Кіріспе
Кокостан алынған жеуге жарамды май – кокос пальмасы жемісінің ядросы, еті және сүтінен алынған жеуге жарамды май. Кокос майы 25 °C (77 °F) температурадан төменде ақ түсті қатты май, ал жылы климатта мөлдір, жұқа сұйық май болып табылады. Тазартылмаған түрлерінің айқын кокос иісі бар. Кокос майы тағамдық май ретінде, сондай-ақ косметика және жуғыш заттар өндірісіндегі өнеркәсіптік қолданыстарда қолданылады. Қаныққан майдың жоғары деңгейіне байланысты, көптеген денсаулық сақтау ұйымдары оны тамақ ретінде тұтынуды шектеуді ұсынады.
the EP by Lizzo
frameless | right | alt = A cracked coconut and a bottle of coconut oil
Coconut oil (or coconut fat) is an edible oil derived from the kernels, meat, and milk of the coconut palm fruit. Coconut oil is a white solid fat below around 25 °C (77 °F), and a clear thin liquid oil in warmer climates. Unrefined varieties have a distinct coconut aroma. Coconut oil is used as a food oil, and in industrial applications for cosmetics and detergent production. Due to its high levels of saturated fat, numerous health authorities recommend limiting its consumption as a food.
Өңдеу
Кокос майын ылғал немесе құрғақ әдіспен өндіруге болады. Ең қиын кезең – эмульсияны бөлшектеп, майды алу болып табылады. Бұрын бұл ұзақ қайнату арқылы жасалатын, бірақ соның салдарынан май түсі өзгеріп, экономикалық тиімділігі төмен болады. Қазіргі заманғы технологиялар центрифугалар мен алдын ала өңдеулерді қолданады, оларға суық, жылу, қышқылдар, тұздар, ферменттер, электролиз, соққы толқындары, бумен айыру немесе олардың түрлі комбинациялары кіреді. Көптеген нұсқалар мен технологияларға қарамастан, ылғал әдіс құрғақ әдіспен салыстырғанда 10–15% төмен өнімді береді, тіпті құрғақ әдісте бүліну мен жәндіктерден болатын шығындарды ескергенде де. Ылғал әдіс жабдық пен энергияға инвестиция талап етеді, соның салдарынан жоғары капиталдық және операциялық шығындар туындайды.
Қызылмай
Виргиндік кокос майы (ВКО) жаңа кокос сүтінен, етінен немесе қалдықтарынан өндірілуі мүмкін. Оны жаңа еттен алу үшін, қалдықтарды ылғалдап ұнтақтау немесе кептіру, содан кейін майды сығу үшін бұрандалы прес пайдалану қажет. ВКО-ны жаңа етті ұрып, 10-12% ылғалдылыққа дейін кептіріп, содан кейін қолмен сығу арқылы да алуға болады. Кокос сүтінен алу үшін кокостың етін ұрып, сумен араластырып, майды сығу керек. Сүтті 36-48 сағат бойы ашытуға болады, содан кейін майын алып, қаймақты қыздырып, қалған майды жоюға болады. Тағы бір әдіс – майды басқа сұйықтықтардан бөліп алу үшін центрифуга қолдану. Кокос майын кокос сүтін өндіруден қалған құрғақ қалдықтардан да алуға болады.
Гидрогенациялау
RBD кокос майын одан әрі өңдеу арқылы жартылай немесе толық гидрогенизацияланған майға айналдырып, оның балқу температурасын жоғарылатуға болады. Қыз және RBD кокос майы 24 °C (75 °F) температурада еритін болғандықтан, кокос майы қосылған тағамдар жылы климатта еруге бейім. Мұндай жылы климатта балқу температурасының жоғары болуы қажет, сондықтан май гидрогенизацияланады. Гидрогенизацияланған кокос майының балқу температурасы: Гидрогенизация процесінде қанықпаған майлар (моноқанықпаған және полиқанықпаған май қышқылдары) оларды қанықтыру үшін катализдік процесте сутекпен біріктіріледі. Кокос майының құрамында тек 6% моноқанықпаған және 2% полиқанықпаған май қышқылдары бар. Жарым-жартылай гидрогенизация процесінде олардың бір бөлігі транс май қышқылдарына айналады.
In the process of hydrogenation, unsaturated fats (monounsaturated and polyunsaturated fatty acids) are combined with hydrogen in a catalytic process to make them more saturated. Coconut oil contains only 6% monounsaturated and 2% polyunsaturated fatty acids. In the partial hydrogenation process, some of these are transformed into trans fatty acids.
Фракциялау
Фракцияланған кокос майы майдың бөліктерін береді, осылайша оның әртүрлі май қышқылдарын нақты қолданулар үшін бөліп алуға болады. Лаврин қышқылы – 12 көміртекті тізбекті май қышқылы, оның өнеркәсіптік және медициналық мақсаттардағы жоғары құндылығы болғандықтан көбінесе алынады. Кокос майын фракциялау каприл және каприн қышқылдарын бөліп алу үшін де қолданылуы мүмкін, олар орта тізбекті триглицеридтер болып табылады, және медициналық қолдануда, арнайы диеталарда және косметикада қолданылады, сондай-ақ кейде хош иістер үшін тасымалдаушы май ретінде де пайдаланылады. Кокос майының өндірісі – 2020 жыл, ел (млн. тонна) 0,96 0,60 0,34 0,18 0,13 Әлем 2,61. Дереккөзі: Біріккен Ұлттар Ұйымының FAOSTAT.
Стандарттар
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының азық-түлік, азық-түлік өндірісі және азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі Codex Alimentarius нұсқаулықтары, Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы тарапынан жарияланған, адам тұтынуға арналған кокос майын өндіретін коммерциялық серіктестер үшін стандарттарды қамтиды. Азия және Тынық мұхиты кокос қауымдастығы (APCC), саудаға түсетін кокостың шамамен 90 пайызын өндіретін 18 мүшесі бар, таза кокос майы (VCO) үшін өз стандарттарын жариялады, онда таза кокос майы жаңа, піскен кокос жаңғақтарынан майды өзгертпейтін әдістермен алынады деп анықталған.
Зиянкестер
Мұнай сапасы мен өндірісі пальма өсіруге байланысты, ал пальма өсімдіктері кокос зиянкестерінен, атап айтқанда, Ориктс бұзауқұйрығы (Oryctes rhinoceros), әсіресе Азиялық бұзауқұйрығы (O. rhinoceros) және қызыл пальма мырзасы (Rhynchophorus ferrugineus) сияқты жәндіктердің зиянына ұшырайды.
Денсаулыққа қатысты мәселелер
Көптеген денсаулық сақтау ұйымдары, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы, АҚШ Денсаулық сақтау және халыққа қызмет көрсету департаменті, Америка диеталық қауымдастығы, Америка жүрек қауымдастығы, Ұлыбританияның Ұлттық денсаулық сақтау қызметі, Ұлыбританияның Тамақтану қоры және Канада диетологтары кокос майының жоғары қаныққан майлылығына байланысты оны тұтынудан бас тартуға кеңес береді. Кокос майының насиятталуы оның "дені сау тағам" екені туралы бұрыс түсінік қалыптастырды. Зерттеулер көрсеткендей, кокос майын тұтынудың денсаулыққа тигізетін әсері май, сиыр майы және пальма майы сияқты басқа да пайдасыз майларға ұқсас. Лаврин қышқылының тұтынуы жалпы қан холестеринінің көрсеткіштерін жақсартқанымен, кокос майын тұрақты түрде тұтыну жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупін басқа механизмдер арқылы арттыруы мүмкін екенін жоққа шығармайды, себебі кокос майындағы қаныққан майдың басым бөлігі лаврин қышқылы болып табылады.
Клиникалық зерттеулер
2017 жылы Американдық жүрек қауымдастығымен байланысты сарапшылар жасаған клиникалық зерттеулерге шолу, кокос майының қандағы ЛПНҚ деңгейін көтеру қабілеті, жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупін арттыратын фактор екенін ескере отырып, оны тұтынуға қарсы кеңес берді.
Тамақ құрамы мен май құрамы
Кокос майы 99% майдан тұрады, оның басым бөлігі қаныққан майлар (жалпы көлемінің 82%; кесте). 100 граммдық өлшемде кокос майы 890 калория береді. Кокос майының қаныққан май құрамының жартысын лаурин қышқылы құрайды (жалпы құрамының 100 граммына 41,8 грамм), ал қалған маңызды қаныққан майлар – миристин қышқылы (16,7 г), пальмитин қышқылы (8,6 г) және каприл қышқылы (6,8 г). Моноқанықпаған майлар жалпы құрамның 6% құрайды, ал полиқанықпаған майлар 2% (кесте). Кокос майы фитостеролдарды қамтиды, ал маңызды мөлшерде микроэлементтер жоқ (кесте).
Самын
Кокос майы сабын жасаудағы маңызды негізгі ингредиент болып табылады. Кокос майынан жасалған сабын әдетте қатты болады, бірақ ол басқа майлардан жасалған сабынға қарағанда көбірек су сіңіреді, осылайша өндірушілердің өнімділігін арттырады. Ол басқа сабындарға қарағанда қатты су мен тұзды суда жақсы ериді, сондықтан оңай көпіршіктейді.
Басқа қолданыстар
Мұнайды тұзды су мен күн күйігінен туындаған құрғақ тері мен жараларды емдеуге болады. Оны шамшаққа құйып жағуға немесе шыбықтарды қуу үшін түтін жасауға отқа тамшылатуға болады. Бұдан басқа, ол металлдың тозуынан қорғайды.