар Витгенштейннің ықтималдыққа берген түсінігімен де әсерленді, бірақ Нейраттың сөзіне сүйенсек, кейбір логикалық позитивистер "Tractatus"-та тым көп метафизика бар деп санады.

Логикалық

Готтлоб Фреге математиканы логикаға келтіру бағдарламасын бастады, оны Бертран Рассел жалғастырды, бірақ ол өзі логицизмге қызығуын жоғалтты, ал Рассел Альфред Норт Уайтхедпен бірлесіп «Principia Mathematica» еңбегінде оны одан әрі дамытты. Бұл Ханс Хан және Рудольф Карнап сияқты математикаға бейім логикалық позитивистерге шабыт берді. Карнап математиканы қайта құруға және осы арқылы физиканы кодтауға болатын әмбебап тілді елестетті. Алайда Курт Гёдельдің толымсыздық теоремасы мұның тривиальды жағдайларды қоспағанда мүмкін емес екенін көрсетті, ал Альфред Тарскидің анықталмау теоремасы математиканы логикаға дейін азайтудың барлық үмітерін жоққа шығарды. XIX ғасырдың соңынан бастап «Кантқа оралу» қозғалысы пайда болды. Эрнст Махтың позитивизмі мен феноменализмі зор әсер етті.

Вена

Вена шеңберін Вена университеті мен Café Central төңірегінде жиналған Мориц Шлик басқарды. Шлик неокантиандық көзқарас ұстанған, бірақ кейіннен Карнаптың 1928 жылғы «Der logische Aufbau der Welt» кітабы, яғни «Әлемнің логикалық құрылымы» арқылы өз ұстанымын өзгертті. 1929 жылы Отто Нейрат, Ханс Хан және Рудольф Карнап жазған памфлет Вена шеңберінің негізгі қағидаларын түсіндірді. Вена шеңберінің кейіннен зор ықпал еткен тағы бір мүшесі Карл Хемпель болды. Вена шеңберіне достық, бірақ талапкер сыншы Карл Поппер еді, оны Нейрат «Ресми оппозиция» деп атады. Карнап және Вена шеңберінің басқа мүшелері, оның ішінде Хан мен Нейрат, тексеруге қарағанда мағыналылықтың әлсіз критерийіне қажеттілік сезінді.

Экспорт

Қозғалыстың Жаңа әлемдегі алғашқы өкілі ретінде Мориц Шлик 1929 жылы Стэнфорд университетіне сапар шекті, бірақ көбінесе Венада қалды және 1936 жылы университетте бұрынғы студент Иоганн Нельбокпен өлтірілді, ол психикалық тұрақсыздыққа ұшыраған деп хабарланды. 1739 жылы Дэвид Юм "идеялардың қатынастарын" және "фактілер мен нақты болмыстың мәселесін" агрессивті түрде бөліп, барлық шындықтардың бірі немесе екіншісі болуын анықтады. Юмның бұл жіктеуі бойынша, идеялар арасындағы қатынастарға негізделген шындықтар (абстракт) бір жағынан (аналитикалық, қажетті, априорлы), ал нақты жағдайларға негізделген шындықтар (конкретті) әрқашан екінші жағынан (синтетикалық, мүмкіншілік, апостериорлы) орналасады. Бұл тексеру принципі бойынша, тек аналитикалық немесе эмпирикалық жолмен расталатын мәлімдемелер ғана танымдық мағынаға ие болды. Метафизика, онтология, сондай-ақ этиканың көп бөлігі бұл критерийге сай келмеді, демек, танымдық тұрғыдан мәнсіз деп танылды. Алайда, Мориц Шлик этикалық немесе эстетикалық мәлімдемелерді танымдық тұрғыдан мәнсіз деп санамады. Танымдық мағына әртүрлі анықталды: шындық мәні болуы; мүмкін жағдайға сәйкес келуі; ғылыми мәлімдемелер сияқты түсінікті болуы. Этика мен эстетика – субъективті таңдаулар, ал теология және басқа метафизикалық ілімдерде "жалған мәлімдемелер" болды, олар шын да емес, жалған да емес. Бұл мағына танымдық болғанымен, метафизикалық дискурста эмоционалдық, экспрессивті немесе бейнелі сияқты басқа да мағына түрлері кездеседі, олар одан әрі қарастырылған жоқ. Осылайша, логикалық позитивизм Юмның заңын, яғни, мәлімдемелер "қалай болу керек" деген талаптарды негіздемейді, олардың арасында еңбегімен тосылмас қабат бар деген қағиданы жанама түрде растады. А. Дж. Айердің 1936 жылғы кітабында осыған қатысты экстремалды түйін – "қуаныш/наразылық" доктринасы ұсырылды, онда барлық бағалау үкімдері – тек эмоционалдық реакциялар болып табылады.

Бекіту

1936 және 1937 жылдары "Тесттеу және мағына" атты маңызды екі мақалада Карнап универсалды заңдарды тексеру мүмкін емес деп санап, оларды растау арқылы тексеруді алмастырды. Карнаптың индуктивті логикасында кез келген әмбебап заңның расталу дәрежесі әрқашан нөлге тең. Гемпель эмпирикалық білімнің Базиссацце / Беобачтхенгцсацце / Протоколсацце (негізгі тұжырымдар немесе байқау тұжырымдары немесе протокол тұжырымдары) ғана екенін жоққа шығарды.

Жүректі тексеру

А. Дж. Айердің кітабының екінші басылымы 1946 жылы жарық көрді, онда күшті және әлсіз растау түрлері ажыратылды. Айер мынадай қорытынды жасады: "Егер және тек қана тәжірибе оның шындығын нақты анықтай алса, онда ғана ұйғарым терминнің күшті мағынасында расталатын болады", бірақ "егер тәжірибе оны ықтимал етуге мүмкіндік берсе" әлсіз мағынада расталатын болады. Дегенмен, "тавтологиядан басқа ешбір ұйғарым ықтимал гипотезадан артық болмайды". Эрнест Нагельдің қолдауымен логикалық эмпирицистер әсіресе әлеуметтік ғылымдарда маңызды рөл атқарды.

Түсіндірме

Комт позитивизмі ғылымды сипаттау ретінде қарастырды, ал логикалық позитивистер ғылымды түсіндіру ретінде ұсынды, мүмкін, ғылымның көздеген бірлігін жақсырақ іске асыру үшін, тек негізгі ғылымды – яғни, негізгі физиканы ғана емес, сонымен қатар арнайы ғылымдарды да қамтуға тырысты, мысалы, биология, антропология, психология, әлеуметтану және экономика. Ғылыми түсіндірудің ең көп қабылданған түсінігі, тіпті неопозитивист сыншы Карл Поппер да қолдаған, дедуктивті-номологиялық модель (DN моделі) болды. Алайда, DN моделіне ең толық түсіндірме Карл Гемпель алдымен 1942 жылғы «Тарихта жалпы заңдардың функциясы» мақаласында, ал Пауль Оппенхайммен бірлесіп 1948 жылғы «Түсіндіру логикасы бойынша зерттеулер» мақаласында берді. Түсіндірушілердің шындыққа сәйкес немесе жоғары дәрежеде расталған болуы керек, кем дегенде бір заң қамтылуы керек және түсіндірілетін нәрсені логикалық түрде қамтуы керек. (Мысалы, Джордж әрқашан әмиянында тек 1 долларлық банкноттар алып жүреді) (Бұл жай ғана шындыққа сәйкес келетін үлгіден өзгеше – заң не болуы керек екенін көрсетеді және ғылыми теорияның аксиомалық құрылымының салдары болып табылады.) Хьюмдік эмпиризм бойынша, адамдар оқиғалардың тізбектерін байқайды (себеп пен салдарды емес, себептік байланыстар мен механизмдерді байқау мүмкін емес), DN моделі қарапайым тұрақты байланыстың өзінен тыс, яғни, бірінші оқиға А болса, содан кейін әрқашан оқиға B болатынын ескермейді. Статистикалық заңдарды басқа статистикалық заңдардан шығару дедуктивті статистикалық модельге (DS моделі) көшеді. Георг Хенрик фон Райт, тағы бір сыншы, оны теорияны қысқартуға бағытталған, субсумпция теориясы деп атады.

Ғылымның бірлігі

Логикалық позитивистер көбінесе "Бірыңғай ғылымға" адал болды және барлық ғылыми тұжырымдамаларды білдіруге болатын ортақ тілді немесе Нейраттың айтуынша, "жаһандық жаргонды" іздеді. Мұндай тілге ұсынылған идеялардың немесе оның бөліктерінің дұрыстығы жиі бір арнайы ғылымның терминдерін екінші, көбірек негізгі деп саналған терминдерге "кеміту" немесе "түсіндіру" арқылы дәлелденді. Кейде мұндай кемітулер бірнеше логикалық бастауыш тұжырымдамалардың теориялық манипуляцияларынан тұрды (мысалы, Карнаптың 1928 жылғы "Әлемнің логикалық құрылымы" еңбегіндегідей). Ал кейде бұл кемітулер болжамды талдамалық немесе априорлы дедуктивті қатынастардан құралды (Карнаптың "Тестілеу және мағына" еңбегіндегідей). Осы ұғымды ашып көрсетуге арналған көптеген жарияланымдар три жиырма жыл бойына жасалды.

Теориялық қысқарту

Комт позитивизмінің болжаған ғылым бірлігі сияқты, неопозитивистер барлық арнайы ғылымдарды ғылыми түсіндірменің қамтушы заң моделі арқылы байланыстыруға ұмтылды. Соңында, шекаралық шарттарды және қамтушы заң моделінде көпірлік заңдарды ұсыну арқылы, барлық арнайы ғылымдардың заңдары негізгі физикаға, яғни түпкілікті ғылымға дейін тоғанады.

Сыншылар

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін логикалық позитивизмнің негізгі қағидалары, соның ішінде оның атомдық ғылым философиясы, тексерілу принципі және фактілік/құндылықтық айырмашылық кеңінен сынға ұшырады. Тексерілу критерийі әмбебап мәлімдемелерді «танымдық» тұрғыдан мағынасыз деп жариялады, тіпті технологиялық себептермен эмпиризм шеңберінен тыс мәлімдемелерді де мағынасыз деп санады, бірақ бұл тұжырымдық себептерге байланысты емес еді, бұл ғылым философиясы үшін елеулі мәселелер тудырды. Бұл мәселелер осы қозғалыс шеңберінде мойындалды және оларды шешуге әртүрлі әрекеттер жасалды – Карнаптың растауға басуы, Айердің әлсіз тексеруді қабылдауы, алайда 1950 жылдарға қарай бағдарлама көптеген жақтан тұрақты сынға ұшырады. Тіпті жалпы эпистемологияның қай бағытта дамуы керек екендігі және ғылым философиясы бойынша пікір келіспеген философтар да логикалық эмпиристік бағдарламаның тұрақты еместігіне келісті, және ол өзіне қарсы қайшылыққа толы деп есептелді: мағынаның тексерілу критерийінің өзі тексерілмеген еді. Атақты сыншылардың қатарында Поппер, Куайн, Хансон, Кун, Путнам, Остин, Стросон, Гудман және Рорти болды.

Поппер

Алғашқы сыншы Карл Поппер болды, оның 1934 жылы жарық көрген «Логика научных исследований» кітабы 1959 жылы ағылшын тілінде «The Logic of Scientific Discovery» («Ғылыми зерттеулердің логикасы») деген атпен жарияланды және ол верификационизмге тікелей жауап берді. Поппер индукция мәселесін эмпирикалық тексеруді логикалық тұрғыдан мүмкін емес деп қарастырды, ал нәтижені растаудың дедуктивті қателігі кез келген құбылыстың бірнеше логикалық тұрғыдан мүмкін түсіндірмелерге ие болу мүмкіндігін көрсетеді. Ғылыми әдісті гипотеза-дедукция ретінде қабылдап, оның логикалық формасы нәтижені жоққа шығару болып табылады, Поппер ғылыми әдістің жалғандалатын болжамдарсыз жүзеге асуы мүмкін емес екенін анықтады. Осылайша Поппер жалғандалатындықты мағынасыздықтан емес, ғылыми емес нәрседен ғылыми нәрсені ажырату үшін пайдаланады – бұл белгі өзіндік жағымсыз емес. Поппер метафизиканың жаңа ғылыми теорияларды жасау үшін қажетті екенін мойындайды. Ал бір дәуірде жалғандала алмайтын, демек ғылыми емес, тіпті метафизикалық ұғым, кейін білімнің немесе технологияның дамуы арқылы жалғандалатын болып, ғылыми бола алады. Поппер сондай-ақ ғылымның шындықты іздеуі құндылықтарға негізделгенін атап өтті. Поппер псевдоғылымды сынға алады, ол ғылыми емес теорияны шындық деп жариялағанда және оның болжамдары міндетті түрде расталатын жалғандала алмайтын теорияны «тексеру» арқылы ғылыми әдіспен байланыстырғанда немесе ғылыми теорияның жалғандалатын болжамдары күшті түрде жалғандалғанда, бірақ теория «иммунизациялау стратегияларымен» – мысалы, теорияны сақтап қалу үшін қосымша шарттар немесе теорияны қорғайтын күшейіп келе жатқан спекуляциялық гипотезалар арқылы тұрақты түрде қорғалады. Мағына және тексерудің позитивистік көзқарасын ашық түрде жоққа шығара отырып, Поппер сыншыл рационализмнің эпистемологиясын жасады, ол адам білімінің болжамдар мен жоққа шығарулар арқылы дамитынын және эмпирикалық сәттіліктердің саны, дәрежесі және әртүрлілігі ғылыми теорияны растай немесе куәландыра алмайтынын көрсетеді. Поппер үшін ғылымның мақсаты ғылыми теорияны куәландыру болып табылады, ол ғылыми реализмге ұмтылады, бірақ күшті куәландырылған шындыққа ұқсастықтың («ақиқатқа жақындықтың») ең жоғары статусын қабылдайды. Поппер позитивистік қозғалыстың ғылымға баса назар аударған құндылығын мойындады, бірақ ол «позитивизмді өлтірді» деп мәлімдеді.

Квин

Американдық логик Уиллард Ван Орман Куин эмпирик болғанымен, 1951 жылы «Эмпиризмнің екі догмасы» атты мақаласын жариялады, ол дәстүрлі эмпиристік пікірлерге күйреу келтірді. Куин, Хьюмның дихотомиясының салдарынан қажеттілік пен априорлықты қамти алу үшін верификационизм бағдарламасының негізі болған аналитикалық/синтетикалық бөлінісіне шабуыл жасады. Куиннің онтологиялық релятивизмі кез келген мәлімдемедегі әрбір терминнің мағынасының кең білім және сенім желісіне, сондай-ақ сөйлеушінің бүкіл әлем туралы түсінігіне байланысты екенін түсіндірді. Кейін Куин табиғаттандырылған эпистемологияны ұсынды.

Хансон

1958 жылы Норвуд Хансонның «Анықтау үлгілері» еңбегі байқау мен теорияны қарама-қарсы қоюды жойды, себебі деректерді болжау, жинау, басымдыққа қою және бағалау теориямен белгіленген болжамдар арқылы ғана мүмкін. Осылайша, кез келген деректер жиынтығы – тікелей байқаулар, ғылыми фактілер – теориямен байланысты.

Кун

Томас Кун өзінің «Ғылыми революциялардың құрылымы» (1962) атты маңызды еңбегімен негізділікке талап ететін верификационизм бағдарламасын күрт күңкілдетіп, тұрақсыздандырды. (Дегенмен, 1930 жылдары Отто Нейрат ғылымды теңізде қайта құруға тиіс кемемен (Нейраттың кемесі) салыстыра отырып, когерентизм арқылы негізсіздік ұстанымын жақтаған болатын.) Кухнның тезисі неопозитивизмнің қарсыластары тарапынан сынға ұшырағанымен, «Құрылымның» 1970 жылғы постскриптумында Кухн, кем дегенде, ғылымда алгоритм жоқ екенін мәлімдеді, және осы пікірге Кухнның көптеген сыншылары да келісті. Күшті әрі көндіретін Кухнның кітабы, логиканың формалды тіліндегі сөздер мен символдардан өзгеше, қарапайым адамға түсінікті табиғи тілде жазылған. Логикалық эмпирицистер әлеуметтік ғылымдарға зор ықпал еткендіктен, Путнамның төрт қарсылығы: Бір нәрсе тікелей сезімдерімізбен байқалатын болса, ол «байқауға қатысты» деп аталады. Онда байқауға қатысты емес нәрсеге байқау терминін қолдануға болмайды. Егер осылай болса, онда байқау терминдері жоқ. Карнаптың жіктелуіне сәйкес, кейбір байқауға қатысты емес терминдер тіпті теориялық емес, олар байқау терминдеріне де, теориялық терминдерге де жатпайды. Кейбір теориялық терминдер негізінен байқау терминдерімен байланысты. Байқау терминдері туралы хабарламаларда теориялық терминдер жиі кездеседі. Ғылыми теорияда ешқандай теориялық термин болмауы мүмкін (мысалы, Дарвиннің эволюцияның бастапқы теориясы). Путнам сондай-ақ позитивизмнің іс жүзінде метафизикалық идеализмнің бір түрі екенін, себебі ол ғылыми теорияның табиғаттың байқауға келмейтін аспектілері туралы білім алу қабілетін жоққа шығарды. 1974 жылы «ғажайыптар жоқ» деген аргументімен Путнам ғылыми реализмді жақтады, яғни ғылым адам сезімінен тәуелсіз әлем туралы нақты немесе шамамен нақты білімге жетеді. Осы тұрғыда Путнам позитивизмге ғана емес, сондай-ақ инструментализмге де қарсы болды, онда ғылыми теория – адамның байқауын болжауға арналған құрал ғана, позитивизмнің құлдырауынан қалған орынды толтырады. 1976 жылы А.Дж. Айер логикалық позитивизмнің «ең маңызды» кемшілігі – «оның көп бөлігі жалған екендігі» екенін айтты, бірақ ол «рухта дұрыс екенін» мойындады. Логикалық позитивизм ғылымның тірегі ретінде еске алынса да, Карл Гемпель философияның ғылым философиясы тармағын құруда маңызды рөл атқарды. Логикалық позитивизмнің құлдырауы ғылыми теорияның метафизикалық құндылығы туралы пікірталасты қайта жаңартты, яғни ол адам тәжірибесінен тыс әлем туралы білім бере ала ма (ғылыми реализм), әлде ол адам тәжірибесін болжаудың құралы ғана ма (инструментализм). Сонымен қатар, философтар арасында логикалық позитивизмнің кемшіліктері мен сәтсіздіктерін оларды терең зертпестен қайта-қайта талқылау кең таралды. Осылайша, логикалық позитивизм көбінесе бұрмаланып, кейде қатты бұрмаланды. Дегенмен, бұл қозғалыс аналитикалық философияны ағылшын тілді әлемде бекітуге және Ұлыбританияны эмпиризмге қайтаруға көмектесті. Философиядан тыс, әсіресе психология және басқа да әлеуметтік ғылымдарда зор ықпал еткен логикалық позитивистер болмаса, 20 ғасырдың рухани өмірі бүгінгідей болмас еді.