Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Теория – қандай да бір нәрсені түсіндіруге арналған болжам немесе идеялар жүйесі.
Supposition or system of ideas intended to explain something
Теория – құбылыс туралы абстрактілі ойлаудың рационалды түрі немесе мұндай ойлаудың нәтижесі. Ойлану және рационалды ойлау процесі көбінесе байқау зерттеуі немесе ғылыми зерттеу сияқты процестермен байланысты. Теориялар ғылыми болуы мүмкін, ғылыми емес салаға жатады немесе ешқандай салаға жатпауы да мүмкін. Контекстке байланысты, теорияның тұжырымдары, мысалы, табиғаттың қалай жұмыс істейтінін жалпылай түсіндіруін қамтуы мүмкін. Бұл сөздің түбірі ежелгі грек тіліне дейін жетеді, бірақ қазіргі қолданыста бірнеше мағынаға ие. Қазіргі ғылымда "теория" термині ғылыми теорияларды білдіреді – бұл ғылыми әдіспен сәйкес жасалған және қазіргі ғылымның талаптарын орындайтын, табиғатты жақсы растайтын түсіндіру түрі. Мұндай теориялар ғылыми тәжірибелер арқылы оған эмпирикалық қолдау көрсетуге немесе эмпирикалық қарсылық ("нақылға келтіруге") мүмкіндік беруге тиіс. Ғылыми теориялар – бұл "теория" сөзінің жиі қолданылуынан айырмашылығы, бірдеңе дәлелденбеген немесе болжамдық екенін білдіреді (формальды түрде бұл "гипотеза" сөзімен жақсы сипатталады). Ғылыми теориялар жеке эмпирикалық түрде тексерілетін болжамдар болып табылатын гипотезалардан және табиғаттың белгілі бір жағдайлардағы мінез-құлқының сипаттамасы болып табылатын ғылыми заңдардан ерекшеленеді. Теориялар фактілерді табуға, мақсатқа жетуге бағытталмайды және құндылықтар арасындағы баламаларға қатысты бейтарап болады. Теория – белгілі бір түсіндірме үлгілерімен байланысты болуы немесе болмауы мүмкін білімдер жиынтығы. Теория жасау – осы білімді дамыту. "Теория" немесе "теория бойынша" деген сөз кейде ғылымнан тыс жерде, сөйлеуші бұрын тәжірибелемеген немесе сынап көрмеген нәрсеге қатысты қолданылады. Ғылымда осы ұғым "гипотеза" деп аталады, ал "гипотетикалық" сөзі ғылымның ішінде де, сыртында да қолданылады. Ғылымнан тыс қолданыста "теория" сөзі көбінесе "практика" (грекше praxis, πρᾶξις) сөзімен қарама-қарсы қойылады – грекше "іс-әрекет" деген мағынаны білдіреді, ол теорияға қарсы. "Теориялық" және "практикалық" арасындағы айырмашылықтың "классикалық мысалы" медицина саласын келтіруге болады: медициналық теория денсаулық пен аурудың себептері мен табиғатын түсінуге тырысады, ал медицинаның практикалық жағы адамдарды сауықтыруға бағытталған. Бұл екі нәрсе байланысты, бірақ тәуелсіз болуы мүмкін, себебі нақты пациенттерді емдемей денсаулық пен ауруды зерттеуге болады, ал емделудің қалай жұмыс істегенін білмей пациентті емдеуге болады.
A theory is a rational type of abstract thinking about a phenomenon, or the results of such thinking. The process of contemplative and rational thinking is often associated with such processes as observational study or research. Theories may be scientific, belong to a non scientific discipline, or no discipline at all. Depending on the context, a theory's assertions might, for example, include generalized explanations of how nature works. The word has its roots in ancient Greek, but in modern use it has taken on several related meanings. In modern science, the term "theory" refers to scientific theories, a well confirmed type of explanation of nature, made in a way consistent with the scientific method, and fulfilling the criteria required by modern science. Such theories are described in such a way that scientific tests should be able to provide empirical support for it, or empirical contradiction ("falsify") of it. Scientific theories are the most reliable, rigorous, and comprehensive form of scientific knowledge, in contrast to more common uses of the word "theory" that imply that something is unproven or speculative (which in formal terms is better characterized by the word hypothesis). Scientific theories are distinguished from hypotheses, which are individual empirically testable conjectures, and from scientific laws, which are descriptive accounts of the way nature behaves under certain conditions. Theories guide the enterprise of finding facts rather than of reaching goals, and are neutral concerning alternatives among values. A theory can be a body of knowledge, which may or may not be associated with particular explanatory models. To theorize is to develop this body of knowledge. The word theory or "in theory" is sometimes used outside of science to refer to something which the speaker did not experience or test before. In science, this same concept is referred to as a hypothesis, and the word "hypothetically" is used both inside and outside of science. In its usage outside of science, the word "theory" is very often contrasted to "practice" (from Greek praxis, πρᾶξις) a Greek term for doing, which is opposed to theory. A "classical example" of the distinction between "theoretical" and "practical" uses the discipline of medicine: medical theory involves trying to understand the causes and nature of health and sickness, while the practical side of medicine is trying to make people healthy. These two things are related but can be independent, because it is possible to research health and sickness without curing specific patients, and it is possible to cure a patient without knowing how the cure worked.
Ежелгі қолданысы
Теория деген сөз ежелгі грек тіліндегі философиядағы техникалық терминнен туындаған. Күнделікті сөз ретінде θεωρία, "көру, қарау, тамашалау" дегенді білдірсе, көбірек техникалық контексте ол табиғат философтары сияқты табиғи нәрселерді зерделеу немесе болжау түсініктерін білдіреді, бұл шебер ораторлар немесе қолөнершілер сияқты білімді игерудің практикалық тәсілдеріне қарама-қарсы. Ағылшын тілінде "теория" сөзін кемінде 16 ғасырдың соңынан бері қолданып келеді. Теория сөзінің қазіргі қолданылуы түпнұсқа анықтамадан бастау алады, бірақ нәрселердің жалпы сипатын ойша түсіндірудің рационалды жолы ретінде жаңа мағыналарға ие болды. Грек тілінде қарапайым мағынасы болғанымен, θεωρία сөзі грек тілінің жазба тарихының ерте кезеңдерінде ерекше қолданыстарға ие болған. Франсис Корнфордтың "Дінден философияға" атты еңбегінде айтылғандай, Орфиктер бұл сөзді "күшті, жаны сүйгіш зерделеу" мағынасында қолданған. Пифагор осы сөзді математикалық білімнің "эмоциясыз, рационалды, өзгермейтін шындықты зерделеу" мағынасына өзгертіп, осы интеллектуалды ізденістің өмірдің ең жоғары деңгейіне жетудің жолы деп санады. Пифагор ақыл-ойының жоғары деңгейде жұмыс істеуіне көмектесу үшін эмоцияларды және дене мұқтаждарын бағындыруға ерекше мән берді. Осылайша, теория сөзіне теория (белсенділіксіз, бейтарап ойлау) мен практика арасындағы айырмашылықты қалыптастырған нақты мағынаны берген – Пифагор болды. Аристотельдің терминологиясы, жоғарыда айтылғандай, теорияны праксис немесе іс-әрекетпен салыстырады, және бұл қарама-қайшылық бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. Аристотель үшін, практика да, теория да ойлауды қамтиды, бірақ мақсаттары әртүрлі. Теориялық зерделеу адамдар өзгерте алмайтын немесе қозғалта алмайтын нәрселерді, мысалы, табиғатты қарастырады, сондықтан оның өзінен және оның көмегімен туындайтын білімнен басқа адамдық мақсаты жоқ. Ал праксис ойлауды қамтиды, бірақ әрқашан қалаған іс-әрекеттерге бағытталған, осы арқылы адамдар өз мақсаттары үшін өзгерістер мен қозғалыстар жасайды. Адамның саналы таңдау мен ойлаусыз жасаған кез келген қозғалысы праксис немесе іс-әрекеттің мысалы бола алмайды.
The English word theory derives from a technical term in philosophy in Ancient Greek. As an everyday word, theoria, θεωρία, meant "looking at, viewing, beholding", but in more technical contexts it came to refer to contemplative or speculative understandings of natural things, such as those of natural philosophers, as opposed to more practical ways of knowing things, like that of skilled orators or artisans. English speakers have used the word theory since at least the late 16th century. Modern uses of the word theory derive from the original definition, but have taken on new shades of meaning, still based on the idea of a theory as a thoughtful and rational explanation of the general nature of things. Although it has more mundane meanings in Greek, the word θεωρία apparently developed special uses early in the recorded history of the Greek language. In the book From Religion to Philosophy, Francis Cornford suggests that the Orphics used the word theoria to mean "passionate sympathetic contemplation". Pythagoras changed the word to mean "the passionless contemplation of rational, unchanging truth" of mathematical knowledge, because he considered this intellectual pursuit the way to reach the highest plane of existence. Pythagoras emphasized subduing emotions and bodily desires to help the intellect function at the higher plane of theory. Thus, it was Pythagoras who gave the word theory the specific meaning that led to the classical and modern concept of a distinction between theory (as uninvolved, neutral thinking) and practice. Aristotle's terminology, as already mentioned, contrasts theory with praxis or practice, and this contrast exists till today. For Aristotle, both practice and theory involve thinking, but the aims are different. Theoretical contemplation considers things humans do not move or change, such as nature, so it has no human aim apart from itself and the knowledge it helps create. On the other hand, praxis involves thinking, but always with an aim to desired actions, whereby humans cause change or movement themselves for their own ends. Any human movement that involves no conscious choice and thinking could not be an example of praxis or doing.
Формальдық
Теориялар – белгілі бір тақырыпты түсіну, түсіндіру және болжам жасау үшін қолданылатын талдамалық құралдар. Көптеген салаларда, соның ішінде өнер мен ғылымда теориялар кездеседі. Формалды теорияның құрылымы синтаксистік болып табылады және оған семантикалық мазмұн берілген кезде ғана мағыналы болады, яғни нақты тарихи әлемнің фактілері мен қатынастары сияқты нақты мазмұнға қолданылғанда. Әртүрлі салалардағы теориялар көбінесе табиғи тілде білдіріледі, бірақ олардың жалпы түрі математикалық логиканың формальді тілінде білдірілген теориямен сәйкес келуі мүмкін. Теориялар математикалық, символдық немесе қарапайым тілде білдірілуі мүмкін, бірақ олар рационалды ойлау немесе логика принциптерін сақтауы тиіс. Теория – қарастырылып отырған тақырып туралы дұрыс деп есептелетін тұжырымдар жиынтығынан тұрады. Дегенмен, осы тұжырымдардың кез келгенінің шындығы әрқашан теорияның жалпы контекстіне байланысты. Сондықтан, бір тұжырым бір теорияға қатысты дұрыс болуы мүмкін, ал екіншісіне қатысты – бұрыс. Мысалы, қарапайым тілмен айтқанда, "Ол қорқынышты адам" деген тұжырымды "Ол" кім екені және теория бойынша "қорқынышты адам" дегеніміз не екені туралы түсініксізсіз, шындық немесе жалған деп бағалауға болмайды. Кейде екі теорияның түсіндіру күші бірдей болады, өйткені олар бірдей болжамдар жасайды. Мұндай теориялардың жұбы айырылмайтын немесе байқау арқылы тең деп аталады, ал олардың арасындағы таңдау ыңғайлылыққа немесе философиялық қалауға байланысты болады. Теориялардың формасы математикалық логикада, әсіресе модельдер теориясында формальды түрде зерттеледі. Теориялар математикада зерттелетін кезде, олар әдетте белгілі бір формальді тілде білдіріледі және олардың тұжырымдары белгілі бір процедураларға, яғни логикалық қорытындылар ережелеріне бағынады. Бұл ереженің ерекше жағдайы – аксиомалық теория, ол аксиомалардан (немесе аксиомалық схемалардан) және логикалық қорытындылар ережелерінен тұрады. Теорема – бұл аталған аксиомалардан осы ережелерді қолдану арқылы шығарылатын тұжырым. Қолданыстағы теориялар – байқалатын құбылыстардың абстракциясы болып табылады, ал олардан туындайтын теоремалар нақты әлемдегі мәселелерді шешуге көмектеседі. Нақты мысалдарға арифметика (сан ұғымдарының абстракциясы), геометрия (кеңістік ұғымдары) және ықтималдық (көптеген нәрселердің және мүмкіндіктердің ұғымдары) жатады. Гёдельдің толық еместік теоремасы, табиғи сандар туралы барлық дұрыс тұжырымдарды қамтитын, сәйкес және рекурсивті түрде саналатын теорияның (яғни теоремалары рекурсивті түрде саналатын жиынды құрайтын) жоқ екенін көрсетеді. Осының салдарынан, білімнің кейбір салаларын математикалық теориялар ретінде нақты және толық формальдастыру мүмкін емес. (Бұл жерде нақты және толық формальдастыру дегеніміз – барлық дұрыс тұжырымдар, және тек дұрыс тұжырымдар ғана математикалық жүйеде шығарыла алады.) Алайда, бұл шектеу ғылыми білімнің үлкен бөлігін формальдастыратын математикалық теорияларды құруға кедергі келтірмейді.
Theories are analytical tools for understanding, explaining, and making predictions about a given subject matter. There are theories in many and varied fields of study, including the arts and sciences. A formal theory is syntactic in nature and is only meaningful when given a semantic component by applying it to some content (e. g., facts and relationships of the actual historical world as it is unfolding). Theories in various fields of study are often expressed in natural language, but can be constructed in such a way that their general form is identical to a theory as it is expressed in the formal language of mathematical logic. Theories may be expressed mathematically, symbolically, or in common language, but are generally expected to follow principles of rational thought or logic. Theory is constructed of a set of sentences that are thought to be true statements about the subject under consideration. However, the truth of any one of these statements is always relative to the whole theory. Therefore, the same statement may be true with respect to one theory, and not true with respect to another. This is, in ordinary language, where statements such as "He is a terrible person" cannot be judged as true or false without reference to some interpretation of who "He" is and for that matter what a "terrible person" is under the theory. Sometimes two theories have exactly the same explanatory power because they make the same predictions. A pair of such theories is called indistinguishable or observationally equivalent, and the choice between them reduces to convenience or philosophical preference. The form of theories is studied formally in mathematical logic, especially in model theory. When theories are studied in mathematics, they are usually expressed in some formal language and their statements are closed under application of certain procedures called rules of inference. A special case of this, an axiomatic theory, consists of axioms (or axiom schemata) and rules of inference. A theorem is a statement that can be derived from those axioms by application of these rules of inference. Theories used in applications are abstractions of observed phenomena and the resulting theorems provide solutions to real world problems. Obvious examples include arithmetic (abstracting concepts of number), geometry (concepts of space), and probability (concepts of randomness and likelihood). Gödel's incompleteness theorem shows that no consistent, recursively enumerable theory (that is, one whose theorems form a recursively enumerable set) in which the concept of natural numbers can be expressed, can include all true statements about them. As a result, some domains of knowledge cannot be formalized, accurately and completely, as mathematical theories. (Here, formalizing accurately and completely means that all true propositions—and only true propositions—are derivable within the mathematical system.) This limitation, however, in no way precludes the construction of mathematical theories that formalize large bodies of scientific knowledge.
Төменгі анықталу
Теория деректермен толық анықталмаған (немесе теорияға қатысты деректердің белгісіздігі) болып есептеледі, егер қарсы, қарама-қайшы теория дәлелдерге кемінде сол деңгейде сәйкес келсе. Деректердің қорытындылармен байланысы туралы бұл эпистемологиялық мәселе. Қолдау деректері жоқ теория, әдетте, дұрысырақ гипотеза деп аталады.
A theory is underdetermined (also called indeterminacy of data to theory) if a rival, inconsistent theory is at least as consistent with the evidence. Underdetermination is an epistemological issue about the relation of evidence to conclusions. A theory that lacks supporting evidence is generally, more properly, referred to as a hypothesis.
Теориялық аралық азайту және жою
Егер жаңа теория бір құбылысты ескі теориядан жақсы түсіндіріп, болжаса (яғни, түсіндіру күші артық болса), жаңа теория шындықты дұрыс сипаттайды деп сенуге хақымыз бар. Бұл теорияаралық редукция деп аталады, себебі ескі теорияның терминдерін жаңа теорияның терминдеріне келтіруге болады. Мысалы, дыбыс, жарық және жылу туралы біздің тарихи түсінігіміз тиісінше толқынның қысылуы мен сиректігіне, электромагниттік толқындарға және молекулалық кинетикалық энергияға дейін тоғытылды. Бір-бірімен анықталған бұл терминдер теорияаралық сәйкестіктер деп аталады. Ескі және жаңа теория осылайша параллель болғанда, жаңа теория сол шындықты, бірақ толыққандырақ сипаттайды деген қорытындыға келуге болады. Жаңа теория ескі теорияның терминдеріне дейін тоғытуға келмейтін жаңа терминдерді қолданса, олар шындықты дұрыс емес бейнелегендіктен ескі терминдерді алмастырады, мұндай жағдай теорияаралық жою деп аталады. Мысалы, жылуды энергия ретінде қарастыратын теория келгенде, жылуды жылу сұйықтығының қозғалысы арқылы түсіндіретін ескірген ғылыми теория жойылды. Сондай-ақ, флогистон – жану мен тотығу процесінде бөлінетін зат деген теория, оттегінің реакциялық қабілеті туралы жаңа түсінікпен бірге жойылды.
If a new theory better explains and predicts a phenomenon than an old theory (i. e., it has more explanatory power), we are justified in believing that the newer theory describes reality more correctly. This is called an intertheoretic reduction because the terms of the old theory can be reduced to the terms of the new one. For instance, our historical understanding about sound, light and heat have been reduced to wave compressions and rarefactions, electromagnetic waves, and molecular kinetic energy, respectively. These terms, which are identified with each other, are called intertheoretic identities. When an old and new theory are parallel in this way, we can conclude that the new one describes the same reality, only more completely. When a new theory uses new terms that do not reduce to terms of an older theory, but rather replace them because they misrepresent reality, it is called an intertheoretic elimination. For instance, the obsolete scientific theory that put forward an understanding of heat transfer in terms of the movement of caloric fluid was eliminated when a theory of heat as energy replaced it. Also, the theory that phlogiston is a substance released from burning and rusting material was eliminated with the new understanding of the reactivity of oxygen.
Теоремаларға қарсы
Теориялар теоремалардан өзгеше. Теорема аксиомалардан (негізгі қағидалардан) формальды ережелер жүйесі бойынша дедуктивті түрде шығарылады, кейде ол өзіндік мақсат ретінде, ал кейде нақты жағдайда сынау немесе қолдану үшін алғашқы қадам ретінде қарастырылады; теоремалардың қорытындылары аксиомалардың логикалық салдары екендігі тұрғысынан дұрыс деп есептеледі. Теориялар абстрактілі және түсіндірмелі болып табылады және олар дүниедегі байқаулармен негізделеді немесе сынға ұшырайды. Олар "қиынға түсетін болжамдылық" қағидасына сүйенеді, яғни олар шындық ретінде ұсынылып, қате пікір немесе дұрыс емес байқау мүмкіндігін ескере отырып, мұқият тексеруге дайын болуы керек. Кейде теориялар дұрыс емес болуы мүмкін, яғни байқаулардың нақты жиынтығы теорияның негізгі қарсылығына немесе қолданылуына қайшы келеді, бірақ көбінесе теориялар жаңа байқауларға сәйкес түзетіледі, теория қолданылатын құбылыстар класын шектейді немесе жасалған тұжырымдамаларды өзгертеді. Мұның мысалы – классикалық механиканың макроскопиялық өлшемдерге және жарық жылдамдығынан әлдеқайда төмен бөлшектер жылдамдықтарына қатысты құбылыстармен шектелуі.
Theories are distinct from theorems. A theorem is derived deductively from axioms (basic assumptions) according to a formal system of rules, sometimes as an end in itself and sometimes as a first step toward being tested or applied in a concrete situation; theorems are said to be true in the sense that the conclusions of a theorem are logical consequences of the axioms. Theories are abstract and conceptual, and are supported or challenged by observations in the world. They are 'rigorously tentative', meaning that they are proposed as true and expected to satisfy careful examination to account for the possibility of faulty inference or incorrect observation. Sometimes theories are incorrect, meaning that an explicit set of observations contradicts some fundamental objection or application of the theory, but more often theories are corrected to conform to new observations, by restricting the class of phenomena the theory applies to or changing the assertions made. An example of the former is the restriction of classical mechanics to phenomena involving macroscopic length scales and particle speeds much lower than the speed of light.
Теория мен практика арасындағы байланыс
Теория көбінесе практикадан немесе праксистен ажыратылады. Жұмыс теориясының жұмыс істеудің теориялық үлгілерімен байланысы бар ма деген сұрақ медицина, инженерия, құқық және басқару сияқты мамандықтардың ғалымдарын қызықтырады. Теория мен практика арасындағы алшақтық білімді қолдану ретінде қарастырылады, онда зерттеу білімін практикада пайдалану және осы білімді тәжірибелі мамандарға жеткізу міндеті тұрады. Академиктер өздері жасаған білімді тәжірибелі мамандарға жеткізуге тырыспағаны үшін сынға ұшырады. Тағы бір көзқарас теория мен білімнің әртүрлі мәселелерді түсінуге және әлемді әртүрлі тұрғыдан модельдеуге (әртүрлі онтологиялар мен эпистемологияларды қолдана отырып) ұмтылатынын болжайды. Тағы бір тұжырымдама зерттеудің практикаға қатысы бар теорияны жаратпайтынын айтады. Теориялар, сонымен қатар, ғылыми зерттеудің кең ауқымында тұрақты дәлдікпен жоққа шығарылатын болжамдар жасау қабілеті және бірнеше тәуелсіз дереккөздерден теорияны қолдайтын мықты дәлелдер ұсыну сияқты қосымша талаптарға жауап беруі керек (консилиенция). Ғылыми теорияның күші оның түсіндіре алатын құбылыстардың әртүрлілігімен байланысты, бұл осы құбылыстарға қатысты жоққа шығарылатын болжамдар жасау қабілетімен өлшенеді. Теориялар жақсартылады (немесе жақсы теориялармен алмастырылады), одан көп деректер жиналған сайын, болжамның дәлдігі уақыт өте келе артады; бұл дәлдіктің артуы ғылыми білімнің өсуіне сәйкес келеді. Ғалымдар теорияларды ғылыми білімді арттыру үшін, сондай-ақ технологияны ойлап табу немесе ауруларды емдеу сияқты мақсаттарға жету үшін негіз ретінде пайдаланады.
Theory is often distinguished from practice or praxis. The question of whether theoretical models of work are relevant to work itself is of interest to scholars of professions such as medicine, engineering, law, and management. The gap between theory and practice has been framed as a knowledge transfer where there is a task of translating research knowledge to be application in practice, and ensuring that practitioners are made aware of it. Academics have been criticized for not attempting to transfer the knowledge they produce to practitioners. Another framing supposes that theory and knowledge seek to understand different problems and model the world in different words (using different ontologies and epistemologies). Another framing says that research does not produce theory that is relevant to practice. Theories must also meet further requirements, such as the ability to make falsifiable predictions with consistent accuracy across a broad area of scientific inquiry, and production of strong evidence in favor of the theory from multiple independent sources (consilience). The strength of a scientific theory is related to the diversity of phenomena it can explain, which is measured by its ability to make falsifiable predictions with respect to those phenomena. Theories are improved (or replaced by better theories) as more evidence is gathered, so that accuracy in prediction improves over time; this increased accuracy corresponds to an increase in scientific knowledge. Scientists use theories as a foundation to gain further scientific knowledge, as well as to accomplish goals such as inventing technology or curing diseases.
Физикадан
Физикада теория термині көбінесе математикалық құрылымды білдіреді, ол негізгі постулаттардың шағын жиынтығынан (әдетте симметриялар, мысалы, кеңістіктегі немесе уақыттағы орналасулардың теңдігі, немесе электрондардың бірдейлігі сияқты) туындайды. Бұл құрылым физикалық жүйелердің белгілі бір санаты үшін эксперименттік болжамдар жасауға қабілетті. Классикалық электромагнетизм – жақсы мысал, ол гаудж симметриясынан (кейде гаудж инварианттығы деп аталады) туындаған нәтижелерді Максвелл теңдеулері деп аталатын бірнеше теңдеулер түрінде қамтиды. Классикалық электромагниттік теорияның нақты математикалық аспектілері оларды қолдайтын дәйекті және қайталанатын дәлелдердің деңгейін көрсететін "электромагнетизм заңдары" деп аталады. Электромагниттік теорияның өзінде электромагнетизмнің нақты жағдайларға қалай қолданылатыны туралы көптеген гипотезалар бар. Осы гипотезалардың көпшілігі қазірдің өзінде жеткілікті түрде тексерілген деп саналады, ал жаңалары әрдайым жасалуда және, мүмкін, әлі тексерілмеген.
In physics the term theory is generally used for a mathematical framework—derived from a small set of basic postulates (usually symmetries, like equality of locations in space or in time, or identity of electrons, etc. )—which is capable of producing experimental predictions for a given category of physical systems. One good example is classical electromagnetism, which encompasses results derived from gauge symmetry (sometimes called gauge invariance) in a form of a few equations called Maxwell's equations. The specific mathematical aspects of classical electromagnetic theory are termed "laws of electromagnetism", reflecting the level of consistent and reproducible evidence that supports them. Within electromagnetic theory generally, there are numerous hypotheses about how electromagnetism applies to specific situations. Many of these hypotheses are already considered adequately tested, with new ones always in the making and perhaps untested.
"Теориялық" деген терминге қатысты
Кейбір сынақтар орындауға мүмкін болмай немесе техникалық тұрғыдан қиын болуы мүмкін. Осының салдарынан теориялар расталмаған немесе бұрыс екені дәлелденбеген болжамдар жасауы мүмкін. Мұндай болжамдарды бейресми түрде "теориялық" деп атауға болады. Оларды кейіннен тексеруге болады, ал егер олар бұрыс болса, бұл теорияны қайта қарауға, күшін жоюға немесе толығымен қабылдамауға алып келуі мүмкін.
Certain tests may be infeasible or technically difficult. As a result, theories may make predictions that have not been confirmed or proven incorrect. These predictions may be described informally as "theoretical". They can be tested later, and if they are incorrect, this may lead to revision, invalidation, or rejection of the theory.
Математикалық
Математикада теория терминінің қолданылуы ерекше, себебі математика табиғи құбылыстарды түсіндірумен айналыспайды, тіпті ол табиғи жүйелерді түсінуге көмектесе немесе олардан шабыттанса да. Жалпы мағынада математикалық теория – математиканың белгілі бір тақырыптарға немесе әдістерге арналған саласы, мысалы, жиын теориясы, сан теориясы, топтар теориясы, ықтималдықтар теориясы, ойын теориясы, басқару теориясы, бұзылыстар теориясы сияқты, олар бір оқулыққа сыйып отыруы мүмкін. Математикалық логикада теорияның байланысты, бірақ басқаша мағынасы бар: ол берілген аксиомалар жиыны мен белгілі бір қорытынды ережелер жиыны негізінде шығарылатын теоремалардың жиынтығы.
In mathematics the use of the term theory is different, necessarily so, since mathematics contains no explanations of natural phenomena, per se, even though it may help provide insight into natural systems or be inspired by them. In the general sense, a mathematical theory is a branch of mathematics devoted to some specific topics or methods, such as set theory, number theory, group theory, probability theory, game theory, control theory, perturbation theory, etc., such as might be appropriate for a single textbook. In mathematical logic, a theory has a related but different sense: it is the collection of the theorems that can be deduced from a given set of axioms, given a given set of inference rules.
Философиялық
Теория ғылымдағыдай сипаттамалық немесе философиядағыдай нұсқамалық (нормативтік) болуы мүмкін. Екіншісі – бұл эмпирикалық деректер емес, идеялармен айналысатын теориялар. Философиялық теорияның кеміндегі бірнеше элементар теоремаларының шындығын эмпирикалық байқау арқылы ғылыми тұрғыдан міндетті түрде тексеруге болмайды. Зерттеу саласы кейде оның негізіндегі бастапқы қағидалар, осы саладағы тақырыпқа қатысты көзқарасты сипаттайтын болжамдар жиынтығы болғандықтан "теория" деп аталады. Бұл болжамдар нақты теорияның элементар теоремалары болып табылады және оларды осы саланың аксиомалары деп қарастыруға болады. Жиын теориясы және сан теориясы сияқты кең таралған мысалдар бар; алайда, әдебиет теориясы, сын теориясы және музыка теориясы да осыған ұқсас құрылымға ие.
A theory can be either descriptive as in science, or prescriptive (normative) as in philosophy. The latter are those whose subject matter consists not of empirical data, but rather of ideas. At least some of the elementary theorems of a philosophical theory are statements whose truth cannot necessarily be scientifically tested through empirical observation. A field of study is sometimes named a "theory" because its basis is some initial set of assumptions describing the field's approach to the subject. These assumptions are the elementary theorems of the particular theory, and can be thought of as the axioms of that field. Some commonly known examples include set theory and number theory; however literary theory, critical theory, and music theory are also of the same form.
Метатеория
Философиялық теорияның бір түрі – метатеория немесе метатеория болып табылады. Метатеория – өзге теорияның немесе теориялар жиынтығының нысанасы болатын теория. Яғни, бұл теориялар туралы теория. Метатеориядағы теорияға қатысты айтылған тұжырымдар метатеоремалар деп аталады.
One form of philosophical theory is a metatheory or meta theory. A metatheory is a theory whose subject matter is some other theory or set of theories. In other words, it is a theory about theories. Statements made in the metatheory about the theory are called metatheorems.
Саяси
Саяси теория – заң және үкімет туралы этикалық теория. Көбінесе "саяси теория" термині саясатқа қатысты жалпы көзқарас, нақты этикалық принцип, саяси сенім немесе ұстаным, ой-пікірді білдіреді.
A political theory is an ethical theory about the law and government. Often the term "political theory" refers to a general view, or specific ethic, political belief or attitude, thought about politics.
Соттанушылық
Әлеуметтік ғылымдарда юриспруденция – заңның философиялық теориясы. Қазіргі заманғы құқық философиясы заң мен құқықтық жүйелердегі ішкі мәселелерді, сондай-ақ заңды ерекше әлеуметтік институт ретінде қарастыратын мәселелерді зерттейді.
In social science, jurisprudence is the philosophical theory of law. Contemporary philosophy of law addresses problems internal to law and legal systems, and problems of law as a particular social institution.