Кіріспе

Сперма майы - сперма киттерінен алынатын шикі сұйықтық. Бұл өте әлсіз иіспен мөлдір, сары түсті сұйықтық. Сперма майының құрамы кәдімгі кит майынан өзгеше, ол балқытылған майдан алынады. Ол дәстүрлі түрде "май" деп аталса да, техникалық тұрғыдан сұйық балауыз болып табылады. Ол аз мөлшерде триглицеридтермен бірге балауыз эфирлерінен, қанықпаған май қышқылының эфирінен және тармақталған тізбекті майлы спирттен тұрады. Бұл табиғи антиоксидант және жылу беру құралы. Бұрынғы кезде бұл балықтардың майы "Арктикалық сперма майы" деп аталатын. Бұл нағыз сперматозоид майынан арзан және төмен болды.

Өңдеу

Бірде балық аулаушылар бір балықты өлтірген соң, оның өлексесін кеме жағына тартып, бас сүйегін кесіп, палубаға сүйреп шығарып, содан кейін тесігін қазып, ішіндегі затты бөгетпен шығарып тастайтын. Сперма майының негізгі көзі - спермацет органы және жәндіктің дауысын басатын және реттейтін мүшелер - жәндіктің жәндік майы. Бұл мүшелердің құрамындағы заттарды құрлықта өңдейтін бөшкелерге салып сақтап, кейде оны тұщылаудан сақтау үшін алдымен қайнатып алады. Сондай-ақ, майда бөліктерде ұрық еті аз мөлшерде болды, ол кеменің өзінде қайнату арқылы алынды. Құрлықта қыста балықтардың қаптары суынып, қоңыраулы, сіркелі массаға айналады. Содан соң қатып қалған затты жүн қаптарға салып, сұйықтығын сығу үшін преске салып қояды. Бұл сұйықтық бөтелкеге салынып, "қысқы суытылған сперма майы" деп сатылатын. Бұл ең құнды өнім еді: қыстың суық температурасында сұйық күйінде қалатын майлаушы зат. Көктемде қалған қатты заттар біраз балқып кеткенде, сұйықтықты "көктемде суланған сперма майы" деп сатып, суландыратын. Жазда бұл зат одан әрі еріп, сұйықтық толықтай қатты балауызға айналады. Бұл қоңыр түсті балауызды ағартып, "спермацет балауыз" деп сатуға береді.

Химия

+ Сперма майының физикалық қасиеттері уыттылығы 0,884 15,6 °C жалындық температура 260266 °C сапуляциялау мәні 120150,3 сапуляцияланбайтын зат 17,544,0% йод саны (Wijs) 70,496,4 Сперма майының тұтқырлық көрсеткіші 180 Сперма майының тұтқырлығы өте төмен (шамамен кокос майына тең). Ол тотықсауға өте төзімді. Спермацет - сұйық балауыз, көбінесе балауыз эфирлерінен (негізінен цетил пальмитатынан) және аз мөлшерде триглицеридтерден тұрады, олеин қышқылы ең көп таралған май қышқылы болып табылады. Спермацет мүшелеріндегі балауыз эфирлерінің үлесі кит жасына қарай артады: жас балықтарда - 38 51%, ересек әйел балықтарда - 58 87%, ересек еркектерде - 71 94%. Киттің майлы майы шамамен 66% -ға шамынан тұрады. Төменге дейін суытылғанда спермацеттегі балауыздар кристалдана бастайды. Қыста суланған сперматозоид майы шамамен үштен екісі - балауыз эфирлері және үштен бірі - триглицеридтер. Көміртекті тізбектердің көпшілігі қанықпаған, ең көп таралғандары - 18: 1. Амазонканың дельфиніне қарағанда, басқа тісті киттерден айырмашылығы, шамы эфирлеріндегі көміртек тізбектерінің көпшілігі салыстырмалы түрде ұзын (С10 С22). 1972 жылға дейін жыл сайын майлау материалдарында семіздікке және жылу тұрақтылығына ие болғандықтан, семіздікке арналған майлар үшін семіздікке арналған май пайдаланылды. 1972 жылы сперма киті жойылып бара жатқан түрлер тізіміне енді. Келесі жылы АҚШ Конгресі жойылып бара жатқан жануарлар туралы заңға өзгертулер енгізді, бұл заңға сәйкес, киттерді өлтіру және олардың майын пайдалану заңсыз болды. Мысалы, 1972 жылы 1 миллионнан аз болатын электр берудің істен шығуы 1975 жылы 8 миллионнан астамға дейін өсті. ХХ ғасырдың аяғында жожоба майының жоғары сүргіштікке арналған қосымшаларға жақсы орнын толтыруы анықталды, өйткені ол жоғары температурада одан да тұрақты. Бұл сперматозоидтық майдың бағасын бұрынғы құнының оннан бір бөлігіне дейін құлдыратуына әкелді. Сперма майының мұздық температурасы өте төмен болғандықтан, оны әуе-ғарыш өнеркәсібінде кеңінен қолданды. Сперма майы металдарды тоттанудан қорғау үшін пайдаланылған. Сперма майының қабаты атыс қаруының металл бөлшектерін уақытша қорғады, өйткені ол құрғап, желімделмеді. Ол бастапқы (бірақ қазіргі емес) тот олеумінің негізі болды. Сперма майы Гана типті ядролық бомбаларда пайдаланылды. Мұндай бомбада уранның екі түйіршігі бір-біріне қарай түтікше арқылы атылады. Бұл екі түйір бірігіп, оның сыни массасынан үлкен болады. Бұл құбырларды майлау үшін май пайдаланылды. Басқа сыналған майлар біраз уақыттан кейін кептіріліп, сперма майы қолданылды және ол жұмыс істеді.