Кіріспе

Тәуелсіз, байланысты емес дереккөздерден алынған дәлелдер берік қорытындыларға "ұштасуы" мүмкін деген қағида. Ғылым мен тарихта консилиенция (сондай-ақ дәлелдердің конвергенциясы немесе дәлелдердің үйлесімділігі) – тәуелсіз, байланысты емес дереккөздерден алынған дәлелдер берік қорытындыларға "ұштасуы" мүмкін деген қағида. Яғни, бірнеше дереккөздің дәлелдері келіскенде, егер жекелеген дәлелдердің ешқайсысы өздігінен маңызды болмаса да, қорытынды өте күшті болуы мүмкін. Қалыптасқан ғылыми білімнің көп бөлігі дәлелдердің конвергенциясымен негізделген: әйтпесе, дәлелдер салыстырмалы түрде әлсіз болады және берік ғылыми консенсусқа қол жеткізу қиынға түседі. Бұл принцип білімнің біртұтастығына негізделген; бір нәтижені бірнеше әдіспен өлшеу бірдей жауапқа әкелуі керек. Мысалы, Гиза пирамидасы кешеніндегі қашықтықты лазерлік қашықтық өлшеу арқылы, спутниктік суреттеу арқылы немесе метрлік сызғышпен өлшеу маңызды емес – барлық үш жағдайда да жауап шамамен бірдей болуы керек. Сол себепті, геохронологиядағы әртүрлі мерзімдеу әдістері сәйкес келуі керек, химиядағы нәтиже геологиядағы нәтижеге қайшы келмеуі керек және т.б. "Консилиенция" сөзін бастапқыда Уильям Уивелл "индукциялардың консилиенциясы" деп атаған (консилиенция – білімнің "бірге секіруіне" сілтеме жасайды). Бұл сөз латын тілінен "com" – "бірге" және "siliens" – "секіру" (беріктік сияқты) деген мағынаны білдіреді.

Сипаттама

Консилеенттілік тәуелсіз өлшеу әдістерін қолдануды қажет етеді, яғни әдістердің ортақ сипаттамалары азырақ болуы керек. Яғни, өлшеу механизмі әртүрлі; әр әдіс тікелей байланыссыз табиғи құбылысқа негізделген. Мысалы, лазерлік қашықтықты өлшеудің дәлдігі лазерлер туралы ғылыми түсінікке байланысты, ал спутниктік суреттер мен метрлік (ярд) сызықтар басқа құбылыстарға сүйенеді. Әдістердің тәуелсіздігіне байланысты, егер бірнеше әдістердің бірінде қателік болса, ол қалған әдістердегідей бірдей қателік болуының ықтималдығы өте төмен, сондықтан өлшемдер арасында айырмашылық байқалады. Лазерлердің қасиеттері туралы ғылыми түсінік дұрыс болмаса, лазерлік өлшеу қате болар еді, бірақ басқалары дұрыс болар еді. Осылайша, бірнеше әртүрлі әдіс келіскенде, бұл әдістердің ешқайсысының қате емес екеніне және қорытындының дұрыс екеніне күшті дәлел болады. Бұл қателіктердің болу ықтималдығын азайтуға байланысты: егер бірнеше өлшем бойынша консенсусқа келген бағалау қате болса, онда қателік барлық сынамалар мен өлшеу әдістері үшін ұқсас болуы керек, бұл өте сирек кездеседі. Кездейсоқ қателер орташа мәнге регрессияға байланысты, өлшемдер саны артқан сайын өзара теңеседі; жүйелі қателер өлшемдер арасындағы айырмашылықтар арқылы анықталады және қателік бағыты кездейсоқ болғандықтан, олар да теңеседі. Ғылыми теориялар осылайша жоғары сенімділікке жетеді – уақыт өте келе, олар бірдей қорытындыға жинақталатын көптеген дәлелдерді жинақтайды. Егер әртүрлі күшті әдістерден алынған нәтижелер қайшылыққа ұшыраса, онда бұл келістіруді қажет ететін маңызды мәселе ретінде қарастырылады. Мысалы, 19 ғасырда Күннің жасы 20 миллион жылдан аспайтын сияқты болды, ал Жердің жасы кем дегенде 300 миллион жыл сияқты болды (ядролық синтез және радиоактивтілік, сондай-ақ кванттық механика теориясын ашу арқылы шешілді); немесе кванттық механика мен жалпы салыстырмалылық теориясы арасындағы теориялық айырмашылықтарды шешуге жасалып жатқан қазіргі талпыныстар.

Маңыздылығы

Консилиенттілік себепті, кез келген нақты қорытындыға қатысты дәлелдердің күші, осы қорытындыны қолдайтын тәуелсіз әдістердің санына, сондай-ақ осы әдістердің қаншалықты әртүрлі екеніне байланысты. Бір-бірімен ортақ ештеңесі аз (немесе мүлдем жоқ) әдістер ең күшті консилеенттілікті қамтамасыз етеді және ең сенімді қорытындыларға әкеледі. Бұл сонымен қатар, әр түрлі салалардан алынған дәлелдерді қарастырғанда сенім әдетте жоғары болатынын білдіреді, себебі әдістер әдетте өте ерекшеленеді. Мысалы, эволюция теориясы генетика, молекулалық биология, палеонтология, геология, биогеография, салыстырмалы анатомия, салыстырмалы физиология және тағы да басқа көптеген салалардан алынған дәлелдердің бірігуімен қолдау табады. Шындығында, осы салалардың әрқайсысындағы дәлелдердің өзі теорияны қолдайтын конвергенция болып табылады. Сондықтан эволюцияны жоққа шығару үшін осы тәуелсіз дәлелдердің көпшілігі немесе барлығы қате екені анықталуы керек. Бұл, сондай-ақ ғылымның философтары тарапынан ғылыми реализмді қолдауға жиі қолданылатын аргумент болып табылады. Ғылымның әр саласы, басқа салаларда зерттелетін факторларға байланысты шындықтың белгілі бір бөлігін зерттейді. Атомдық физика химияның негізін құрайды, ал химия биологияның негізі болып табылатын жаңа қасиеттерді зерттейді. Психология нейрондар мен синапстардың өзара әрекеттесуінен туындайтын қасиеттерді зерттеуден бөлек емес. Әлеуметтану, экономика және антропология, әрқайсысы өз кезегінде, көптеген жеке адамдардың өзара әрекеттесуінен туындайтын қасиеттерді зерттейді. Зерттеудің барлық түрлі салалары бір нақты, бар ғаламды зерттейді деген тұжырымдама, ғылыми білімнің бір саласында анықталғаны басқа салаларды түсінуге көмектескенін түсіндірудің қарапайым себебі болып табылады.

Ауысулар

Консилиенс ауытқуларға тыйым салмайды: шындығында, барлық тәжірибелер мінсіз болмайтындықтан, орнатылған білімнен кейбір ауытқулар күтіледі. Дегенмен, егер конвергенция жеткілікті күшті болса, бұрынғы қорытындыға қайшы келетін жаңа деректер әдетте осы конвергенцияны жеңуге жеткіліксіз болады. Жаңа нәтиже бойынша да соншалықты күшті конвергенция болмаса, деректердің салмағы әлі де орнатылған нәтижеге басымдық береді. Бұл жаңа деректердің қате болуы ықтимал екенін білдіреді. Ғылымды жоққа шығару (мысалы, ЖИТС-ті жоққа шығару) көбінесе консилиенцияның осы қасиетін дұрыс түсінбеуге байланысты. Жоққа шығарушы консилиентті деректерде әлі ескерілмеген шағын олқылықтарды немесе консилиенцияның нәтижесінде туған бұрынғы күшті ескермей, қорытындыға қайшы келетін деректердің шағын көлемін қолдауы мүмкін. Көбінесе, барлық деректердің дәл сәйкес келуін талап ету – наивті фальсификационизм, бұл бір теорияны жоққа шығару үшін бір ғана қарсы нәтижені қарастырумен тең, егер жабдықтың істен шығуы немесе нәтижелерді дұрыс түсіндіру сияқты басқа түсіндірмелер әлдеқайда ықтимал болса.

Тарихқа

Тарихи деректер де осыған ұқсас келеді. Мысалы: егер бір-бірін танымайтын бес ежелгі тарихшының барлығы Римде Юлий Цезарь б.з.д. 49 жылы билікті басып алды деп айтса, бұл оқиғаның болғанына күшті дәлел болады, тіпті әрбір жеке тарихшы толық сенімді болмаса да. Керісінше, егер сол тарихшы бір мәлімдемені бес түрлі жерде бес рет қайталаса (басқа деректер жоқ болса), онда бұл мәлімдеме әлсіз болады, себебі ол бір ғана көзден шыққан. Ежелгі тарихшылардың дәлелдері археология сияқты басқа салалардан алынған деректермен де сәйкес келуі мүмкін: мысалы, сол кезде көптеген сенаторлардың Римнен қашқандығы, Цезарьдің азамат соғысы болғандығы және тағы басқалары. Консилиенция Холокостты жоққа шығару мәселесінде де талқыланған. Блокцитата: "Біз қазір он сегіз дәлелді қарастырдық, барлығы бір қорытындыға келді – жоққа шығарушылар дәлелдеу міндетін тарихшыларға ауыстырып, әрбір деректің өздігінен, бір-бірін растамай, Холокосты дәлелдеуін талап етеді. Бірақ ешбір тарихшы Холокосты бір ғана дерекпен дәлелдеуге болатынын айтқан емес. Біз деректердің жиынтығын қарастыруымыз керек".