Кіріспе

Хелиан Динг (; 432 жылы қайтыс болды), лақап аты Жифэн (直), - Сионну бастаған Қытайдың Ху Ся әулетінің үшінші және соңғы императоры. Ол негізін қалаушы император Хелиан Бобоның (Император Вули) ұлы және оның алдыңғы адамы Хелиан Чанның кіші інісі болды. 428 жылы Хелиан Чанды қарсыласы Солтүстік Вэй әскері басып алғаннан кейін, Хелиан Дин өзі таққа отырды және бірнеше жыл бойы Солтүстік Вэйдің шабуылына қарсы тұруға тырысты, бірақ 430 жылға қарай ол өзінің бүкіл аумағын жоғалтты. 431 жылы ол батысқа қарай Солтүстік Лянға шабуыл жасап, оның аумағын басып алуға тырысты, бірақ жолда оны Туйухунның ханы Муронг Мугуи (慕容慕) ұстап алды және Ху Сяны жойды. 432 жылы Муронг Мугуи оны Солтүстік Вэй императоры Тайвуға тапсырды, ол оны өлтірді.

Гелиан Бобоның тұсында

Хелиан Диннің қай жылы туғаны, анасының кім болғаны белгісіз. 414 жылы Хелиан Бобо өзінің ұлы Хелиан Гуйді (赫連) мұрагерлік әмірші етіп, басқа ұлдары герцог болған кезде Хелиан Чанг Пиньюань герцогы болды. Хелиан Динді қылмыскер және қарапайым жас деп санаған, ал Хелиан Бобо оны төмен бағалап, оған аз билік берген.

Хелиан Чанг тұсында

Гелиан Бобо 425 жылы қайтыс болғаннан кейін Гелиан Диннің аға ағасы Гелиан Чанг (Гелиан Гуйдың орнын басып, 424 жылы хан тағына отырды) оның орнын басады. Хелиан Чан Хелиан Динге бұрынғыдан да көп билік берді, ал Хелиан Дин тез арада ағасының арқасында үлкен генералдардың бірі болды. 426 жылы қарсылас Солтүстік Вэйдің генералы Даси Цзинь (達斤) маңызды Чанъань қаласын басып алғаннан кейін, Хелиан Чан 427 жылдың көктемінде Хелиан Динді оңтүстікке астана Туньваннан (統萬, қазіргі Юлин, Шэньси) Чанъаньды басып алуға жіберді. Ол Чанъанда Даксимен бітімге келді. Осы арада, Хелиан Дингтің басып алынуын білген Солтүстік Вэй императоры Тайву Тунгуанға шабуыл жасады, ал Хелиан Чанг бастапқыда Хелиан Дингті Чанъаньдан шақырғысы келді; оның орнына Хелиан Динг оған Тунгуанды Солтүстік Вэй күштерін тозу үшін қауіпсіз қорғауға кеңес берді, содан кейін ол Чанъаньды басып алғаннан кейін қайта оралып, Солтүстік Вэй күштеріне екі жағынан шабуыл жасай алады. Хелиан Чанг келісіп, Солтүстік Вэй күштеріне қарсы шықпады. Алайда, кейіннен, Солтүстік Вэй күштерінің азық-түліктері түсіп қалды деген жалған ақпаратты алғаннан кейін, ол Солтүстік Вэй күштеріне шабуыл жасауға шешім қабылдады және қатты жеңілді, ол Шангуйға (上, қазіргі Тяньшуй, Гансу) қашты. Солтүстік Вэй Тунгуанды басып алды. Тунвайнның құлдырауы туралы хабарды естіген соң, Хелиан Динг Даксиге қарсы жорығын тастап, Шангуиде Хелиан Чанға қосылды. Дакси оларды қуып жетіп, Сяны жояды. Осы уақытта Хэлиан Чанг Хэлиан Дингті Пиньюань ханзадасы атағына көтерілген болуы мүмкін. 428 жылдың көктемінде, бастапқыда Шангуйдан Пинлианға (平涼, қазіргі Пинлиан, Ганьсу) қарай кері шегінгеннен кейін, Хельян Чанг қайта шабуылға шықты және Дакси әскерін қоршап алды, ол кезде аурулар болған, Андингте (安定, қазіргі Пинлианда). Алайда қоршау кезінде Солтүстік Вэй офицерлері Анчи Цзя (安遲) және Ючи Хуан (尉遲眷) оған күтпеген жерден шабуыл жасады, ол атынан құлап, тұтқынға алынды. Хелиан Динг қалған әскерлерді жинап, Пинлянға қайтты. Ол таққа өзі отырды.

Билік

Осы арада Даси, Андьинде Хеллиан Чангтың жойып жіберіп, тек офицерлері Анчи мен Ючидің тапқырлығынан құтқарылғандығына ұялған, жеткілікті азық-түліксіз, Пинляңдағы Хеллиан Динге шабуыл жасауға тырысты, сондай-ақ жеткілікті сумен қамтамасыз етілмеген қауіпті позицияны алды. Қылмыс жасады деп айыпталған Солтүстік Вэйдің төменгі деңгейдегі офицері Ся лагеріне қашып барып, Даксидің күштерінің азық-түлік пен су тапшылығын көрсетті. Содан кейін Хелиан Динг Даксиге шабуыл жасап, тұтқынға алды. Мұны естігеннен кейін, Андьинді қорғап тұрған Солтүстік Вэй генералы Цюдун Дуй (丘敦堆) үрейленіп, Чанъаньға қашып кетті, содан кейін Чанъаньнан Чанъаньның қолбасшысы генерал Туоба Лимен (拓拔禮) Пубанға (阪, қазіргі Юньчжэн, Шанси) қашып кетті, бұл Ся күштеріне Чанъаньды және оның айналасындағы Гуанчжун аймағын қалпына келтіруге мүмкіндік берді. 428 жылы жаз айында Хелиан Динг Солтүстік Вэйге бейбітшілік туралы өтінішпен елші жіберді. Оның орнына Солтүстік Вэй императоры Тайву оған бас сауғалап, тапсыруға бұйрық шығарды, бірақ ол бұған мойынсұнбады. Ескі астана Тонгванды алыстан көретін аңшылықта Хелиан Дин, егер Хелиан Бобо оны мұрагер ханшаһ етсе, Тонгван құламайтын еді деп зарланды. Алайда ол Тонгванды қайтадан басып алуға батылы бармады. 430 жылдың көктемінде Лю Сонг Солтүстік Вэйге қарсы үлкен шабуыл жасады, ал Солтүстік Вэй оған жауап ретінде Сары өзеннің оңтүстігіндегі аумағын уақытша тастап кетті. Содан кейін Хельян Дин Лю Сонгтың императоры Вэньмен Солтүстік Вейге қарсы одаққа кірісті, Солтүстік Вейді жоюға және Сары өзеннің солтүстігіндегі аумағын бөліп алуға келісті. Тайхан тауларынан шығысқа қарай провинциялар Лю Сонгқа, Тайханнан батысқа қарай Xia-ға өтеді. Алайда, екі жақ та Солтүстік Вэйдің Сары өзеннің солтүстігіндегі аумағына бірінші шабуыл жасағысы келмеді, екінші тараптың әрекет етуін күтті. Сол себепті Солтүстік Вэй императоры Тайву осы жағдайдан пайдаланып, Хелиан Динді бірінші жоюға тырысты. 430 жылы күз айында ол Пиньлянға тікелей шабуыл жасады. Осы арада Батыс Цинь ханшайымы Цифу Мумо Солтүстік Лян мен Туйхуньның қысымына төтеп бере алмай, Солтүстік Вэйге берілуге тырысты. Солтүстік Вэй Сяның Пиньлян және Андин командирліктерін өзіне иелік етуге уәде бергендіктен, ол өзінің астанасы Фуханды (罕, қазіргі Линься Хуэй автономиялы префектурасы, Гансу) тастап, шығысқа қарай шығып, Шангуйда Солтүстік Вэй күштеріне қосылуға ниетті болды. Мұны естігеннен кейін Хелиан Дин жеке өзі Қифу Мумоны ұстап алуға тырысты, ол Наньаньда (南安, қазіргі Лонгси, Гансу) тоқтауға мәжбүр болды, оның аумағы басқа жағдайда Туюхунға түсті. Осы уақытқа дейін Солтүстік Вэй императоры Пиньлянға келді және өзімен бірге Хелиан Чанды (оның өзі Цинь ханзадасы етіп тағайындаған) Пиньлянның қорғаушысын, Хелиан Дингтің інісі Хелиан Шеганды (赫連社干) Шангу герцогының берілуіне көндіруге тырысты. Хелиан Шеган бастапқыда бас тартты. Хелиан Динг Пиньлянға шабуыл жасалғанын естіп, оны жеңілдету үшін Пиньлянға қайтуға тырысты, бірақ жолда ол Солтүстік Вэй генералы Тукси Биге (吐) кездесті, ол әлсіз күш болып көрінуімен оны алдап, одан шабуыл жасады. Содан кейін Тукси Хелиан Дингті жеңіп, одан кейін Чунгу жазығына (原, қазіргі Пинлиан) кетуге мәжбүр болды. Солтүстік Вэй әскерлері оны қоршап алды, ал оның әскері аш, шөлдеді. Бірнеше күннен кейін ол қоршаудан құтылу үшін күшпен күресті, бірақ оның әскерлері негізінен құлдырап, өзі ауыр жарақат алды. Ол қалған күштерін жинап, Шангуиге қашып кетті. 431 жылы Хелиан Шеган және тағы бір ағасы, Гуанян герцогы Хелиан Дулуогу (赫連度洛孤) Пиньлианды Солтүстік Вэйге тапсырды, ал Андинг де құлады. Солтүстік Вэй императоры Хелиан Диннің император әйелін тұтқынға алып, оны өзінің генерал Дудай Тяньға (豆代田) кәнизақ ретінде берді. Басқа Ся қалаларының қорғаушылары да қашып кетті немесе тұтқынға алынды, сол себепті Солтүстік Вэй осы қалаларды басып алды. Наньань халқы азық-түлік тапшылығынан қатты зардап шекті, сондықтан олар адам жеуге кірісті. Қифу Мумо басқа ештеңе істей алмай, берілді. Хелиан Вейфа Кифу Мумоны Шангуиге тапсырды, ал Хелиан Дин Кифу Мумоны және оның тайпасын өлтірді. Содан кейін Хелиан Дин батысқа қарай жүгіріп, Жола өзеннен өтіп, Цзичэн (治城, қазіргі Линксия) қаласында Солтүстік Лянға шабуыл жасап, оның аумағын басып алуды көздеді. Алайда, Туйхуң ханы Муронг Мугуи (慕容慕) мұны алдын ала көріп, ағалары Муронг Мулиянды (慕容慕利延) және Муронг Шицянды (慕容拾虔) Хелиан Дингті ұстап алуға жі...

Муронг Мугуи тұтқындағаннан кейін

Мұронг Мугуи Хелиан Динді алғашқыда өлтірген жоқ. 431 жылы күзде ол өзінің адалдықтарын жариялау және Хелиан Динді Солтүстік Вэйге беруге дайын екенін көрсету үшін Солтүстік Вэйге хабаршыларын жіберді. Оған жауап ретінде Солтүстік Вэй императоры Тайву Муронг Мугуиді Сициннің ханзадасы етіп тағайындады және оған сыйақылар берді, ал 432 жылдың көктемінде Муронг Мугуи Хелиан Динді Солтүстік Вэйге жеткізді. Солтүстік Вэй императоры Хелиан Динді өлтірді.

Императрица

Хелиан Диннің әйелі туралы, тіпті оның аты туралы да аз мәлімет бар. 428 жылы Хелиан Динг өзінің ағасы Хелиан Чанды қарсыласы Солтүстік Вэйдің әскерлері тұтқындағаннан кейін таққа отырды. Оның ағалары Хелиан Шеган (赫連社干) Шангу герцогы және Хелиан Дулуогу (赫連度洛孤) Гуанян герцогы 430 жылы өзінің астанасы Пинлиангты (平涼, қазіргі Пинлианг, Гансу) Солтүстік Вэй императоры Тайвуға бергенде, ол тұтқындалды. Тайву императоры оны өзінің генерал Дудай Тяньға (豆代田) кәнизагы ретінде берді. Ол туралы басқа ештеңе де белгілі емес.