Кіріспе

Фризилер - Рейн - Мюза - Шелда дельтасы мен Эмс өзені арасындағы төменгі аймақта тұратын ежелгі тайпа. Олар көршілес кельттермен кейбір мәдени және тілдік элементтермен бөліскен. Жаңадан пайда болған батпақтарда біздің заманымыздан бұрын 6 немесе 5 ғасырларға дейін адам тұрмаған, содан кейін ішкі қоныстанушылар бұл аймақты отарлай бастады. Теңіз деңгейі көтеріліп, су басу қаупі артқанымен, тұрғындар өз үйлерін ауылдың төбелеріне немесе терптерге салуды үйренді. Фризилердің өмір салты мен материалдық мәдениеті шығыста орналасқан чуак тайпаларының әдет-ғұрыптарынан мүлдем өзгеше болды. Алайда соңғылары герман тайпаларының құрамына кірді. Б.з.б. 1 ғасырда римдіктер Рейн дельтасын өз қолдарына алды, бірақ өзеннің солтүстігіндегі Фризия белгілі бір деңгейдегі тәуелсіздікті сақтап қалды. Алайда, фриздік және шаук жалдамалы топтары Рим армиясына қосылып, римдік саудагерлер лимнен солтүстікке қоныстанғандықтан, өзара қарым-қатынас көп болды. Фризия аумағында Римнің әскери заставалары болған болуы мүмкін. Кейбір немесе барлық фризилер Рим дәуірінің аяғында франк және саксон көшіп келушілерімен біріктірген болуы мүмкін, бірақ олар кем дегенде 296 жылға дейін Рим көзінде жеке болмысын сақтап қалады, онда фриз, франк және шамави топтары лаэти ретінде күштеп қоныстанды. Археологиялық зерттеулер олардың Фландрия мен Оңтүстік-Батыс Англияға жеткізілгенін көрсетеді. Түпнұсқа фризилер өмір сүрген аймақ Көші-қон кезеңінде негізінен бос қалды, бұл саяси тұрақсыздық пен қарақшылықтан, сондай-ақ климаттың нашарлауы мен теңіз деңгейінің көтерілуінен туындаған жиі су тасқынынан туындаған. Экологиялық және саяси жағдайлардың өзгеруі аймақты қайтадан тартымды етіп, 5 ғасырда Солтүстік-Батыс Германия мен Оңтүстік-Батыс Даниядан келген англосаксондық қоныстанушылар қайта қоныстанды. Олар ескі Фризи атауын қабылдады. Бұл жаңа "фриздер" қазіргі Брюггеден Бременге дейін, оның ішінде көптеген шағын жағалаудағы аралдарға дейін созылып жатқан жағалау жиегінде өмір сүрді. Олар сол аймақта тұратын басқа да жергілікті топтарды қосып, өздерінің жаңа отандастары болатындарды табысты басып алды. Ортағасырлық және кейінгі жазбаларда 'Фризиандар' туралы айтылғанда, ежелгі Фризиандар емес, осы 'жаңа фризиандар' туралы айтылады.

Сипаттама

Фризия туралы біраз мәлімет римдіктердің, көбінесе әскерилердің, жазған деректеріне негізделген. Егде Плиний (б.з.д. 2379) олардың жерлері орманмен жабылғанын, ал көлдің шеттеріне дейін өсетін биік ағаштардың болғанын айтқан. Олар егіншілікпен және мал шаруашылығымен айналысты. 1-ші ғасырдың аяғында римдіктер "Үлкен Фризия" деп Флево көлінің шығысында және "Кіші Фризия" деп оның батысында өмір сүрген, олардың пропорционалдық күші үшін аталған және Рейннің шекарасымен бірге теңізге дейін созылған қоныстармен. Тацит өзінің "Германия" еңбегінде аймақтағы барлық герман халықтарын шектеулі билігі бар патшалар және билік емес, үлгіге еліктеген ықпалды әскери басшылар сайланған деп сипаттаған. Халық тарқалып жатқан қоныстарда өмір сүрді. Ол Фризилерге қатысты германдық саяси иерархияның әлсіздігін атап өтті, ол 1-ғасырдағы Фризидің екі патшасының (күрініп тұрғандай кельт) есімдерін атап өтті және олар "германдықтар патшалар болғандықтан" патшалар болғандығын айтты. Ертедегі римдік соғыс және шабуыл туралы жазбаларда фризилер қатысушылар ретінде аталмаған, бірақ көршілес Каннинфателер (батысқа және оңтүстік-батысқа, дельтада) және Чучилер (шығысқа қарай) осыған байланысты аталған. Фризилердің ең алғашқы аталуы б.з.д. Римдіктер Рейн германдарының жерлерін қиратып, оларға шабуыл жасамады, тек шауцилерге шабуыл жасау үшін олардың аумағы мен жағалауы арқылы өтті. Бұл оқиғадан фризилердің "жеңілгені" көрінеді. Римдік губернатор Луций Апрониймен болған тәжірибеден кейін фризилер Римге қарсы болды. 47 жылы Каннинфатеден шыққан Ганнаск фризилер мен чукилерді бүлік шығаруға бастап кетті. Олар сол кездегі бай Галлия Бельгия жағалауын басып алды. Римдік әскери қолбасшы Корбуло герман тайпаларына қарсы сәтті шабуыл жасады. Шоуцтар мен фризилер үшін бұл римдіктің басып алуын білдірді, римдіктер олардың қайда тұруы керектігін, олардың арасында бекініс салынған және оларға римдік стильдегі сенатты, магистраттарды және конституцияны мәжбүрледі. Фризилер келесі рет 54 жылы аталған, олар Ринаға жақын бос, Римнің бақылауында болған жерлерді басып алып, үйлерге қоныстанды және егін егіп, егісті. Римдіктер оларды Римнен кетуге көндіріп, тіпті екі фризи патшасын Римге шақырып, Неронмен кездестірді. Фризилер бас тартқандықтан, римдік әскер оларды күшпен ұстап, қарсылық көрсеткендерді өлтірді. 69 жылы батавилер және басқа тайпалар Рим билігіне қарсы көтеріліп, батавилердің көтерілісіне айналды. Немістер үшін бастапқыда бәрі жақсы болды. Алғашқы басшылардың бірі Каннифефец тайпасынан шыққан Бринно екі римдік әскерді тез жеңіп, олардың қосын басып алды. Қолайлы Цивилис ақыр соңында германдық тараптың басшылығына қол жеткізді және римдіктерге ауыр зардаптарды келтірді, тіпті Ветера сияқты римдік бекіністерді қоршады. Теңізде римдік флотилияны германдықтар басып алды. Алайда, соғыс немістер үшін жақсы аяқталмады. Кериалис бастаған римдіктер батавилерге масқара бейбітшілік орнатып, олардың аумағына легион орналастырды. Соғыс барысында фризилер де, чучилер де римдіктердің қол астында көмекші жасақтарды пайдаланды. Цивильдің Колония Клаудия Ара Агриппиненциске (қазіргі Кёльн) шабуыл жасауында, шоуцилер мен фризилердің тобы тұтқындалып, өртелген.

Ежелгі фризилердің түпкілікті жойылуы

Император Констанций Хлор Рим империясының жалғыз билігіне әкелген қастандық азаматтық соғыстар кезінде бірнеше герман халықтарына қарсы сәтті науқан жүргізді. Олардың арасында Фризи мен Хамави болды, олар Панегирици Латиниде (VIII қолжазба) 296 жылы римдік территорияда лаэти (яғни рим дәуіріндегі құлдар) ретінде қоныстануға мәжбүр болды деп сипатталған. Бұл - ежелгі фризилер туралы соңғы тарихи дерек. Алайда олар тағы да пайда болды, бұл жолы археологиялық деректерге сүйеніп. Тритзум қыш құмырасы деп аталатын, 4-ғасырдағы Фризияға тән қыш құмырасының түрі табылғаны олардың белгісіз саны жоғарыда аталған римдік мәжбүрлеу кезінде Фландрия мен Кентке қоныс аударғанын көрсетеді. Егер Фризияда Фризилер қалған болса, олар табиғаттың қалауымен, азаматтық қақтығыс пен пираттардың құрбаны болды. Бірнеше жүз жыл бойы қолайлы жағдайлардан кейін, Солтүстік-Батыс Еуропаның төменгі жағалауындағы табиғи орта шамамен 250 жылы нашарлай бастады және келесі 200 жылда біртіндеп нашарлай түсті. Теңіздің деңгейінің көтерілуі мен дауылдың әсерінен кейбір аймақтар су астында қалды. Көптеген қаңырап бос қалған ауылдар жермен-жексен болды. Бұл жағдай аймақтың ауа райының салқын әрі ылғалды болуына, сондай-ақ, безгек пен басқа да індетті аурулардың таралуына байланысты да ауырлаған болса керек. III және IV ғасырларда Фризия халқының саны бірте-бірте азайып, V ғасырда күрт төмендеді. Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, бастапқы халықтың тек кішкентай бөліктері ғана қалды (мысалы, Гронинген жағалауындағы батпақтарда). Алдағы бір-екі ғасыр бойы жағалаудағы жерлер негізінен халықсыз қалды. Жағдай жақсарғаннан кейін Фризияға жаңа қоныс аударушылар ағылды, көбінесе кейіннен саксон деп аталатын аймақтардан, олар ежелгі Фризиядан шыққан болмаса да, олар ақыр соңында 'Фризиандар' деп аталатын болады. Бұл "жаңа фризиандар" ортағасырлық және қазіргі фризиандардың ата-бабалары болып табылады.

Адрианның қабырғасындағы көмекшілер

Notitia Dignitatum жазбаларының бірі "Tribunus cohortis primae Frixagorum Vindobala" деп аталады, бұл "Frixagi" бірінші кохортының трибуны лауазымына қатысты, ол бір кездері Адрианның қабырғасындағы Виндобалада (қазіргі Рудчестерде) орналасқан. Кейде бұл көмекші бөлімді Фризимен байланыстыруға тырысады, өйткені бастапқы құжат "Frisiavonum" деп жазылған болуы керек, ал кейінірек көшіруші "Frixagorum" деп қате жазған. Кейбір еңбектерде бұл сөзді кездейсоқ айтылып, кейбіреулер бұл сөзді көшірушінің қателігі деп түсіндіреді.

Ерте ортағасырлық "Фризия" сілтемелері

297 жылы шыққан "Панегирици латини" - фризилердің соңғы рет осы атпен аталуы. Олар туралы басқа атаумен үш ғасырға жуық уақыт бойы айтылмаған, содан кейін олар "Фризиандар" деп аталады. Бұл кейінгі сілтемелер франктердің Меровингтер тұсында билік басына шығуына байланысты, олар ежелгі Фризия жерлерін қоныстанған адамдарды "Фризиандар" деп атады. "Фризиандарға" қатысты осы сілтемелер кейде ежелгі Фризияға сілтеме ретінде түсіндіріледі. Византиялық ғалым Прокопий өзінің Готика соғыстарында (Bk IV, Ch 20) 565 жылы жазған, оның уақытында "Брития" (оның әдеттегі "Бретаниядан" басқа сөз) үш халықты: Англ, Фризиан (Φρἰσσονες) және британдар иеленді. Прокопий өз сөзінде бұл ақпаратты Византияның ордасына барған франк делегациясының мүшесі болған бір хабаршыдан алған деп айтты, бірақ бұл ақпаратты шындық деп танымады. Ол Британияда жылқы жоқ, Адрианның қабырғасы аралдың жылы жерлерін қоныстанбайтын жерлерден бөліп отырғанын, ал Британияның өлі жандардың мекені екенін "сарасыз адамдар" растағанын айтты. Оның Британия туралы мәліметтері кейде пайдалы болса да, беделді деп саналмайды. Фриздер 6-ғасырдағы франк халықтарының кестесінде және Севильский Исидордың этимологиясында айтылмаған сакстардан айырмашылығы бар. Венеций Фортунатус - франк корольінің ақын, 584 жылы қайтыс болған корольге мақтау сөзін жазған. Хилпериктің билігінен қорқатын халықтар тізімі берілген. Олардың қатарына фриздер, швебтер, готтар, басктар, даниялықтар, юттар, сакстар және британдар кіреді. Бұл дәуірдің мақтау сөздері тақырыптың жоғары мәртебесін мадақтауға арналған, ал поэтикалық метрлерге сәйкес келетін ескі тайпалық есімдердің тізімін кенеттен қайта пайда болуына тарихи құндылық берілмейді.

Басқа әдебиеттік сілтемелер

Фризия 6 ғасырдың басындағы оқиғаларды баяндаған Боронғо ағылшынның Баяуулф атты батырлық поэмасында, сондай-ақ Уидситте және басқа да бірнеше поэмаларда кездеседі. Беовульфте Гейттік патша Гигелак Фризияға шабуыл жасап жатқанда қаза табады. 538594) Дания патшасы Хлочилайхты атап өткені белгілі, ол 6 ғасырдың басында франк аумағына шабуыл жасаған кезде қаза тапқан, бұл жағдайда Беовульфтің тарихи деректерге негізделуі мүмкін екенін білдіреді. Алайда Григорий оқиғадан кейін елу жылдан аз уақыт өткен соң жазған, әрі өз оқиғасын куәгерлердің мәліметтеріне сүйеніп жазған болуы мүмкін, алайда ол Фризия мен фриздіктерді атаған жоқ. Ғалымдар бұл өлеңдерді тарихи оқиғаларды сенімді түрде баяндаған деп есептемейді, өйткені олар әдебиеттік конвенцияларға, аңыз-әдебиетке және дәстүрге негізделген. Осы конвенциялардың көрінісі және олар пайда болған қоғамның айнасы ретінде олар маңызды көз болып табылады. Ненийдің "Британ тарихы" деген еңбегінде 33 ежелгі британдық қаланың тізімі берілген, олардың арасында "Кайр Перис" бар, оның орналасқан жері белгісіз. Онда Пикттер мен Оркниге және "ultra mare Frenessicum" жеріне сілтеме бар. "Cair Peris" -дегі "Cair" - бұл Уэльстің "Caer" (көпір) деп қабылдануы орынды, ал "Peris" - бұл болжамдар мен болжамдар, оның ішінде "Frisians" дегенге сілтеме жасау. Historia контексінде 'mare Frenessicum' Форт теңізімен өте жақсы сәйкес келеді. Historia ғалымдарға жиі пайдалы болса да, ол сондай-ақ белгілі бір шығу тегі жоқ сюжет деректерінің көзі болып табылады. Ол 500 жылдан астам уақыт бұрын жазылған, ежелгі Фризияға соңғы рет айқын сілтеме жасалғаннан кейін (Panegyrici Latini 297 жылы), және ортағасырлық Фризия мен фризиандар Солтүстік теңіз саудасында басым рөл атқарған кезде. Фриздер Шотландия мен Ирландияға қоныстанған болуы мүмкін деген ой бірнеше қиялға толы тарихтарды тудырды. Кейбір 19-ғасыр жазушылары тіпті фоморлықтар шын мәнінде фриздер болуы мүмкін деп болжады, бұл фоморлықтардың "теңіз астындағылар" деген даулы этимологиясына негізделген. Алайда, бұл ұсыныстар кейінгі зерттеулермен жалғастырылмаған және олардың тұжырымдары қазіргі заманғы біліммен расталмайды.