Ғылым мен дін: Тарих, философия және теологиялық байланыс

Ғылым мен дін: тарих, философия, теология арасындағы байланыс. 19 ғасырда пайда болған түсініктер, ғылымның дамуы мен діннің рөлі талданды.

35 мин оқу

100%

Дереккөз: Relationship between religion and science — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Дін мен ғылым арасындағы қарым-қатынас табиғатты, тарихты, философияны және теологияны өзара байланыстыратын тұжырымдамаларды қамтиды. Ежелгі және орта ғасырларда "ғылым" немесе "дін" туралы қазіргі түсініктерге ұқсас ұғымдар болмаса да, тарих бойында осы тақырыптағы қазіргі заманғы идеялардың кейбір элементтері кездеседі. "Дін мен ғылым" және "ғылым мен дін" деген тіркестер алғаш рет 19 ғасырда әдебиетте пайда болды. Бұл "ғылымның" (табиғатты зерттеуден) және "діннің" алдыңғы ғасырларда ерекше ұғымдар ретінде қалыптасуымен сәйкес келді, бұл ғылымдардың кәсібиленуі, протестанттық реформация, отарлау және жаһандану нәтижесінде болды. Ғылыми революцияға дейін көптеген ғылыми және техникалық жаңалықтар діни дәстүрлер бойынша ұйымдастырылған қоғамдарда жүзеге асырылды. Ежелгі пұтқа табынушылар, ислам және христиан ғалымдары ғылыми әдістің жекелеген элементтерін дамытты. Ғылыми әдісті ресми түрде қалыптастырған деп есептелетін Роджер Бэкон – францискан монах, ал орта ғасырлық христиандар табиғатты зерттеуде табиғи түсіндірмелерге баса назар аударды. Конфуцийшілдік ой, діни немесе діни емес болсын, уақыт өте келе ғылымға әртүрлі көзқарастар ұстанды. Көптеген 21 ғасырлық буддистер ғылымды өздерінің сенімдерін толықтыратын нәрсе деп санайды, бірақ мұндай буддистік модернизмнің философиялық тұтастығы сынға түседі. Ежелгі үндістер мен гректердің материалдық әлемді ауа, жер, от және суға жіктеуі метафизикалық сипатта болды, ал Анаксагор сияқты ойшылдар грек құдайларының кейбір танымал көзқарастарына күмән келтірді. Орта ғасырлық Таяу Шығыстың ғалымдары материалдарды эмпирикалық түрде жіктеді. Еуропадағы Галилей ісі (17 ғасырдың басы), ғылыми революциямен және Ағарту дәуірімен байланысты, Джон Уильям Дрейпер сияқты ғалымдарды (шамамен 1874) конфликт теориясын ұсынуға итермеледі, бұл дін мен ғылымның тарих бойы әдістемелік, фактілік және саяси тұрғыдан қақтығыста болғанын көрсетеді. Ричард Доукинс, Лоуренс Краусс, Питер Аткинс және Дональд Протеро сияқты кейбір заманауи философтар мен ғалымдар осы теорияны қолдайды; алайда Стивен Шапин сияқты тарихшылар "ғылым тарихшылары бұл көзқарасты ұстанып келе жатқанына көп уақыт болды" деп мәлімдейді. Августин Гиппонийден Томас Аквинскийге, Франсиско Аялаға, Кеннет Р. Миллерге және Фрэнсис Коллинзке дейінгі тарих бойындағы көптеген ғалымдар, философтар мен теологтар дін мен ғылымның үйлесімділігін немесе өзара тәуелділігін көрді. Биолог Стивен Джей Гулд дін мен ғылымды "бір-бірімен қиылыспайтын білім салалары" деп қарастырды, олар білімнің және өмірдің әртүрлі аспектілерімен айналысады. Джон Леннокс, Томас Берри және Брайан Суимме сияқты ғылым тарихшылары мен математиктер ғылым мен діннің өзара байланысын ұсынады, ал Иан Барбор сияқтылар тіпті параллельдер бар деп санайды. Ғылыми фактілерді қоғамдық қабылдау кейде діни сенімдерге байланысты болуы мүмкін, мысалы, АҚШ-та, кейбіреулер эволюция тұжырымдамасын табиғи іріктеу арқылы, әсіресе адамдарға қатысты қабылдамайды. Дегенмен, Американың Ұлттық ғылым академиясы "эволюцияны дәлелдеудің діни сеніммен толық үйлесімді бола алатынын" жазды, бұл көзқарас көптеген діни конфессиялармен қолдалады.

none

The relationship between religion and science involves discussions that interconnect the study of the natural world, history, philosophy, and theology. Even though the ancient and medieval worlds did not have conceptions resembling the modern understandings of "science" or of "religion", certain elements of modern ideas on the subject recur throughout history. The pair structured phrases "religion and science" and "science and religion" first emerged in the literature during the 19th century. This coincided with the refining of "science" (from the studies of "natural philosophy") and of "religion" as distinct concepts in the preceding few centuries—partly due to professionalization of the sciences, the Protestant Reformation, colonization, and globalization. Most scientific and technical innovations until the scientific revolution were achieved by societies organized by religious traditions. Ancient pagan, Islamic, and Christian scholars pioneered individual elements of the scientific method. Roger Bacon, often credited with formalizing the scientific method, was a Franciscan friar and medieval Christians who studied nature emphasized natural explanations. Confucian thought, whether religious or non religious in nature, has held different views of science over time. Many 21st century Buddhists view science as complementary to their beliefs, although the philosophical integrity of such Buddhist modernism has been challenged. While the classification of the material world by the ancient Indians and Greeks into air, earth, fire, and water was more metaphysical, and figures like Anaxagoras questioned certain popular views of Greek divinities, medieval Middle Eastern scholars empirically classified materials. Events in Europe such as the Galileo affair of the early 17th century, associated with the scientific revolution and the Age of Enlightenment, led scholars such as John William Draper to postulate (c. 1874) a conflict thesis, suggesting that religion and science have been in conflict methodologically, factually and politically throughout history. Some contemporary philosophers and scientists, such as Richard Dawkins, Lawrence Krauss, Peter Atkins, and Donald Prothero subscribe to this thesis; however, historians such as Stephen Shapin claim that "it is a very long time since these attitudes have been held by historians of science." Many scientists, philosophers, and theologians throughout history, from Augustine of Hippo to Thomas Aquinas to Francisco Ayala, Kenneth R. Miller, and Francis Collins, have seen compatibility or interdependence between religion and science. Biologist Stephen Jay Gould regarded religion and science as "non overlapping magisteria", addressing fundamentally separate forms of knowledge and aspects of life. Some historians of science and mathematicians, including John Lennox, Thomas Berry, and Brian Swimme, propose an interconnection between science and religion, while others such as Ian Barbour believe there are even parallels. Public acceptance of scientific facts may sometimes be influenced by religious beliefs such as in the United States, where some reject the concept of evolution by natural selection, especially regarding Human beings. Nevertheless, the American National Academy of Sciences has written that "the evidence for evolution can be fully compatible with religious faith",
a view endorsed by many religious denominations.

Ғылым мен дін тұжырымдамалары

"Ғылым" және "дін" ұғымдары жақында ғана пайда болған: "дін" 17 ғасырда отарлау, жаһандану және протестанттық реформация нәтижесінде қалыптасты. "Ғылым" 19 ғасырда табиғатты зерттеушілерді нақты шектеуге тырысу кезінде пайда болды. Алғашқыда қазіргі "ғылым" деп аталатын сала "табиғи философия" деп танылды. "Буддизм", "Гиндуизм", "Таоизм", "Конфуциандық" және "Дүниежүзілік діндер" сияқты терминдер алғаш рет 19 ғасырда қолданысқа енді. Ежелгі және орта ғасырларда ғылымның (scientia) және діннің (religio) латын түбірлері жеке тұлғаның ішкі қасиеттері немесе мінез-құлықтары ретінде түсінілді, ешқашан доктриналар, амалдар немесе білімнің нақты көздері ретінде қарастырылмады. "Ғалым" терминін 1834 жылы табиғатты зерттеуші теолог Уильям Уивелл енгізді, ол оны табиғатты білуге және түсінуге ұмтылғандарға қатысты қолданды. Ежелгі заманнан, Аристотельден бастап 19 ғасырға дейін табиғатты зерттеу практикасы көбінесе "табиғи философия" деп аталды. Исаак Ньютонның "Philosophiae Naturalis Principia Mathematica" (1687) кітабының тақырыбы "Табиғи философияның математикалық принциптері" деп аударылады, бұл сол кездегі "табиғи философия" терминінің қолданылуын көрсетеді, ол "табиғатты жүйелі зерттеумен" теңестірілді. Тіпті 19 ғасырда Лорд Кельвин мен Питер Гатри Тейттің, қазіргі заманғы физиканың көп бөлігін анықтауға көмектескен еңбегі "Табиғи философия туралы трактат" (1867) деп аталды. "Дін" ұғымы 17 ғасырда қазіргі түрін алды, бірақ Киелі кітап, Құран және басқа да көне мәтіндерде дін ұғымы түпнұсқа тілдерде болған жоқ, сондай-ақ осы мәтіндер жазылған халықтар мен мәдениеттерде де кездеспеді. Мысалы, еврей тілінде "дінге" тура сәйкес келетін сөз жоқ, ал иудаизм діни, ұлттық, нәсілдік немесе этникалық ерекшеліктер арасында нақты айырма жасамайды. Санскрит тіліндегі "дхарма" сөзі кейде "дін" деп аударылады, бірақ ол заң немесе міндетті де білдіреді. Классикалық Үндістанның барлық тарихында заңды зерттеу пәктік пен рәсімдік, сондай-ақ практикалық дәстүрлер арқылы тәубе ету сияқты ұғымдарды қамтыды. Орта ғасырлық Жапонияда бастапқыда "императорлық заң" мен жалпылама немесе "Будда заңы" арасындағы одақ болды, бірақ олар кейіннен тәуелсіз билік көздеріне айналды. Жапонияның ұзақ тарихында "дін" ұғымы болған жоқ, себебі оған сәйкес келетін жапон сөзі де, оның мағынасына жақын нәрсе де болған жоқ. Бірақ 1853 жылы Жапония жағалауына американдық әскери кемелері келгенде және жапон үкіметін, басқа нәрселермен қатар, дін бостандығын талап ететін келісімдерге қол қоюға мәжбүр еткенде, ел батыстық идеямен күресуге мәжбүр болды.

The concepts of "science" and "religion" are a recent invention: "religion" emerged in the 17th century in the midst of colonization, globalization and as a consequence of the Protestant reformation. "Science" emerged in the 19th century in the midst of attempts to narrowly define those who studied nature. Originally what is now known as "science" was pioneered as "natural philosophy". It was in the 19th century that the terms "Buddhism", "Hinduism", "Taoism", "Confucianism" and "World Religions" first emerged. In the ancient and medieval world, the etymological Latin roots of both science (scientia) and religion (religio) were understood as inner qualities of the individual or virtues, never as doctrines, practices, or actual sources of knowledge. The term scientist was coined by the naturalist theologian William Whewell in 1834 and it was applied to those who sought knowledge and understanding of nature. From the ancient world, starting with Aristotle, to the 19th century, the practice of studying nature was commonly referred to as "natural philosophy". Isaac Newton's book Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (1687), whose title translates to "Mathematical Principles of Natural Philosophy", reflects the then current use of the words "natural philosophy", akin to "systematic study of nature". Even in the 19th century, a treatise by Lord Kelvin and Peter Guthrie Tait's, which helped define much of modern physics, was titled Treatise on Natural Philosophy (1867). It was in the 17th century that the concept of "religion" received its modern shape despite the fact that ancient texts like the Bible, the Quran, and other texts did not have a concept of religion in the original languages and neither did the people or the cultures in which these texts were written. For example, there is no precise equivalent of "religion" in Hebrew, and Judaism does not distinguish clearly between religious, national, racial, or ethnic identities. The Sanskrit word "dharma", sometimes translated as "religion", also means law or duty. Throughout classical India, the study of law consisted of concepts such as penance through piety and ceremonial as well as practical traditions. Medieval Japan at first had a similar union between "imperial law" and universal or "Buddha law", but these later became independent sources of power. Throughout its long history, Japan had no concept of "religion" since there was no corresponding Japanese word, nor anything close to its meaning, but when American warships appeared off the coast of Japan in 1853 and forced the Japanese government to sign treaties demanding, among other things, freedom of religion, the country had to contend with this Western idea.

Ортағасырлық жазушылар

Орта ғасырдағы ғылымға үлес қосқандардың қатарына Боэций (477-524), Иоанн Филопон (490-570), Беда Қадірлі (672-735), Йорк Альцюн (735-804), Лео Математик (790-869), Герберт Ауриллак (946-1003), Африкалық Константин (1020-1087), Баттың Аделарды (1080-1152), Роберт Гросесте (1168-1253), Ұлы Альберт (1200-1280), Роджер Бэкон (1214-1294), Уильям Окхэм (1287-1347), Жан Бурдиан (1301-1358), Томас Брэдвард (1300-1349), Никола Орес (1320-1382), Николас Куза (1401-1464) кірді.

Қазіргі заман

XVII ғасырда Корольдік қоғамның негізін қалаушылар көбінесе дәстүрлі және ортодоксалды діни көзқарастарды ұстанды, және олардың көптегені көрнекті шіркеу өкілдері болды. Алғашқы қоғамның ресми талқылауларынан бөлінуге мүмкіндік беретін теологиялық мәселелер әдетте алынып тасталғанмен, оның көптеген мүшелері өздерінің ғылыми қызметтері дәстүрлі діни сенімді қолдайды деп сенді. Корольдік қоғамдағы дін қызметкерлерінің қатысуы ғылымның кәсіби деңгейге көтерілуімен XIX ғасырдың ортасына дейін жоғары болды. Альберт Эйнштейн діннің кейбір түсіндірулерінің ғылыммен үйлесімділігін қолдады. 1941 жылы Нью-Йоркте жарық көрген «Демократиялық өмір салтына қатысты ғылым, философия және дін» конференциясының жинағында Эйнштейн былай деді:

Осылайша Эйнштейн этикалық натурализмге қарсы этикалық емес-табиғилық көзқарасын білдіреді. Қазіргі кезде атеист болып табылатын белгілі ғалымдардың қатарында эволюциялық биолог Ричард Докинс және Нобель сыйлығының лауреаты физик Стивен Вайнберг бар. Діни сенімді жақтаған көрнекті ғалымдарға Нобель сыйлығының лауреаты, физик және Біріккен шіркеудің мүшесі Чарльз Таунс, евангелистік христиан және Адам геномы жобасының бұрынғы жетекшісі Фрэнсис Коллинз, сондай-ақ климатолог Джон Т. Хоутон жатады. Бұл типология теологтар Иан Барбор мен Джон Хотт қолданған типологияларға ұқсас. Осы қарым-қатынасты жіктеуге арналған тағы да көптеген типологияларды теолог және биохимик Артур Пикок сияқты ғылым және дін саласындағы басқа да ғалымдардың еңбектерінен табуға болады.

Сәйкессіздік

Гилермо Паз и Миньо С және Авелина Эспиносаның пікірінше, эволюция мен дін арасындағы тарихи қақтығыс ғылыми рационализм/эмпиризм мен табиғаттан тыс себептерге сену арасындағы қақтығыстың өзіндік ерекшелігі болып табылады. Эволюциялық биолог Джерри Койннің сөзіне қарағанда, кейбір елдердегі эволюцияға қатысты көзқарастар мен діниліктің деңгейі, сондай-ақ эволюция мен дінді жақындастыруға арналған кітаптардың болуы, адамдардың бір уақытта екеуіне де сенуде қиындық көріп жатқанын көрсетеді, демек, олар үйлесімсіз. Физикалық химия ғалымы Питер Аткинс: «Дін адамның тану қабілетін жеңілсіз көрсе, ғылым оны құрметтейді» дейді. Планеталық ғалым Каролин Порко «ғылым мен ресми дін арасындағы қақтығыс ғылымның барлық адамның өміріндегі рөлі бүгінгі діннің рөлімен теңескенде аяқталады деген үмітте» дейді. Геолог және палеонтолог Дональд Протероның айтуынша, «эволюция, Жердің жасы, космология және адам эволюциясы туралы сұрақтар америкалықтардың басқа елдермен салыстырғанда ғылым сауаттылығын тексеруде сүреуіне дін себеп». Алайда, ғылым сауаттылығын зерткен Джон Миллер америкалықтардың жалпы алғанда еуропалықтар мен жапондықтардан сәл жақсы білімді екенін мәлімдейді. Космолог және астрофизик Лоуренс Краустың пікірінше, үйлесімділік немесе үйлесімсіздік – ғылыми емес, теологиялық мәселе. Эволюциялық даму биологы П.З. Майерс барлық ғалымдардың атеист болуы керек және ғылым ешқашан діни сенімдерге бейімделуі керек емес деп санайды. Физик Шон М. Кэрролл дін табиғаттан тыс құбылыстар туралы мәлімдеме жасайды, сондықтан ғылым мен дін үйлесімсіз. Эволюциялық биолог Ричард Докинс дінге ашық қарсы тұрады, өйткені ол оның ғылыми білімді және ғылыммен байланысты білім беруді белсенді түрде бұзады деп санайды. Докинстің сөзіне қарағанда, «дін ғылымның беделін түсіріп, интеллектті әлсіретеді». Оның пікірінше, ғылым мұғалімдері эволюцияны түсіндіруге тырысқанда, олардың діни сенімдеріне қайшы келеді деп күмәнданатын ата-аналарынан қарсылық көреді, тіпті кейбір оқулықтардан «эволюция» сөзі жүйелі түрде алынып тасталған. Ол діннің ғылым біліміне тигізетін теріс әсерін дәлелдеуге тырысады. Ренни Томас жасаған үнді ғалымдарына қатысты зерттеуде, үнді атеист ғалымдары өздерін атеист деп атайды, тіпті олардың өмір салты дәстүр мен діннің бір бөлігі екенін мойындайды. Сондықтан олар батыстық атеистерден өзгеше, себебі олар үшін діннің өмір салтын ұстану атеизмге қарсы келмейді.

According to Guillermo Paz y Miño C and Avelina Espinosa, the historical conflict between evolution and religion is intrinsic to the incompatibility between scientific rationalism/empiricism and the belief in supernatural causation. According to evolutionary biologist Jerry Coyne, views on evolution and levels of religiosity in some countries, along with the existence of books explaining reconciliation between evolution and religion, indicate that people have trouble in believing both at the same time, thus implying incompatibility. According to physical chemist Peter Atkins, "whereas religion scorns the power of human comprehension, science respects it." Planetary scientist Carolyn Porco describes a hope that "the confrontation between science and formal religion will come to an end when the role played by science in the lives of all people is the same played by religion today." Geologist and paleontologist Donald Prothero has stated that religion is the reason "questions about evolution, the age of the earth, cosmology, and human evolution nearly always cause Americans to flunk science literacy tests compared to other nations." However, Jon Miller, who studies science literacy across nations, states that Americans in general are slightly more scientifically literate than Europeans and the Japanese. According to cosmologist and astrophysicist Lawrence Krauss, compatibility or incompatibility is a theological concern, not a scientific concern. Evolutionary developmental biologist PZ Myers' view is that all scientists should be atheists, and that science should never accommodate any religious beliefs. Physicist Sean M. Carroll claims that since religion makes claims that are supernatural, both science and religion are incompatible. Evolutionary biologist Richard Dawkins is openly hostile to religion because he believes it actively debauches the scientific enterprise and education involving science. According to Dawkins, religion "subverts science and saps the intellect". He believes that when science teachers attempt to expound on evolution, there is hostility aimed towards them by parents who are skeptical because they believe it conflicts with their own religious beliefs, and that even in some textbooks have had the word 'evolution' systematically removed. He has worked to argue the negative effects that he believes religion has on education of science. According to Renny Thomas' study on Indian scientists, atheistic scientists in India called themselves atheists even while accepting that their lifestyle is very much a part of tradition and religion. Thus, they differ from Western atheists in that for them following the lifestyle of a religion is not antithetical to atheism.

Сын

Фрэнсис Коллинз, Джордж Ф. Р. Эллис, Кеннет Р. Миллер, Катарина Хейхо, Джордж Койн және Саймон Конвей Моррис сияқты басқалар да үйлесімділік жайлы талас-тартыс жасайды, себебі олар ғылымның дінмен үйлесімсіз екендігіне, сондай-ақ діннің ғылыммен үйлесімсіз екендігіне келіспейді. Олар ғылымның табиғатта Құдайды іздеуге және табуға, сонымен қатар өз нанымдары туралы ой жүгіртуге көптеген мүмкіндіктер беретінін айтады. Кеннет Миллердің сөзіне қарағанда, ол Джерри Койннің бағалауымен келіспейді және ғалымдардың көп бөлігі дінге сенетіні, ал американдықтардың эволюцияға сену үлесі одан да жоғары болғандықтан, бұл екеуінің де үйлесімді екенін көрсетеді. Карл Гиберсон үйлесімділік тақырыбын талқылағанда, кейбір ғылыми зиялылар теологиядағы зиялы лидерлердің пікірлерін жиі назарға алмай, керісінше, жеткіліксіз білімді халыққа қарсы талас жасайтынын, осылайша дінді зиялы емес адамдар арқылы анықтап, пікірталасты бұрмалап көрсететінін айтады. Оның пікірінше, ғылымдағы лидерлер кейде ескі ғылыми көзқарастардан асып түседі, ал теологиядағы лидерлер де солай жасайды. Сондықтан теологиялық зиялылардың пікірін ескергеннен кейін, Кен Хам және Эвгений Скотт сияқты экстремалды ұстанымдарды ұстанатын адамдардың маңызы жоғалады.

Қақтығыс тезисі

Дін мен ғылымның тарих бойы үнемі қақтығыста болғанын ұстанатын қақтығыс тезисі 19-ғасырда Джон Уильям Дрейпер мен Эндрю Диксон Уайттың еңбектері арқылы танымал болды. Ғылым мен дін арасындағы қарым-қатынас 19-ғасырда ғана нақты, ресми талқылау тақырыбына айналды, ал оған дейін ешкім ғылымды дінге немесе дінді ғылымға қарсы қойған жоқ, бірақ 19-ғасырдан бұрын күрделі өзара әрекеттесулер болған. Қазіргі заманғы ғылым тарихшыларының көпшілігі қақтығыс тезисін бастапқы түрінде қабылдамайды және оны қолдамайды. Оның орнына, оны кейінгі тарихи зерттеулер ығыстырды, нәтижесінде оны түсінудің тереңдегені байқалды. Ғылым тарихшысы Гэри Фернгрен былай деді: «Көбінесе христианның жаңа ғылыми теорияларға деген жауыздығы туралы кең таралған түсініктер болғанымен, зерттеулер христианның ғылыми ізденістерді жиі қолдап, ынталандырғанын, ал кейде екеуі де керісінше, тартыссыз немесе үйлестіруге тырыспастан қатар өмір сүргенін көрсетті. Галилей мен Скопстың ісі қақтығыс мысалы ретінде ойға келсе, олар ереже емес, ерекшелік болды». Бүгінгі тарихшылардың көпшілігі негізінен екі тарихи эпизодқа (Галилей мен Дарвин) негізделген қақтығыс үлгісінен үйлесімділік тезистеріне (интеграция тезисі немесе бір-біріне тосқауыл қоймайтын салалар) немесе «кешенділік» үлгісіне көшті, себебі діни тұлғалар әр даудың екі жағында болды және ешбір тараптың дінді жоққа шығаруға жалпы мақсаты болған жоқ. 20-ғасырдағы тарихи зерттеулер арқылы түсіндірілген, жиі келтірілетін қақтығыс мысалы – Галилей ісі, онда Коперниктің гелиоцентризм туралы идеяларына қарсы тұру үшін Киелі кітаптың түсіндірмелері пайдаланылды. 1616 жылы Галилей Римге барып, католик шіркеуінің басшыларын Коперниктің идеяларын тыйым салудан бас тартуға көндіруге тырысты. Нәтижесінде, Индекс қауымының жарлығы шығарылды, онда Күннің тұрып, Жердің қозғалатыны туралы идеялар «жалған» және «Қасиетті жазбаларға толық қарсы» екені жарияланды және Коперниктің «De Revolutionibus» еңбегі түзетілгенге дейін тоқтатылды. Галилей «ирескеушілікке күдікті» деп танылды, атап айтқанда, Күн ғаламның ортасында қозғалмайды, Жер оның ортасында емес және қозғалады деген пікірлерді ұстанды. Ол осы пікірлерден «бас тартуға, қарғыс айтуға және жек көруге» тиіс болды. Алайда, осының бәрінен бұрын Рим папасы Урбан VIII Галилейден гелиоцентризмнің жақтаушысы да, қарсыласы да болатын аргументтерді кітапқа жазуын және гелиоцентризмді физикалық тұрғыдан дәлелденгендей жақтамауға сақтық танытуын сұрады, өйткені сол кездегі ғылыми консенсус гелиоцентризмнің дәлелдері өте әлсіз болды. Шіркеу тек сол кездегі ғылыми консенсусқа сүйенді. Рим папасы Урбан VIII Галилейдің кітабына оның бұл мәселеге қатысты көзқарасын қосуды өтінді. Галилей тек соңғысын орындады. Білместен бе, әдейі ме, «Екі әлем жүйесі туралы диалогта» Аристотельдік/Птолемейлік геоцентрлік көзқарасты қорғайтын Симплиций кейіпкері білімсіз, математикалық дайындығы жоқ адам ретінде бейнеленді. Оның кітабының алғы сөзінде кейіпкердің аты атақты аристотельдік философтың (латынша Simplicius, итальянша Simplicio) есімімен берілгені айтылса да, итальян тіліндегі «Simplicio» сөзі «ақымақ» деген мағынаны да білдіреді. Өкінішке орай, Галилей Рим папасымен қарым-қатынасын нашарлатты, өйткені ол Урбан VIII-нің сөздерін Симплицийдің аузына салды. Көптеген тарихшылар Галилейдің қасақана зұлымдықпен әрекет етпегенін және кітабына болған реакциядан күтпегенін келіседі. Алайда, папа күдікті жұртшылықтың мазақтауына және Коперниктің жақтаушылығына жеңіл қараған жоқ. Галилей өзінің ең үлкен және ықпалды қолдаушысы – Рим папасынан алыстады және өзінің жазбаларын қорғау үшін Римге шақырылды. Гелиоцентризмді нақты дәлелдеген дәлелдер Галилейден кейін ғасырлар өткен соң пайда болды: 18-шы ғасырда Джеймс Брэдлидің жарықтың жұлдыздық ауытқуын, 19-шы ғасырда Уильям Гершельдің қос жұлдыздардың орбиталық қозғалысын, 19-шы ғасырда жұлдыздық параллакстың дәл өлшемін және 17-шы ғасырда Ньютон механикасын ашты. Физик Кристофер Грейнидің айтуынша, Галилейдің өзінің бақылаулары Коперниктің көзқарасын толық қолдамады, бірақ Тихо Брагедің гибридтік моделімен сәйкес келді, онда Жер қозғалмайды, ал барлық нәрсе оны және Күнді айналады. Британдық философ А. К. Грейлинг ғылым мен діндер арасында ғаламның пайда болуы, адам табиғаты және кереметтердің болу мүмкіндігі сияқты салаларда бәсекелестік бар екенін сақтайды.

The conflict thesis, which holds that religion and science have been in conflict continuously throughout history, was popularized in the 19th century by John William Draper's and Andrew Dickson White's accounts. It was in the 19th century that relationship between science and religion became an actual formal topic of discourse, while before this no one had pitted science against religion or vice versa, though occasional complex interactions had been expressed before the 19th century. Most contemporary historians of science now reject the conflict thesis in its original form and no longer support it. Instead, it has been superseded by subsequent historical research which has resulted in a more nuanced understanding. Historian of science, Gary Ferngren, has stated: "Although popular images of controversy continue to exemplify the supposed hostility of Christianity to new scientific theories, studies have shown that Christianity has often nurtured and encouraged scientific endeavour, while at other times the two have co existed without either tension or attempts at harmonization. If Galileo and the Scopes trial come to mind as examples of conflict, they were the exceptions rather than the rule." Most historians today have moved away from a conflict model, which is based mainly on two historical episodes (Galileo and Darwin), toward compatibility theses (either the integration thesis or non overlapping magisteria) or toward a "complexity" model, because religious figures were on both sides of each dispute and there was no overall aim by any party involved to discredit religion. An often cited example of conflict, that has been clarified by historical research in the 20th century, was the Galileo affair, whereby interpretations of the Bible were used to attack ideas by Copernicus on heliocentrism. By 1616 Galileo went to Rome to try to persuade Catholic Church authorities not to ban Copernicus' ideas. In the end, a decree of the Congregation of the Index was issued, declaring that the ideas that the Sun stood still and that the Earth moved were "false" and "altogether contrary to Holy Scripture", and suspending Copernicus's De Revolutionibus until it could be corrected. Galileo was found "vehemently suspect of heresy", namely of having held the opinions that the Sun lies motionless at the center of the universe, that the Earth is not at its centre and moves. He was required to "abjure, curse and detest" those opinions. However, before all this, Pope Urban VIII had personally asked Galileo to give arguments for and against heliocentrism in a book, and to be careful not to advocate heliocentrism as physically proven since the scientific consensus at the time was that the evidence for heliocentrism was very weak. The Church had merely sided with the scientific consensus of the time. Pope Urban VIII asked that his own views on the matter be included in Galileo's book. Only the latter was fulfilled by Galileo. Whether unknowingly or deliberately, Simplicio, the defender of the Aristotelian/Ptolemaic geocentric view in Dialogue Concerning the Two Chief World Systems, was often portrayed as an unlearned fool who lacked mathematical training. Although the preface of his book claims that the character is named after a famous Aristotelian philosopher (Simplicius in Latin, Simplicio in Italian), the name "Simplicio" in Italian also has the connotation of "simpleton". Unfortunately for his relationship with the Pope, Galileo put the words of Urban VIII into the mouth of Simplicio. Most historians agree Galileo did not act out of malice and felt blindsided by the reaction to his book. However, the Pope did not take the suspected public ridicule lightly, nor the physical Copernican advocacy. Galileo had alienated one of his biggest and most powerful supporters, the Pope, and was called to Rome to defend his writings. The actual evidences that finally proved heliocentrism came centuries after Galileo: the stellar aberration of light by James Bradley in the 18th century, the orbital motions of binary stars by William Herschel in the 19th century, the accurate measurement of the stellar parallax in the 19th century, and Newtonian mechanics in the 17th century. According to physicist Christopher Graney, Galileo's own observations did not actually support the Copernican view, but were more consistent with Tycho Brahe's hybrid model where that Earth did not move and everything else circled around it and the Sun. British philosopher A. C. Grayling, still believes there is competition between science and religions in areas related to the origin of the universe, the nature of human beings and the possibility of miracles.

Тәуелсіздік

Стивен Джей Гулд «үйлеспейтін магистериялар» (NOMA) деп сипаттаған қазіргі заманғы көзқарас бойынша ғылым мен дін адам тәжірибесінің түбірінен бөлек аспектілерімен айналысады, сондықтан әрқайсысы өз саласында болса, бейбіт түрде қатар өмір сүреді. Гулд тәуелсіздік туралы ғылым тұрғысынан сөйлесе, В.Т. Стейс дін философиясы тұрғысынан қарады. Стейс ғылым мен діннің әрқайсысы өз саласында қарастырылғанда, екеуі де дұрыс және толық деп санайды. Арнольд О. Бенц атап көрсеткендей, олар шындықты әртүрлі қабылдаудан туындайды, бірақ мысалы, таңғалыс сезімі мен этикада бірігеді. АҚШ Ұлттық ғылым академиясы ғылым мен діннің тәуелсіз екендігін қолдайды. Ғылым мен дін адам тәжірибесінің әртүрлі жақтарына негізделген. Ғылымда түсіндірмелер табиғатты зерттеу арқылы алынған дәлелдерге негізделуі керек. Ғылыми байқаулар немесе эксперименттер түсіндірмемен қайшы келсе, осы түсіндірмені өзгертуге немесе тіпті тоқтатуға әкелуі керек. Ал діни сенім эмпирикалық дәлелдерге тәуелді емес, қайшы келетін дәлелдерге байланысты өзгермейді және көбінесе табиғаттан тыс күштерді немесе жандарды қамтиды. Табиғаттан тыс жандар табиғаттың бөлігі болмағандықтан, ғылым оларды зерттей алмайды. Осы тұрғыдан алғанда, ғылым мен дін бөлек және адам түсінігінің әртүрлі аспектілерін қарастырады. Ғылым мен дінді бір-біріне қарсы қоюға тырысу, қажеті жоқ жерде дау тудырады. Керісінше, нормативтік моральдық ғылымның жақтаушылары ғылымның «қалай болу керек» дегенге бағыт беруге шамасы жоқ деген пікірмен келіспейді. Хабгуд сондай-ақ, дін сипаттамалық болуға тырысқанда, табиғат әлеміне дұрыс емес қасиеттер тағайындалуы мүмкін деп ойлайды. Сонымен қатар, Ғалилео және оның жақтастарының ғылыми және діни ойлауын өзгертуге дейін қолданылған, қазір жойылған Птолемейдің (геоцентрлік) планеталық моделіне сену – көрнекті мысал.

A modern view, described by Stephen Jay Gould as "non overlapping magisteria" (NOMA), is that science and religion deal with fundamentally separate aspects of human experience and so, when each stays within its own domain, they co exist peacefully. While Gould spoke of independence from the perspective of science, W. T. Stace viewed independence from the perspective of the philosophy of religion. Stace felt that science and religion, when each is viewed in its own domain, are both consistent and complete. They originate from different perceptions of reality, as Arnold O. Benz points out, but meet each other, for example, in the feeling of amazement and in ethics. The USA's National Academy of Sciences supports the view that science and religion are independent. <blockquote>Science and religion are based on different aspects of human experience. In science, explanations must be based on evidence drawn from examining the natural world. Scientifically based observations or experiments that conflict with an explanation eventually must lead to modification or even abandonment of that explanation. Religious faith, in contrast, does not depend on empirical evidence, is not necessarily modified in the face of conflicting evidence, and typically involves supernatural forces or entities. Because they are not a part of nature, supernatural entities cannot be investigated by science. In this sense, science and religion are separate and address aspects of human understanding in different ways. Attempts to put science and religion against each other create controversy where none needs to exist. In contrast, proponents of a normative moral science take issue with the idea that science has no way of guiding "oughts". Habgood also stated that he believed that the reverse situation, where religion attempts to be descriptive, can also lead to inappropriately assigning properties to the natural world. A notable example is the now defunct belief in the Ptolemaic (geocentric) planetary model that held sway until changes in scientific and religious thinking were brought about by Galileo and proponents of his views.

Интеграциялау

Жалпы алғанда, бұл ғылым, теология, саясат, әлеуметтік және экономикалық факторлардың өзара әрекеттесуі күрделі болғанымен, тарих бойы ғылым мен дін арасындағы өнімді байланыстар қалыпты жағдай ретінде баса көрсетілуі керек деп санайды. Ғылыми және теологиялық көзқарастар көбінесе бейбіт түрде қатар өмір сүреді. Христиандар және кейбір христиан емес діндер тарихи түрде ғылыми идеялармен үйлесімді болды, мысалы, ежелгі Египеттің технологиялық шеберлігі монотеистік мақсаттарға қолданылуы, Осман империясы кезінде мұсылман ғалымдарының ғылыми жетістіктері және индуизм мен буддизмдегі математика. XIX ғасырдағы көптеген христиан қауымдары тіпті ғылымның шындықтың түпкі табиғатын анықтаумен мүлдем айналыспайтынын айтқан ғалымдарды да құптады. Принсипе бұл көзқарас раббилік әдебиет, христиан теологиясы және Исламның алтын ғасыры сияқты діни дәстүрлерде жазбаша білімге деген негізгі құрметке, сондай-ақ гректерден ислам және христиан дәстүрлеріне классикалық мұраны жеткізуге, бұл Ренессанстың туындауына көмектесті дегенді көрсетеді. Діндер сонымен қатар қазіргі заманғы университеттер мен кітапханалардың дамуына маңызды үлес қосты; білім мен ғылым орталықтары діни институттармен – пұтқа табынушылық, мұсылмандық немесе христиандық болсын – бірге орналасқан.

Бахаи діні

Бахаи дінінің негізгі қағидасы – дін мен ғылымның үйлесімділігі болып табылады. Бахаи кітаптарында нағыз ғылым мен нағыз дін ешқашан қақтығысқа түсе алмайды делінген. Дінді қалыптастырушының ұлы Абдул-Баха, ғылымсыз дін – шарлатандық, ал дінсіз ғылым – материализм екенін айтқан. Ол сондай-ақ, нағыз діннің ғылымның қорытындыларына сәйкес болуы керектігін ескерткен.

Буддизм

Буддизм мен ғылымды көптеген авторлар үйлесімді деп санайды. Буддизмдегі кейбір философиялық және психологиялық тұжырымдар қазіргі Батыс ғылыми және философиялық ой-пікірлерімен ортақ белгілерге ие. Мысалы, буддизм табиғатты бейтарап түрде зерттеуді (Пали канонында Дхамма Викая деп аталатын қызмет) қолдайды, мұнда зерттеу нысаны – өзіңіздің санаңыз. Буддизм мен ғылым екеуі де себеп-салдарға күшті мән береді. Дегенмен, буддизм материализмге баса назар аудармайды. Тензин Гьяцо, 14-ші Далай-лама, егер екеуі қайшылыққа келсе, ғылыми дәлелдер Буддизмнің дәстүрлі ілімдерінен басымдық алатынын айтады. "Жалғыз атомдағы ғалам" кітабында ол былай деп жазды: "Менің ғылымға қадам басуыма сенім беретін нәрсе – ғылымда да, буддизмде де шындықтың мәнін сыни зерттеу арқылы түсінуге ұмтылу деген негізгі сенім". Ол сондай-ақ: "Егер ғылыми талдаулар Буддизмдегі нақты бір талаптардың жалған екенін нақтылайтын болса, онда біз ғылымның қорытындыларын қабылдап, осы талаптардан бас тартуымыз керек" деді.

Христиандық

Ертедегі христиан ұстаздарының бірі Тертуллиан (шамамен 160–220 жж.) грек философиясына жалпы алғанда теріс пікір білдірген, ал Ориген (шамамен 185–254 жж.) оған әлдеқайда жағымды көзқарас танытып, шәкірттеріне қол жетімді барлық еңбектерді оқуды міндеттеген. Христиан дінін Ньютон механикасымен үйлестіруге жасалған алғашқы тырастар, эволюция немесе салыстырмалылық теориясының жаңа ғылыми идеяларымен үйлестіруге жасалған кейінгі тырастардан едәуір өзгеше болып көрінеді. Христиан философтары Августин Гиппо (354–430) және Томас Аквинский (1225–1274) белгілі бір мәселелерде жазбалардың әртүрлі түсіндірмелерге ие болуы мүмкін екенін айтқан, сондықтан болашақ зерттеулерге олардың мағынасын ашуға мүмкіндік беру керек. Әлемді зерттеуді Киелі жазбаларды жақсырақ түсінудің маңызды және пайдалы бөлігі ретінде қарастыратын "Қызметші" дәстүрі христиан тарихының басынан бері қабылданды. Сондай-ақ, Құдай әлемді өзін-өзі басқаратын жүйе ретінде жаратты деген түсінік орта ғасырлар бойы көптеген христиандарды табиғатты зерттеуге ынталандырды. Қазіргі заманғы ғылым тарихшылары Дж. Л. Хейлброн, Алистер Кэмерон Кромби, Дэвид Линдберг, Эдвард Грант, Томас Голдштейн және Тед Дэвис ортағасырлық христиан діні өркениет пен ғылымның дамуына теріс әсер еткен деген кең таралған пікірді қайта қарады. Олардың пікірінше, монахтар варварлардың шабуылдары кезінде ежелгі өркениеттің қалдықтарын сақтап қана қоймай, ортағасырлық шіркеу көптеген университеттерді демеушілік ету арқылы білім мен ғылымды насихаттады, олар оның басшылығымен 11 және 12 ғасырларда Еуропада қарқынды өсті. Шіркеудің "үлгілі теологы" болған Томас Аквинский, ақыл-ойы сеніммен үйлесімде екенін ғана емес, ақыл-ойы аянды түсінуге көмектесе алатынын мойындады және ақыл-ой дамуын қолдады. Ол өз сенімін қорғауға тырысқан ортағасырлық теологтардан ешқандай айырмасы болған жоқ. Кейбір қазіргі ғалымдар, мысалы Стэнли Джаки, христиан дінінің ерекше дүниетанымы заманауи ғылымның пайда болуы үшін маңызды фактор болды деп мәлімдеді. Дэвид К. Линдберг орта ғасырларда христиан шіркеуінің салдарынан надандық пен ырым-жырымдардың кең таралғаны туралы халық арасындағы кең таралған сенімді "карикатура" деп атады. Линдбергтің айтуынша, классикалық дәстүрдің кейбір бөліктері осы көзқарасты білдірсе де, бұл ерекше жағдайлар болды. Әлемнің табиғаты туралы сын көзқарасқа төзімділік таныту және оны насихаттау кең таралған. Линдбергтің пікірінше, христиан діні мен ғылым арасындағы қарым-қатынас күрделі және оны үйлесімділік немесе қайшылыққа тоғыстыруға болмайды. Линдбергтің сөзіне сүйенсек, "ортағасырлық ғалымдар шіркеудің күшін сирек сезінген және өзін (әсіресе жаратылыстану ғылымдарында) ақыл мен байқау қайда жетелесе де, оларды ұстануға еркін сезінген. Ғылым мен шіркеу арасында соғыс болған жоқ". Тед Петерс "Дін энциклопедиясында" жазғандай, "Галилеоның сотталуы" туралы әңгімеде шындық болғанымен, ол шамадан тыс үлкейтіліп, "ғылым мен дін арасындағы соғысты көргісі келетін, яғни догмалық және архаикалық шіркеу билігінен қуғынға ұшырағандар үшін қазіргі заманғы мифке айналды". 1992 жылы католик шіркеуінің Галилеоның әділдігін мойындауы БАҚ-та көп пікірталас тудырды. Дін мен ғылым арасындағы келісімді діни сенім мен эмпирикалық ғылымда көруге болады. Құдай әлемді және адамды жаратты деген сенім, Ол адамдарға әлемді білуге мүмкіндік берді деген көзқарасқа әкелуі мүмкін. Бұл imago dei ілімімен бекітіледі. Томас Аквинскийдің сөзімен айтқанда, "Адамдардың ақыл-ойы бар табиғаты бар болғандықтан, олар Құдайға ұқсайды деп айтылады, сондықтан мұндай табиғат Құдайға еліктеуге қабілетті болғандықтан, Құдайға ұқсайды". Ағарту дәуірінде, "ғылымдағы күрт өзгерістермен сипатталатын" және жеке адамның бостандығы арқылы католик шіркеуінің билігіне қарсылық көрсеткен протестанттық қимылдардың пайда болуы кезінде христиан жазбаларының билігіне күшті сын бағытталды. Ғылымның жетістіктерімен бірге Киелі кітаптың әдеби нұсқасын қабылдау "көбінесе мүмкін емес" болды және сол кездегі кейбір адамдар Киелі кітапты оның рухы мен ақиқатына сәйкес түсіндірудің жолдарын ұсынды. Еуропадағы "қара өлімнен" кейін католик шіркеуіне сенім жалпыға ортақ түрде төмендеді. Орта ғасырлардағы "табиғи ғылымдар" негізінен ғылыми аргументтерге негізделген. Коперниктер, әдетте, жеке қаржыландырылатын шағын топ болды және кейбір жағдайларда шіркеу оларды еретиктер деп санайтын. Коперник және оның еңбектері сол кездегі католик шіркеуі мен ғылыми қауымдастықтың көзқарасына қарсы келді, бірақ ғалым Дж. Л. Хейлбронның сөзіне сүйенсек, Рим католик шіркеуі кейде Коперниктерге қаржылық қолдау көрсеткен. Осылайша, шіркеу мақсаттары сеніммен сәйкес келетін жағдайда ғылыми зерттеулерді қолдады және насихаттады, егер нәтижелер шіркеунің риторикасына сәйкес болса. Мысал ретінде католиктердің дәл күнтізбеге қажеттілігін келтіруге болады. Күнтізбе реформасы сезімтал мәселе болды: азаматтар математиканың дұрыстығына күмәнданды және реформаның әділсіз түрде кураторларын таңдағандарына ашуланды. Рим католик шіркеуіне Пасха мерекесінің нақты күні қажет болды, сондықтан шіркеу күнтізбе реформасын қатты қолдады. Пасха күнінің дұрыс болуы собор салуға да түрткі болды.

Among early Christian teachers, Tertullian (c. 160–220) held a generally negative opinion of Greek philosophy, while Origen (c. 185–254) regarded it much more favorably and required his students to read nearly every work available to them. Earlier attempts at reconciliation of Christianity with Newtonian mechanics appear quite different from later attempts at reconciliation with the newer scientific ideas of evolution or relativity. Christian philosophers Augustine of Hippo (354–430) and Thomas Aquinas (1225–1274) held that scriptures can have multiple interpretations on certain areas where the matters were far beyond their reach, therefore one should leave room for future findings to shed light on the meanings. The "Handmaiden" tradition, which saw secular studies of the universe as a very important and helpful part of arriving at a better understanding of scripture, was adopted throughout Christian history from early on. Also the sense that God created the world as a self operating system is what motivated many Christians throughout the Middle Ages to investigate nature. Modern historians of science such as J. L. Heilbron, Alistair Cameron Crombie, David Lindberg, Edward Grant, Thomas Goldstein, and Ted Davis have reviewed the popular notion that medieval Christianity was a negative influence in the development of civilization and science. In their views, not only did the monks save and cultivate the remnants of ancient civilization during the barbarian invasions, but the medieval church promoted learning and science through its sponsorship of many universities which, under its leadership, grew rapidly in Europe in the 11th and 12th centuries. Saint Thomas Aquinas, the Church's "model theologian", not only argued that reason is in harmony with faith, he even recognized that reason can contribute to understanding revelation, and so encouraged intellectual development. He was not unlike other medieval theologians who sought out reason in the effort to defend his faith. Some modern scholars, such as Stanley Jaki, have claimed that Christianity with its particular worldview, was a crucial factor for the emergence of modern science. David C. Lindberg states that the widespread popular belief that the Middle Ages was a time of ignorance and superstition due to the Christian church is a "caricature". According to Lindberg, while there are some portions of the classical tradition which suggest this view, these were exceptional cases. It was common to tolerate and encourage critical thinking about the nature of the world. The relation between Christianity and science is complex and cannot be simplified to either harmony or conflict, according to Lindberg. Lindberg reports that "the late medieval scholar rarely experienced the coercive power of the church and would have regarded himself as free (particularly in the natural sciences) to follow reason and observation wherever they led. There was no warfare between science and the church." Ted Peters in Encyclopedia of Religion writes that although there is some truth in the "Galileo's condemnation" story but through exaggerations, it has now become "a modern myth perpetuated by those wishing to see warfare between science and religion who were allegedly persecuted by an atavistic and dogma bound ecclesiastical authority". In 1992, the Catholic Church's seeming vindication of Galileo attracted much comment in the media. A degree of concord between science and religion can be seen in religious belief and empirical science. The belief that God created the world and therefore humans, can lead to the view that he arranged for humans to know the world. This is underwritten by the doctrine of imago dei. In the words of Thomas Aquinas, "Since human beings are said to be in the image of God in virtue of their having a nature that includes an intellect, such a nature is most in the image of God in virtue of being most able to imitate God". During the Enlightenment, a period "characterized by dramatic revolutions in science" and the rise of Protestant challenges to the authority of the Catholic Church via individual liberty, the authority of Christian scriptures became strongly challenged. As science advanced, acceptance of a literal version of the Bible became "increasingly untenable" and some in that period presented ways of interpreting scripture according to its spirit on its authority and truth. After the Black Death in Europe, there occurred a generalized decrease in faith in the Catholic Church. The "Natural Sciences" during the Medieval Era focused largely on scientific arguments. The Copernicans, who were generally a small group of privately sponsored individuals, who were deemed Heretics by the Church in some instances. Copernicus and his work challenged the view held by the Catholic Church and the common scientific view at the time, yet according to scholar J. L. Heilbron, the Roman Catholic Church sometimes provided financial support to the Copernicans. In doing so, the Church did support and promote scientific research when the goals in question were in alignment with those of the faith, so long as the findings were in line with the rhetoric of the Church. A case example is the Catholic need for an accurate calendar. Calendar reform was a touchy subject: civilians doubted the accuracy of the mathematics and were upset that the process unfairly selected curators of the reform. The Roman Catholic Church needed a precise date for the Easter Sabbath, and thus the Church was highly supportive of calendar reform. The need for the correct date of Easter was also the impetus of cathedral construction.

Эволюция туралы көзқарастар

Соңғы уақытта эволюция теориясы христиан діні мен ғылым арасындағы пікір қақтығысының ортасында болды. Киелі кітаптағы жаратылыс туралы айтылған оқиғаны әдеби мағынада қабылдайтын христиандар Дарвиннің эволюция теориясы мен олардың христиандық сенімдері арасында қарама-қайшылықты көреді. Жаратылыс ғылымы немесе ғылыми креационизм – Жаратылыс кітабындағы жаратылыс туралы баяндаманы сөзбе-сөз түсіндіруге және Жердің геологиялық тарихы, ерте ғаламның космологиясы, өмірдің химиялық пайда болуы және биологиялық эволюция туралы қалыптасқан ғылыми фактілерді, теорияларды және парадигмаларды жоққа шығаруға тырысатын креационизмнің бір саласы. Бұл 1960 жылдары АҚШ-тағы фундаменталистік христиандардың Киелі кітаптың қатесіздігін дәлелдеу және эволюцияның ғылыми дәлелдерін жоққа шығару ниетімен басталды. Содан бері АҚШ-та көптеген дін өкілдері пайда болды, ал жаратылыс ғылымдары бүкіл әлемге тарады. 1925 жылы Теннесси штаты Батлер заңын қабылдады, ол штаттың барлық мектептерінде эволюция теориясын оқытуға тыйым салды. Сол жылы Миссисипиде де, ал 1927 жылы Арканзас штатында да осындай заң қабылданды. 1968 жылы АҚШ Жоғарғы Соты осы «маймайға қарсы» заңдарды конституцияға қайшы деп танып, жойды, «өйткені олар Конституцияның бірінші және төртінші түзетулерін бұзатын діни доктринаны орнатыпты». Көптеген ғалымдар жаратылыс ғылымын бірнеше себептерге байланысты қабылдамайды, соның ішінде оның талаптары табиғи себептерге сілтемейді және оларды тексеру мүмкін емес. 1987 жылы АҚШ Жоғарғы Соты креационизмді ғылым емес, дін деп шешіп, оны мемлекеттік мектептерде жақтауға болмайды деп мәлімдеді. 2018 жылы «Орландо Сентинель» газеті «Флоридадағы кейбір жеке мектептер мемлекеттік қаржыландыруға сүйене отырып, оқушыларына креационизмді оқытады» деп хабарлады. Теистік эволюция христиандық сенімдер мен ғылымды Жердің жасын және эволюция процесін ғылыми тұрғыдан түсіну арқылы келістіруге тырысады. Оған эволюциялық креационизм деп аталатын көзқарастарды қоса алғанда, әртүрлі сенімдер кіреді, ол қазіргі ғылымның кейбір тұжырымдамаларын қабылдайды, бірақ христиандық контексте Құдай және жаратылыс туралы дәстүрлі діни оқуларды да қолдайды.

In recent history, the theory of evolution has been at the center of some controversy between Christianity and science. Christians who accept a literal interpretation of the biblical account of creation find incompatibility between Darwinian evolution and their interpretation of the Christian faith. Creation science or scientific creationism is a branch of creationism that attempts to provide scientific support for a literal reading of the Genesis creation narrative in the Book of Genesis and attempts to disprove generally accepted scientific facts, theories and scientific paradigms about the geological history of the Earth, cosmology of the early universe,
the chemical origins of life and biological evolution. It began in the 1960s as a fundamentalist Christian effort in the United States to prove Biblical inerrancy and falsify the scientific evidence for evolution. It has since developed a sizable religious following in the United States, with creation science ministries branching worldwide. In 1925, The State of Tennessee passed the Butler Act, which prohibited the teaching of the theory of evolution in all schools in the state. Later that year, a similar law was passed in Mississippi, and likewise, Arkansas in 1927. In 1968, these "anti monkey" laws were struck down by the Supreme Court of the United States as unconstitutional, "because they established a religious doctrine violating both the First and Fourth Amendments to the Constitution." Most scientists have rejected creation science for several reasons, including that its claims do not refer to natural causes and cannot be tested. In 1987, the United States Supreme Court ruled that creationism is religion, not science, and cannot be advocated in public school classrooms. In 2018, the Orlando Sentinel reported that "Some private schools in Florida that rely on public funding teach students" Creationism. Theistic evolution attempts to reconcile Christian beliefs and science by accepting the scientific understanding of the age of the Earth and the process of evolution. It includes a range of beliefs, including views described as evolutionary creationism, which accepts some findings of modern science but also upholds classical religious teachings about God and creation in Christian context.

Киелі кітапқа негізделген дүниетанымының ертедегі заманауи ғылымға әсері

Эндрю Диксон Уайттың «Христиан әлемінде ғылым мен теологияның соғысы тарихы» атты еңбегінде XIX ғасырдан бері Киелі кітапқа негізделген дүниетанымы ғылымның дамуына теріс әсер еткені айтылады. Дикинсон Реформациядан кейін жағдайдың одан да нашар болғанын мәлімдейді. Лүтер мен Кальвиннің Киелі кітапты түсіндіруі олардың ізбасарлары үшін Киелі кітаптың өзінен де қасиетті болды. Мысалы, Георг Калист Псалмдарды түсіндіргенде, «көктегі сулар» қатты күмбезбен ұсталып тұрған зор ыдыста сақталған деген қабылданған сенімге күмән келтіргенде, оны еретик деп айыптады. Бүгінде конфликт теориясының негізін құраған көптеген зерттеулер дұрыс емес деп есептеледі. Мысалы, ерте христиандар грек-римдіктердің ғылыми жетістіктерін қабылдамады деген пікір жалған, себебі теологияны түсіну үшін әлемдік зерттеулер «қызметші» рөлінде қарастырылды. Бұл көзқарас ерте ортағасырлық кезеңде және одан кейін теологтар (мысалы, Августин) тарапынан кеңінен қабылданып, уақыт өте келе табиғат туралы білімге қызығушылықты арттырды. Сондай-ақ, орта ғасырлардағы адамдар Жердің жалпақ екеніне сенеді деген пікір осы дәуірде пайда болды және бүгінгі күнге дейін танымал мәдениетте кең тараған. Қазіргі ғалымдар бұл пікірді қате деп санайды. Дэйвид Линдберг пен Рональд Л. Немберс: «Орта ғасырлардағы христиан ғалымдарының арасында Жердің шар екеніне сенбеген, тіпті оның шамамен шеңберін білмейтін адам болған жоқ», - деп жазады. Римнің құлауынан бастап Колумбтың заманына дейін барлық ірі ғалымдар мен жердің физикалық пішініне қызығушылық танытқан көптеген халық жазушылары Лактанций мен Косманы қоспағанда, Жердің шар тәрізді екенін қабылдады. Х. Флорис Коэн қазіргі заманғы ғылымның ерте дамуына католицизмді есепке алмай, протестанттықтардың да ықпалы болғанын дәлелдеді. Ол голланд тарихшысы Р. Хойкастың грек рационализміне қарсы барлық қажетті антидоттарды ұсынатын Киелі кітапқа негізделген дүниетанымы туралы аргументін ұсынды: қол еңбегіне құрмет, тәжірибелік зерттеулер мен эмпиризмге әкелу және табиғатты зерттеуге және өзгертуге мүмкіндік берген Жоғары Құдай. Оксфорд тарихшысы Питер Харрисон да Киелі кітаптағы дүниетанымының қазіргі заманғы ғылымның дамуы үшін маңызды болғанын айтты. Харрисонның пікірінше, протестанттықтардың жазба кітаптарына деген көзқарасы табиғат кітабын түсіндіруде маңызды, тіпті күтпеген салдарларға әкелді. Харрисон Жаратылыс кітабындағы Жаратылыс және Адамның күнәдан бас тартуы туралы оқиғаларды түбегейлі оқу XVII ғасырдағы Англиядағы ғылыми қызметті ынталандырды және заңдылады деп санайды. Көптеген XVII ғасырлық тәжірибешілер үшін ғылым Адамның күнәдан кейін жоғалтқан табиғат үстінен билігін қалпына келтіру құралы деп есептелді. Тарихшы және дін профессоры Юджин М. Клаарен «табиғатқа сену» XVII ғасырдағы Англияда ғылымның пайда болуына орталық себеп болды деп мәлімдеді. Философ Майкл Фостер христиандық жаратылыс ілімдерін эмпиризммен байланыстыратын аналитикалық философия жариялады. Тарихшы Уильям Б. Эшворт тарихи түсінік пен католик және протестанттық ғылымдар идеясына қарсы пікір білдірді. Тарихшылар Джеймс Р. Джейкоб пен Маргарет С. Джейкоб XVII ғасырдағы англикандық зияткерлік өзгерістер мен ықпалды ағылшын ғалымдары (мысалы, Роберт Бойль және Исаак Ньютон) арасындағы байланыс туралы пікір білдірді. Джон Дилленбергер мен Кристофер Б. Кайзер теологиялық зерттеулер жазды, олар сондай-ақ 18, 19 және 20 ғасырлардағы қосымша өзара әрекеттестіктерді қамтиды. Дін философы Ричард Джонс «негізгі тәуелділік» теориясына философиялық сын жазды. Ол қазіргі заманғы ғылымның діни негізде пайда болғанын мойындай отырып, христиан діні орта ғасырлық кезеңде ғылымды санкциялап, діни түрде заңдылыққа айналдырып, ғылымның маңыздылығын арттырды және оның өсуі үшін қолайлы әлеуметтік жағдай жасады; бірақ христиандық сенімдер немесе ілімдер табиғи философтардың ғылыми ізденістерінің негізгі көзі емес екенін, сондай-ақ христиан діні қазіргі заманғы ғылымды дамыту немесе тәжірибеде тікелей қажет емес екенін айтады. Тарихшы Рональд Л. Немберс бұл тезис математик және философ Альфред Норт Уайтхедтің «Ғылым және қазіргі заманғы әлем» (1925) кітабынан «көмек алды» деп мәлімдеді. Немберс сондай-ақ: «Христиан дінінің ғылымды тудырғандығы туралы мәлімдемесінің айқын кемшіліктеріне қарамастан, ол ежегі гректер мен орта ғасырлық мұсылмандардың үлесін елемеуі немесе азайтуы, одан да арылуға құштар емес», - деді. Бейлор университетінің социологы Родни Старк керісінше, «христиандық теология ғылымның пайда болуы үшін маңызды болды» деп мәлімдеді. Протестантизм ғылымға маңызды әсер етті. Мертон тезисіне сәйкес, пуритандық пен протестанттық пиетизмнің өркендеуі мен ерте тәжірибелік ғылым арасында оң корреляция болды. Мертон тезисі екі бөліктен тұрады: Біріншіден, ол ғылымның байқаулардың жиналуы және тәжірибелік техникалар мен әдістемелердің жақсаруы арқасында өзгеретіні туралы теорияны ұсынады; екіншіден, ол XVII ғасырдағы Англиядағы ғылымның танымал болуын және Корольдік қоғамның діни демографиясын (сол кездегі ағылшын ғалымдарының көпшілігі пуритандықтар немесе басқа протестанттар болды) протестантизм мен ғылыми құндылықтар арасындағы корреляциямен түсіндіруге болады. Роберт К. Мертон өз теориясында XVII және XVIII ғасырлардағы ғылыми революцияның дамуына ағылшын пуритандығы мен неміс пиетизмінің жауапты болғанын атап өтті. Мертон діни көзқарас пен ғылымға қызығушылық арасындағы байланыстың аскетикалық протестанттық құндылықтар мен қазіргі заманғы ғылым арасындағы маңызды синергия нәтижесі екенін түсіндірді. Протестанттық құндылықтар ғылымның Құдайдың әсерін зерттеуге мүмкіндік беріп, ғылыми зерттеулерге діни негіз бергендіктен ғылыми зерттеулерді ынталандырды. Басқа ғалымдар мен тарихшылар ғылыми революцияның пайда болуына христиан дінінің үлес қосқанын айтады.

According to Andrew Dickson White's A History of the Warfare of Science with Theology in Christendom from the 19th century, a biblical world view affected negatively the progress of science through time. Dickinson also argues that immediately following the Reformation matters were even worse. The interpretations of Scripture by Luther and Calvin became as sacred to their followers as the Scripture itself. For instance, when Georg Calixtus ventured, in interpreting the Psalms, to question the accepted belief that "the waters above the heavens" were contained in a vast receptacle upheld by a solid vault, he was bitterly denounced as heretical. Today, much of the scholarship in which the conflict thesis was originally based is considered to be inaccurate. For instance, the claim that early Christians rejected scientific findings by the Greco Romans is false, since the "handmaiden" view of secular studies was seen to shed light on theology. This view was widely adapted throughout the early medieval period and afterwards by theologians (such as Augustine) and ultimately resulted in fostering interest in knowledge about nature through time. Also, the claim that people of the Middle Ages widely believed that the Earth was flat was first propagated in the same period that originated the conflict thesis and is still very common in popular culture. Modern scholars regard this claim as mistaken, as the contemporary historians of science David C. Lindberg and Ronald L. Numbers write: "there was scarcely a Christian scholar of the Middle Ages who did not acknowledge [earth's] sphericity and even know its approximate circumference." From the fall of Rome to the time of Columbus, all major scholars and many vernacular writers interested in the physical shape of the earth held a spherical view with the exception of Lactantius and Cosmas. H. Floris Cohen argued for a biblical Protestant, but not excluding Catholicism, influence on the early development of modern science. He presented Dutch historian R. Hooykaas' argument that a biblical world view holds all the necessary antidotes for the hubris of Greek rationalism: a respect for manual labour, leading to more experimentation and empiricism, and a supreme God that left nature open to emulation and manipulation. Oxford historian Peter Harrison is another who has argued that a biblical worldview was significant for the development of modern science. Harrison contends that Protestant approaches to the book of scripture had significant, if largely unintended, consequences for the interpretation of the book of nature. Harrison has also suggested that literal readings of the Genesis narratives of the Creation and Fall motivated and legitimated scientific activity in seventeenth century England. For many of its seventeenth century practitioners, science was imagined to be a means of restoring a human dominion over nature that had been lost as a consequence of the Fall. Historian and professor of religion Eugene M. Klaaren holds that "a belief in divine creation" was central to an emergence of science in seventeenth century England. The philosopher Michael Foster has published analytical philosophy connecting Christian doctrines of creation with empiricism. Historian William B. Ashworth has argued against the historical notion of distinctive mind sets and the idea of Catholic and Protestant sciences. Historians James R. Jacob and Margaret C. Jacob have argued for a linkage between seventeenth century Anglican intellectual transformations and influential English scientists (e. g., Robert Boyle and Isaac Newton). John Dillenberger and Christopher B. Kaiser have written theological surveys, which also cover additional interactions occurring in the 18th, 19th, and 20th centuries. Philosopher of Religion, Richard Jones, has written a philosophical critique of the "dependency thesis" which assumes that modern science emerged from Christian sources and doctrines. Though he acknowledges that modern science emerged in a religious framework, that Christianity greatly elevated the importance of science by sanctioning and religiously legitimizing it in the medieval period, and that Christianity created a favorable social context for it to grow; he argues that direct Christian beliefs or doctrines were not primary sources of scientific pursuits by natural philosophers, nor was Christianity, in and of itself, exclusively or directly necessary in developing or practicing modern science. Historian Ronald L. Numbers stated that this thesis "received a boost" from mathematician and philosopher Alfred North Whitehead's Science and the Modern World (1925). Numbers has also argued, "Despite the manifest shortcomings of the claim that Christianity gave birth to science—most glaringly, it ignores or minimizes the contributions of ancient Greeks and medieval Muslims—it too, refuses to succumb to the death it deserves." The sociologist Rodney Stark of Baylor University, argued in contrast that "Christian theology was essential for the rise of science." Protestantism had an important influence on science. According to the Merton Thesis there was a positive correlation between the rise of Puritanism and Protestant Pietism on the one hand and early experimental science on the other. The Merton Thesis has two separate parts: Firstly, it presents a theory that science changes due to an accumulation of observations and improvement in experimental techniques and methodology; secondly, it puts forward the argument that the popularity of science in 17th century England and the religious demography of the Royal Society (English scientists of that time were predominantly Puritans or other Protestants) can be explained by a correlation between Protestantism and the scientific values. In his theory, Robert K. Merton focused on English Puritanism and German Pietism as having been responsible for the development of the scientific revolution of the 17th and 18th centuries. Merton explained that the connection between religious affiliation and interest in science was the result of a significant synergy between the ascetic Protestant values and those of modern science. Protestant values encouraged scientific research by allowing science to study God's influence on the world and thus providing a religious justification for scientific research. Other scholars and historians attribute Christianity to having contributed to the rise of the Scientific Revolution.

XX ғасырдың басында Британияда татуласу

Ғылым мен дінді татуластыру: ХХ ғасырдың басындағы Ұлыбританиядағы тартыстар туралы биология тарихшысы Питер Дж. Боулер 1920 жылдардағы АҚШ-тағы ғылым мен дін арасындағы қақтығыстарға (ең әйгілісі – Скопс процесі) қарағанда, осы кезеңде Ұлыбританияда зияткерлік консерватор ғалымдар ұйымдастырған, либералды теологтар қолдаған, бірақ жас ғалымдар, секулярлық ойлаушылар және консервативті христиандар қарсылық көрсеткен татуластыруға бағытталған күш-жігер болғанын айтады. Бұл татуластыру әрекеттері 1930 жылдары әлеуметтік шиеленістердің күшеюіне, неоортодоксалды теологияға және қазіргі эволюциялық синтездің қабылдануына байланысты күйреп кетті. ХХ ғасырда ғылым мен христиан діні арасындағы үйлесімділікті қолдайтын бірнеше экуменикалық ұйым құрылды, олардың ішінде ең танымалдары – Америка ғылыми қауымдастығы, Биологис қоры, «Христиандар ғылымда» ұйымы, Орденді ғалымдар қоғамы және Веритас форумы.

Конфуциандық және дәстүрлі қытай діні

Конфуцийшілдіктің тарихи процесі көбінесе ғылыми жаңалықтарға қарсы болды. Дегенмен, діни-философиялық жүйенің өзі бұл мәселеде мұндай талдаудан гөрі бейтарап. "Аспан туралы" еңбегінде Сүнцзы ғылыми көзқараспен қараған әлемді ұсынды. Бірақ, Хан синтезі кезінде эмпирикалық емес Мэнцзиге көбірек үміт артылып, ол шындықтың мәніне қатысты даосистік күмәнділікпен біріктірілді. Сол сияқты, орта ғасырларда Чжу Си Чэнь Лян ұсынған техникалық зерттеулер мен мамандануға қарсы шықты. Батыспен байланыс орнатқаннан кейін Ван Фучжи сияқты ғалымдар буддалық/даосистік күмәнділікті пайдаланып, ғылымды адамзаттың әлемнің нағыз табиғатын толық түсіне алмайтындықтан субъективті ізденіс деп сынады. Еуропадан келген иезуиттер батыс математикасы мен ғылымын қытай бюрократтарына діни сенімге жеткізу ниетімен оқытты. Бұл процесте еуропалық және қытайлық рухани және ғылыми сенімдерге қатысты түрлі сынақтар туды. Қытай ғылыми философиясының маңызды мәтіні – "Өзгерістер кітабы" (немесе И Цзин) бастапқыда батыстықтар тарапынан мазақталды және елемеді. Ал конфуцийшіл ғалымдар Дай Чжэнь мен Цзи Юнь жұлдыздар туралы ұғымды күлкілі әрі абсурдты деп тапты. "Өзгерістер кітабы" Цинь дәуіріндегі дәстүрлі космологияны, соның ішінде инь мен ян және бес ғарыштық фазаны бейнелейді. Алайда, еуропалық миссияның шығысқа қарай бағытталуы тек қанағаттаспаушылыққа әкелген жоқ. Жоахим Бувет, теолог, Киелі кітапқа да, "Өзгерістер кітабына" да бірдей құрметпен қарады және христиан дінін тарату миссиясында табысты болды.

Биология

Джайнизм өмірді екі негізгі бөлімге жіктемейді: табиғатынан тұрақты (штавар) және қозғалмалы (траса) жандар. Джайнизм мәтіндері Джагдиш Чандра Бос өсімдіктердің тірі екенін дәлелдегенге дейін көп бұрын өсімдіктердегі өмірді сипаттаған. Джайнизм философиясында өсімдіктер "Ванаспатикая" деп аталады.

Джайнизм және креационизмге қарсылық

Джайнизмнің себеп-салдар теориясы бойынша, себеп пен оның салдары әрқашан бірдей табиғатта болады және жаратушы Құдай сияқты нақты емес нәрсе, ғалам сияқты нақты нәрсенің себебі бола алмайды. Джайнизм сенімінде, ешнәрседен материяны жарату мүмкін емес. Ғалам мен оның құрамдас бөліктері – жан, материя, кеңістік, уақыт және табиғат заңдары әрқашан болған (тұрақты космологиялық модель ұсынғандай, статикалық ғалам).

Ислам діні

Исламдық тұрғыдан алғанда, ғылым, табиғатты зерттеу, Таухид (Алланың бірлігі) тұжырымымен байланысты деп есептеледі, өйткені барлық білім салалары осымен байланысты. Исламда табиғат жеке бірлік ретінде қарастырылмайды, керісінше, Аллаға, адамзатқа және әлемге қатысты Исламның толық көзқарасының бір бөлігі ретінде қарастырылады. Исламның ғылым мен табиғатқа қатысты көзқарасы дін мен Аллаға қатысты көзқарасымен үндеседі. Бұл байланыс мұсылманның ғылыми білім іздеуінің қасиетті екенін білдіреді, себебі табиғаттың өзі Құранда Алланың белгілерінің жиынтығы ретінде сипатталған. Осы түсінікпен ғылым мұсылман цивилизацияларында, әсіресе VIII-XVI ғасырларда, мұсылман әлемінің отарлануынан бұрын зерттелді және түсіндірілді. Роберт Бриффольт "Адамзаттың жаратылуы" еңбегінде, қазіргі заманғы түсінік бойынша ғылымның өзінің болуы осы кезеңдегі исламдық цивилизацияларда пайда болған ғылыми ойлар мен білімге қатысты екенін айтады. Араб мұсылман ғалымы Ибн әл-Хайсам, гипотезаның эксперименттер арқылы расталатын процедуралар немесе математикалық дәлелдер негізінде дәлелденуі керек деген идеяның алғашқы жақтаушысы болды, демек, ғылыми әдісті Ренессанс ғалымдарынан 200 жыл бұрын түсінді. Ибн әл-Хайсам өзінің діни көзқарасын былай сипаттады: Мен үнемі білім мен шындықты іздедім, және Аллаға жақындасу үшін шындық пен білімді іздеуден артық жол жоқ деп сендім. Орта ғасырдың соңында исламдық цивилизациялардың құлдырауы мен Еуропаның өркендеуімен исламдық ғылыми дәстүр жаңа кезеңге көшті. Мұсылман әлемінде ғасырлар бойы болған институттар Еуропа елдерінің жаңа ғылыми институттарына үңілді. Бұл мұсылман әлеміндегі ғылымның тәжірибесін өзгертті, себебі ислам ғалымдары табиғаттың басқа философиясына негізделген ғылыми білімге батыстың көзқарасымен бетпе-бет келді. Дегенмен, көптеген ғалымдар білім алу және ғылыми ізденіс исламдық ойлар мен діни сенімдерге қайшы келмейді деген пікірде. Ислам цивилизациясы ғылыми жетістіктердің ұзақ тарихына ие, ал олардың діни тәжірибелері көптеген ғылыми жаңалықтарға ықпал етті. Шын мәнінде, мұсылман құлшылығының қажеттіліктері мен олардың кең империясы көптеген ғылымдар мен философияның пайда болуына себеп болды. Адамдар Меккеге қарай қай жаққа дұға ету керектігін білуі керек еді. Көптеген тарихшылар қазіргі заманғы ғылымның барлығы ежелгі грек білімінен бастау алады деп мәлімдейді, бірақ Мартин Берналь сияқты ғалымдар ежелгі грек білімінің көп бөлігі ежелгі Египет және Левант ғалымдарының еңбектеріне негізделгенін айтады. Мысалы, Ахмадий мұсылмандары, тіпті құдайлық басшылықпен болса да, эволюция процесін қабылдайды және оны белсенді түрде қолдайды. Он жылдар бойы бұл қозғалыс эволюция процесінің артындағы ғылыми тұжырымдамаларды қолдау үшін әртүрлі жарияланымдар жасады және жиі Құран сияқты діни мәтіндер осы тұжырымдаманы қалай қолдайтынын насихаттады. Жалпы, қауымның екінші халифасы Мирза Башир-уд-Дин Махмуд Ахмад былай деді: "Құран ғылымға деген ықыласты ояту үшін, оған қарсы көңіл тудырмай, үнемі назар аударады. Құран ғылымды оқымауға кеңес берген емес, себебі оқушы сенімсіз болып кетеді деп қорқады, себебі оның мұндай қорқынышы жоқ. Құран адамдар табиғат заңдарын білсе, оның сиқыры жойылады деп уайымдамайды. Құран адамдарды ғылымнан тыймайды, керісінше: «Аспан мен жерде болып жатқан нәрселерге ой жүгіртіңдер» (Юнус сүресі) дейді."

From an Islamic standpoint, science, the study of nature, is considered to be linked to the concept of Tawhid (the Oneness of God), as are all other branches of knowledge. In Islam, nature is not seen as a separate entity, but rather as an integral part of Islam's holistic outlook on God, humanity, and the world. The Islamic view of science and nature is continuous with that of religion and God. This link implies a sacred aspect to the pursuit of scientific knowledge by Muslims, as nature itself is viewed in the Qur'an as a compilation of signs pointing to the Divine. It was with this understanding that science was studied and understood in Islamic civilizations, specifically during the eighth to sixteenth centuries, prior to the colonization of the Muslim world. Robert Briffault, in The Making of Humanity, asserts that the very existence of science, as it is understood in the modern sense, is rooted in the scientific thought and knowledge that emerged in Islamic civilizations during this time. Ibn al Haytham, an Arab Muslim, was an early proponent of the concept that a hypothesis must be proved by experiments based on confirmable procedures or mathematical evidence—hence understanding the scientific method 200 years before Renaissance scientists. Ibn al Haytham described his theology:
I constantly sought knowledge and truth, and it became my belief that for gaining access to the effulgence and closeness to God, there is no better way than that of searching for truth and knowledge. With the decline of Islamic Civilizations in the late Middle Ages and the rise of Europe, the Islamic scientific tradition shifted into a new period. Institutions that had existed for centuries in the Muslim world looked to the new scientific institutions of European powers. This changed the practice of science in the Muslim world, as Islamic scientists had to confront the western approach to scientific learning, which was based on a different philosophy of nature. However, most maintain the view that the acquisition of knowledge and scientific pursuit in general is not in disaccord with Islamic thought and religious belief. The Islamic Civilization has a long history of scientific advancement; and their theological practices catalyzed a great deal of scientific discovery. In fact, it was due to necessities of Muslim worship and their vast empire that much science and philosophy was created. People needed to know in which direction they needed to pray toward to face Mecca. Many historians through time have asserted that all modern science originates from ancient Greek scholarship; but scholars like Martin Bernal have claimed that most ancient Greek scholarship relied heavily on the work of scholars from ancient Egypt and the Levant. For example, Ahmadi Muslims universally accept in principle the process of evolution, albeit divinely guided, and actively promote it. Over the course of several decades the movement has issued various publications in support of the scientific concepts behind the process of evolution, and frequently engages in promoting how religious scriptures, such as the Qur'an, supports the concept. For general purposes, the second Khalifa of the community, Mirza Basheer ud Din Mahmood Ahmad says:
The Holy Quran directs attention towards science, time and again, rather than evoking prejudice against it. The Quran has never advised against studying science, lest the reader should become a non believer; because it has no such fear or concern. The Holy Quran is not worried that if people will learn the laws of nature its spell will break. The Quran has not prevented people from science, rather it states, "Say, 'Reflect on what is happening in the heavens and the earth.'" (Al Younus)

Ғалымдар

[[Файл:Нобель сыйлығының 1901 және 2000 жылдар аралығындағы иегерлерінің діні.png|thumb|1901-2000 жылдар аралығындағы дін бойынша Нобель сыйлықтарының таралуы]] Еврейлер химия саласындағы сыйлықтардың 17%-ын, медицина саласындағы сыйлықтардың 26%-ын және физика саласындағы сыйлықтардың 23%-ын жеңіп алған. Ал 26%-ы еврей тегінен (еврей атеистерін қоса алғанда). Сонымен қатар, көптеген ғалымдар дін мен ғылымның арасында қақтығыс жоқ деп санайды және "ғылым мен діннің қақтығысқа толы көзқарасы Батыстың туындысы" екенін айтты, себебі әлемдегі көптеген ғалымдар арасында мұндай пікір кең таралған емес.

Еуропа

2023 жылғы зерттеуге сәйкес, Батыс Еуропа зерттеушілерінің 30–39% өзін қандай да бір діни ұйымға жатқызады. Ғылымның 30–37% өзін діншіл емес немесе атеист деп есептейді, ал тағы 10–28% агностиктер (географиялық айырмашылықтар кең таралған).

Америка Құрама Штаттары

1916 жылы Американың 1000 жетекші ғалымы «Америка ғылым адамдары» тізімінен кездейсоқ таңдалды, сонда 42% Құдайға сенді, 42% сенбеді, ал 17% күмәнмен қарады немесе білмеді. Алайда, 80 жыл өткен соң 1996 жылы «Америка ғылым адамдары мен әйелдері» тізімін пайдаланып зерттеу қайталанғанда, нәтижелер шамамен бірдей болды: 39% Құдайға сенді, 45% сенбеді, ал 15% күмәнмен қарады немесе білмеді. «Америка ғылым адамдары» немесе Ұлттық ғылым академиясының мүшелері сияқты элиталық ғалымдар арасындағы Құдайға сену деңгейі: 1914 жылы 53% сенбеді, 21% агностик болды, ал 28% сенді; 1933 жылы 68% сенбеді, 17% агностик болды, ал 15% сенді; және 1998 жылы 72% сенбеді, 21% агностик болды, ал 7% сенді. Дегенмен, Эвгения Скотт зерттеуде әдістемелік мәселелер бар екенін, оның ішінде сұрақтардың дұрыс қойылмауы, мысалы, Құдай туралы жалпы анықтамалардың орнына жеке анықтама қолданылуы сынды мәселелерді атап көрсетті. Құдай туралы бейперде немесе араласпайтын идеяларды қамту үшін қарапайым тілмен жасалған зерттеу АҚШ-тағы «белгілі ғалымдардың» 40% құдайға сенеді деген қорытындыға келді. Басқа зерттеушілер де нәтижелерге әсер еткен әдістемелік мәселелерді байқады. 2005 және 2007 жылдар аралығында Нью-Йорк штатының Буффало университетіндегі Элейн Говард Эклунд 21 АҚШ зерттеу университетіндегі 1646 табиғи және әлеуметтік ғылымдар профессоры арасында жүргізілген сауалнамада Құдайға немесе жоғары күшке сену тұрғысынан 60% -тан астамы сенбеушілік немесе агностицизмді білдірді, ал 30% -дан астамы сенім білдірді. Нақтырақ айтқанда, 34% жуық «Мен Құдайға сенбеймін» деп жауап берді, ал 30% шамасында «Құдай бар ма, жоқ па, білмеймін және оны білудің жолы да жоқ» деп жауап берді. Сол зерттеуде 28% Құдайға сенетінін, ал 8% Құдай емес жоғары күшке сенетінін айтты. Эклундтың сөзіне қарағанда, ғалымдар дінге сенбей, құдайға сенбей, өздерін рухани тұлға ретінде қарастыра алады. Эклунд пен Шейтль өз зерттеулерінен дінге жатпайтын адамдардың ғылыми мамандықтарға өздері таңдап келгенін және ғалым болудің міндетті түрде діннен айырылуға әкелетіні туралы болжамның негізсіз екенін, себебі зерттеу ғалымдардың ғылыми біліміне байланысты діни сәйкестіктерін тастап кеткенін күшті қолдамады деген қорытындыға келді. Керісінше, тәрбие, жас және отбасы мөлшері сияқты факторлар діни сәйкестендіруге маңызды әсер етті, себебі діни тәрбие алғандар діни болуға бейім, ал діни емес тәрбие алғандар діни емес болуға бейім. Авторлар сондай-ақ әлеуметтік және табиғи ғалымдар арасындағы діни сенімдер арасында айтарлықтай айырмашылықты таппады. Түсініктер тұрғысынан алғанда, 21 американдық университетінің әлеуметтік және табиғи ғалымдарының көпшілігі ғылым мен дін арасындағы қайшылықты байқамады, ал 37% байқады. Алайда, зерттеу барысында дінге аз қатысы бар ғалымдар бір-бірімен қайшылықты байқады. Сол зерттеуде олар балалары бар бес атеист ғалымның бірі (17%) діни қауымға мүше екенін және өткен жылы бірден көп рет діни қызметке қатысқанын анықтады. Мұның себептері олардың ғылыми болмысы (балаларын білімнің барлық көздеріне тартуға ниетті, сондықтан олар өз ойларын құра алады), жұбайлардың ықпалы және қоғамдастыққа деген құштарлық. 2009 жылы Pew Research Center зерттеу орталығының есебіне сәйкес, Америка ғылымды дамыту қауымдастығының мүшелері «жалпы халықтан гөрі әлдеқайда аз дінге сенді», олардың 51% қандай да бір құдайға немесе жоғары күшке сенеді. Нақтырақ айтқанда, сауалнамаға қатысқандардың 33% -ы Құдайға сенді, 18% -ы ғаламдық рухқа немесе жоғары күшке сенді, ал 41% -ы Құдайға немесе жоғары күшке сенбеді. 48% өздерінің діни бағыты бар екенін айтады, бұл олардың діни дәстүрге қатысы жоқ дегендермен тең. 17% -ы атеист, 11% -ы агностик, 20% -ы ешқандай ерекшелік жоқ, 8% -ы еврей, 10% -ы католик, 16% -ы протестант, 4% -ы евангелист, 10% -ы басқа дін. Сондай-ақ, зерттеу барысында жас ғалымдардың «ежелгі ғалымдарға қарағанда Құдайға сенетіндері» байқалды. Сауалнамаға қатысқандардың ішінде химияға қатысты мамандықтардағылар Құдайға сенетіндерін көбірек айтады. Элейн Эклунд 2011-2014 жылдар аралығында AAAS-пен бірлесіп, АҚШ-тың жалпы халқының, соның ішінде қатардағы ғалымдардың қатысуымен зерттеу жүргізді. Зерттеуде ғалымдардың 76% -ы діни дәстүрмен сәйкестендірілгені айтылған. Евангелистік ғалымдардың 85%-ы Алланың бар екендігіне күмәнданып отырған жоқ, бұл жалпы ғалымдардың 35%-ына қарағанда. Дін мен ғылым тұрғысынан алғанда, евангелистік ғалымдардың 85% -ы ешқандай жанжал таппады (73% -ы ынтымақтастық, 12% -ы тәуелсіздік), ал бүкіл ғылыми халықтың 75% -ы ешқандай жанжал таппады (40% -ы ынтымақтастық, 35% -ы тәуелсіздік). 2005 жылы Farr Curlin, Чикаго университетіндегі медицина оқытушысы және MacLean Клиникалық медициналық этика орталығының мүшесі зерттеуде дәрігерлер көбінесе ғылымға бейім діндарлар екенін атап өтті. Ол 76% дәрігерлер Құдайға сенеді және 59% қандай да бір өмірден кейінгі өмірге сенеді деген қорытындыға келген зерттеудің авторы болды. Сонымен қатар, «АҚШ-тағы дәрігерлердің 90% діни қызметтерге кем дегенде кейде қатысады, бұл көрсеткіш барлық ересектердің 81% -ынан жоғары». Ол былай деді: «Зардап шегушілерге көмектесу жауапкершілігі және мұқтаж адамдарға көмектесуден алынатын пайда көптеген діни дәстүрлерде кеңінен таралған». 2017 жылғы зерттеуде дәрігерлердің 65% Құдайға сенеді.

In 1916, 1,000 leading American scientists were randomly chosen from American Men of Science and 42% believed God existed, 42% disbelieved, and 17% had doubts/did not know; however, when the study was replicated 80 years later using American Men and Women of Science in 1996, the results were very much the same with 39% believing God exists, 45% disbelieved, and 15% had doubts/did not know. In terms of belief in God among elite scientists, such as "great scientists" in the "American Men of Science" or members of the National Academies of Science; 53% disbelieved, 21% were agnostic, and 28% believed in 1914; 68% disbelieved, 17% were agnostic, and 15% believed in 1933; and 72% disbelieved, 21% were agnostic, and 7% believed in 1998. However Eugenie Scott argued that there are methodological issues in the study, including ambiguity in the questions such using a personal definition of God instead of broader definitions of God. A study with simplified wording to include impersonal or non interventionist ideas of God concluded that 40% of "prominent scientists" in the US believe in a god. Others have also observed some methodological issues which impacted the results. A survey conducted between 2005 and 2007 by Elaine Howard Ecklund of University at Buffalo, The State University of New York of 1,646 natural and social science professors at 21 US research universities found that, in terms of belief in God or a higher power, more than 60% expressed either disbelief or agnosticism and more than 30% expressed belief. More specifically, nearly 34% answered "I do not believe in God" and about 30% answered "I do not know if there is a God and there is no way to find out." In the same study, 28% said they believed in God and 8% believed in a higher power that was not God. Ecklund stated that scientists were often able to consider themselves spiritual without religion or belief in god. Ecklund and Scheitle concluded, from their study, that the individuals from non religious backgrounds disproportionately had self selected into scientific professions and that the assumption that becoming a scientist necessarily leads to loss of religion is untenable since the study did not strongly support the idea that scientists had dropped religious identities due to their scientific training. Instead, factors such as upbringing, age, and family size were significant influences on religious identification since those who had religious upbringing were more likely to be religious and those who had a non religious upbringing were more likely to not be religious. The authors also found little difference in religiosity between social and natural scientists. In terms of perceptions, most social and natural scientists from 21 American universities did not perceive conflict between science and religion, while 37% did. However, in the study, scientists who had experienced limited exposure to religion tended to perceive conflict. In the same study they found that nearly one in five atheist scientists who are parents (17%) are part of religious congregations and have attended a religious service more than once in the past year. Some of the reasons for doing so are their scientific identity (wishing to expose their children to all sources of knowledge so they can make up their own minds), spousal influence, and desire for community. A 2009 report by the Pew Research Center found that members of the American Association for the Advancement of Science (AAAS) were "much less religious than the general public," with 51% believing in some form of deity or higher power. Specifically, 33% of those polled believe in God, 18% believe in a universal spirit or higher power, and 41% did not believe in either God or a higher power. 48% say they have a religious affiliation, equal to the number who say they are not affiliated with any religious tradition. 17% were atheists, 11% were agnostics, 20% were nothing in particular, 8% were Jewish, 10% were Catholic, 16% were Protestant, 4% were Evangelical, 10% were other religion. The survey also found younger scientists to be "substantially more likely than their older counterparts to say they believe in God". Among the surveyed fields, chemists were the most likely to say they believe in God. Elaine Ecklund conducted a study from 2011 to 2014 involving the general US population, including rank and file scientists, in collaboration with the AAAS. The study noted that 76% of the scientists identified with a religious tradition. 85% of evangelical scientists had no doubts about the existence of God, compared to 35% of the whole scientific population. In terms of religion and science, 85% of evangelical scientists saw no conflict (73% collaboration, 12% independence), while 75% of the whole scientific population saw no conflict (40% collaboration, 35% independence). In 2005, Farr Curlin, a University of Chicago Instructor in Medicine and a member of the MacLean Center for Clinical Medical Ethics, noted in a study that doctors tend to be science minded religious people. He helped author a study that "found that 76 percent of doctors believe in God and 59 percent believe in some sort of afterlife." Furthermore, "90 percent of doctors in the United States attend religious services at least occasionally, compared to 81 percent of all adults." He reasoned, "The responsibility to care for those who are suffering and the rewards of helping those in need resonate throughout most religious traditions.". A study from 2017 showed 65% of physicians believe in God.

Басқа елдер

"Қоғам мен мәдениеттегі секуляризмді зерттеу" есебінде Үндістандағы 1100 ғалымға жасалған сауалнама бойынша: 66% индуист, 14% дінін жасырған, 10% атеист/дінсіз, 3% мұсылман, 3% христиан, 4% буддист, сикх немесе басқа діндерді ұстанады. 39% құдайға сенеді, 6% кейде сенеді, 30% құдайға сенбейді, бірақ жоғары күшке сенеді, 13% құдай бар-жоғын білмейді, ал 12% құдайға сенбейді. Үндістандық ғалымдардың 73% көптеген діндерде негізгі шындықтар бар екенін айтты, 27% Құдайға сенетінін, ал 38% қандай да бір жоғары күшке сенетінін білдірді. Басқа зерттеулер Ұлттық ғылым қорының мәлімдемесін келтіреді: Америкадағы ғылымға деген қоғамдық көзқарас Еуропа, Ресей және Жапонияға қарағанда жақсырақ, олардың діни сенімдерінің деңгейіне қарамастан. Басқа халықаралық зерттеулер діндарлықтың жалпы халық арасында ғылымға деген қызығушылықты төмендетіп, оған кедергі келтіретінін көрсететін ешқандай дәлел тапқан жоқ. Мәдениеттер аралық зерттеулер көрсетіп тұрғандай, адамдар әдетте ауру, өлім және пайда болу сияқты әлем туралы көптеген мәселелерді түсіндіру үшін табиғи және табиғаттан тыс түсіндірулерді қолданады. Яғни, олар табиғи және табиғаттан тыс түсіндірулерді өзара қарама-қайшы немесе екіұшты деп санамайды, оларды бірге өмір сүретін және бір-бірін толықтыратын нәрселер ретінде қарастырады. Психологиялық тұрғыдан алғанда, табиғи және табиғаттан тыс түсіндірулерді үйлестіру мәдениеттерде кең таралған және қалыпты құбылыс.

Еуропа

Солтүстік Ирландиядағы христиан мектептеріндегі жасөспірімдер арасында жүргізілген зерттеу, христиандыққа және ғылымға қатысты көзқарастардың арасындағы оң байланысты көрсетті. Швеция тұрғындары арасында жасалған зерттеуде, шведтердің дінге жатпауына қарамастан, жас және ересектер арасында паранормальді сенімдердің кең таралғаны анықталды. Бұл, көбінесе, шіркеу және ғылым сияқты институттарға сенімнің төмендеуіне байланысты болуы мүмкін. Креационизм сияқты нақты мәселелер тек Америка құбылысы емес. Еуропалық ересектер арасында жүргізілген сауалнама көрсеткендей, 40% натуралистік эволюцияға, 21% теистік эволюцияға, 20% арнайы жаратылысқа сенеді, ал 19% шешімін қабылдамаған. Голландия, Ұлыбритания және Австралия сияқты елдерде де осындай көзқарастардың өсуі байқалды. Зерттеу көрсеткендей, дінге жатпайтын адамдар да дінге қатысы болмаса да, мистикалық сенімдерге ие және рухани тәжірибелерді орындайды, сондай-ақ "дінге жатпайтын ересектердің тек 16% ғана өздерінің діни нанымдары ғылыммен келіспейді" дейді. 2011-2014 жылдар аралығында AAAS-пен бірлесіп, жалпы халықтан, әсіресе евангелисттер мен евангелистік ғалымдардан деректер жинаған зерттеу жүргізілді. АҚШ халқының 26% ғана евангелистік сенімді ұстанатын болса да, зерттеу көрсеткендей, евангелистік христиандардың 70% ғылым мен дінді қарама-қарсы деп санамайды (48% оларды толықтыратын, ал 21% тәуелсіз деп есептейді), ал жалпы АҚШ халқының 73% ешқандай қайшылықты көрмейді. Элейн Эклундтың зерттеуіне сәйкес, діни топтардың көпшілігі дін мен ғылымды бірлесіп жұмыс істейтін немесе тәуелсіз деп санайды, ал дінге жатпайтын топтардың көпшілігі оларды қарама-қарсы деп есептейді. Америкалық халықтың ғылымға деген көзқарасын зерттеудің басқа да бағыттары діни топтардың көпшілігі ғылыммен эпистемологиялық тұрғыдан келіспейтінін және ғылыми білімді іздеуге бейімділіктері дінге жатпайтын топтардан ешқандай айырмашылығы жоқ екенін көрсетеді, бірақ ғалымдар діни қағидаларға қарсы дәлелдер келтіргенде, эпистемиялық немесе моральдық қайшылықтар туындауы мүмкін. Pew Center зерттеулері де осыған ұқсас нәтижелерді көрсетіп, американдықтардың көпшілігі (80-90%) ғылыми зерттеулерді қолдайтынын, ғылымның қоғам мен жеке өмірді жақсартатынына сенеді және 10 американдықтың 8-і өз балаларының ғалым болуына қуанған болар еді. Тіпті, қатал креационистер де ғылымға өте жағымды көзқарасқа ие. Pew Forum нақты фактілік келіспеушіліктердің "қазіргі уақытта кең таралмағанын" мәлімдейді, бірақ американдықтардың 40-50% адамдар мен басқа тірі организмдердің эволюциясын қабылдамайды, ал евангелистік христиандардың 65% өмір эволюция арқылы пайда болған жоқ деп санайды, бұл "ең күшті қарсылық" болып табылады. 2011 жылы АҚШ-тағы колледж студенттерінен алынған ұлттық үлгідегі зерттеу, студенттердің ғылым мен дін арақатынасын негізінен қақтығыс, ынтымақтастық немесе тәуелсіздік ретінде қарастырғандығы зерттелді. Зерттеу көрсеткендей, табиғат және әлеуметтік ғылымдардың студенттерінің көпшілігі ғылым мен дін арасында қайшылықты көрмейді. Зерттеуде тағы бір мәселе, студенттердің қақтығыс көзқарасынан тәуелсіздік немесе ынтымақтастық көзқарасына қарай ұмтылуы ықтимал екендігі анықталды. АҚШ-та діни көзқарасы жоқ адамдар діни адамдарға қарағанда New Age сенімдері мен тәжірибелеріне ие болуға бейім емес.

A study conducted on adolescents from Christian schools in Northern Ireland, noted a positive relationship between attitudes towards Christianity and science once attitudes towards scientism and creationism were accounted for. A study on people from Sweden concludes that though the Swedes are among the most non religious, paranormal beliefs are prevalent among both the young and adult populations. This is likely due to a loss of confidence in institutions such as the Church and Science. Concerning specific topics like creationism, it is not an exclusively American phenomenon. A poll on adult Europeans revealed that 40% believed in naturalistic evolution, 21% in theistic evolution, 20% in special creation, and 19% are undecided; with the highest concentrations of young earth creationists in Switzerland (21%), Austria (20%), Germany (18%). Other countries such as Netherlands, Britain, and Australia have experienced growth in such views as well. The study noted that people who are not affiliated with any religion, also known as "religiously unaffiliated", often have supernatural beliefs and spiritual practices despite them not being affiliated with any religion and also that "just one in six religiously unaffiliated adults (16%) say their own religious beliefs conflict with science." A study was made in collaboration with the AAAS collecting data on the general public from 2011 to 2014, with the focus on evangelicals and evangelical scientists. Even though evangelicals make up only 26% of the US population, the study found that nearly 70 percent of all evangelical Christians do not view science and religion as being in conflict with each other (48% saw them as complementary and 21% saw them as independent) while 73% of the general US population saw no conflict either. According to Elaine Ecklund's study, the majority of religious groups see religion and science in collaboration or independent of each other, while the majority of groups without religion see science and religion in conflict. Other lines of research on perceptions of science among the American public conclude that most religious groups see no general epistemological conflict with science and they have no differences with nonreligious groups in the propensity of seeking out scientific knowledge, although there may be subtle epistemic or moral conflicts when scientists make counterclaims to religious tenets. Findings from the Pew Center note similar findings and also note that the majority of Americans (80–90%) show strong support for scientific research, agree that science makes society and individual's lives better, and 8 in 10 Americans would be happy if their children were to become scientists. Even strict creationists tend to have very favorable views on science. The Pew Forum states that specific factual disagreements are "not common today", though 40% to 50% of Americans do not accept the evolution of humans and other living things, with the "strongest opposition" coming from evangelical Christians at 65% saying life did not evolve. A 2011 study on a national sample of US college students examined whether these students viewed the science / religion relationship as reflecting primarily conflict, collaboration, or independence. The study concluded that the majority of undergraduates in both the natural and social sciences do not see conflict between science and religion. Another finding in the study was that it is more likely for students to move away from a conflict perspective to an independence or collaboration perspective than towards a conflict view. In the US, people who had no religious affiliation were no more likely than the religious population to have New Age beliefs and practices.