Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Күнбағыс тұқымы (Helianthus annuus)
Seed of the sunflower (Helianthus annuus)
Күнбағыс тұқымы – күнбағыс (Helianthus annuus) гүлдің тұқымы. Күнбағыс тұқымдарының үш негізгі түрі бар: линол қышқылы (ең көп таралғаны), жоғары олеиндік және күнбағыс майына арналған тұқымдар. Әрбір түрінің құрамындағы моноқанықпаған, қаныққан және полиқанықпаған майлардың мөлшері әртүрлі. Осы мақаладағы ақпарат көбінесе линол қышқылына жататын түрлер туралы. Сауда мақсатында күнбағыс тұқымдары қабықтарындағы өрнектерге қарай жіктеледі. Егер қабығы толық қара болса, онда бұл тұқымдар қара майлы күнбағыс тұқымы деп аталады. Мұндай егістіктерді майлы күнбағыс егістіктері деп те атай беруге болады. Бұл тұқымдардан май алу үшін оларды әдетте сығады. Жолақты күнбағыс тұқымдары көбінесе дәмдік тағам ретінде жегіледі, сондықтан оларды кондитерлік күнбағыс тұқымы деп атайды. "Күнбағыс тұқымы" термині, шындығында, тұқымның қабығымен (перикарп) бірге қолданылғанда шатастырады. Ботаникалық тұрғыдан алғанда, бұл – ципсела. Қабығынан арылған, жеуге жарамды қалған бөлігіне күнбағыс ұрығы немесе ядро дейміз.
A sunflower seed is a seed from a sunflower (Helianthus annuus). There are three types of commonly used sunflower seeds: linoleic (most common), high oleic, and sunflower oil seeds. Each variety has its own unique levels of monounsaturated, saturated, and polyunsaturated fats. The information in this article refers mainly to the linoleic variety. For commercial purposes, sunflower seeds are usually classified by the pattern on their husks. If the husk is solid black, the seeds are called black oil sunflower seeds. The crops may be referred to as oilseed sunflower crops. These seeds are usually pressed to extract their oil. Striped sunflower seeds are primarily eaten as a snack food; as a result, they may be called confectionery sunflower seeds. The term "sunflower seed" is actually a misnomer when applied to the seed in its pericarp (hull). Botanically speaking, it is a cypsela. When dehulled, the edible remainder is called the sunflower kernel or heart.
Өндіріс
+ Күнбағыс тұқымы өндірісі – 2020 жылғы елдердің өндірісі (млн тонна) 13.3 13.1 3.2 2.4 2.2 2.1 1.7 Әлемдік жалпы көлем 50.2 Дереккөзі: БҰҰ-ның FAOSTAT 2020 жылы күнбағыс тұқымының әлемдік өндірісі 50 миллион тоннаға жетті, осының ішінде Ресей және Украина бірлесіп әлемдік өндірістің 53% құрады (кестеде көрсетілген). Аргентина, Қытай және Румыния да маңызды үлес қосты.
+ Sunflower seed production – 2020 Country Production(millions of tonnes) 13.3 13.1 3.2 2.4 2.2 2.1 1.7 1.7World total50.2Source: FAOSTAT of the United Nations
In 2020, global production of sunflower seeds added up to 50 million tonnes, led by Russia and Ukraine with 53% of the world total combined (table). Argentina, China, and Romania also contributed significant volumes.
Қолданылуы
Күнбағыс тұқымдарын көбінесе шағын тағам ретінде жейді, бірақ оларды тамақтың бір бөлігі ретінде де пайдалануға болады. Олар түрлі рецепттерде әшекей немесе ингредиент ретінде қолданылады. Тұқымдар қабықшасымен немесе қабықшасы алынған ядролар түрінде сатылуы мүмкін, сондай-ақ оларды шырыңдатып, салатқа қосуға болады. Қабықшасы бар тұқымдарды өңдеу кезінде, ең алдымен оларды кептіреді. Содан кейін, дәмді сақтау үшін оларды қуыруға немесе тұз немесе ұнмен сеуіп жағуға болады. Қапта сатылатын күнбағыс тұқымдарын әдетте табиғи, тұздалған (кейде «табиғи» деп те атайды) немесе өндіруші қосымша дәмдер салған күйінде жейді. Дәмдердің мысалдары: барбекю, тұршы, ащы соус, бекон, ранч және начо ірімшігі. Қабықшасы бар күнбағыс тұқымдары Жерорта теңізі, Шығыс Еуропа және Азия елдерінде ерекше танымал, онда оларды жаңа қуырылған күйінде сатып алуға болады және көшедегі тағам ретінде жиі жейді, қабықшасын тістермен жарып, түкіріп тастайды. Ал көптеген елдерде оларды түрлі қуырылған дәмдермен жаңа қапталған күйінде сатып алуға болады. АҚШ-та бейсболшылар оларды темекі шегудің орнына пайдаланады. Механикалық түрде қабықшасы алынған ядролар шикі немесе қуырылған күйінде сатылады және кейде оларды дәмдік үшін нан және басқа да ыдыстарға қосады. Күнбағыс тұқымынан жасалған қантты қырып жасалған тәтті де бар. Беларусь, Ресей, Украина және Румынияда қуырылған ұнтақталған тұқымдардан халваның бір түрі дайындалады. Күнбағыс майы арахис майына ұқсас, бірақ арахис орнына күнбағыс тұқымынан жасалады және арахиске аллергиясы бар балаларға балама болып табылады. Дегенмен, сирек жағдайларда күнбағыс тұқымы да аллергияны тудыруы мүмкін. Күнбағыс тұқымдары үй жануарларына берілетін тағам ретінде де жиі қолданылады, әдетте құстарға арналған жемге қосылады.
Sunflower seeds are commonly eaten as a snack, but can also be consumed as part of a meal. They can be used as garnishes or ingredients in various recipes. The seeds may be sold as in shell seeds or dehulled kernels or be sprouted and eaten in salads. When in shell seeds are processed, they are first dried. Afterwards, they may be roasted or dusted with salt or flour for the preservation of flavor. Sunflower seeds sold by the bag are either eaten plain, salted (sometimes called 'plain') or with flavoring added by the manufacturer. Flavor examples include barbecue, pickle, hot sauce, bacon, ranch, and nacho cheese. In shell, sunflower seeds are particularly popular in Mediterranean, Eastern European, and Asian countries where they can be bought freshly roasted and are commonly consumed as street food, the hull being cracked open with the teeth and spat out, while in many countries, they can be bought freshly packed in various roasted flavors. In the United States, they are commonly eaten by baseball players as an alternative to chewing tobacco. Mechanically dehulled kernels are sold raw or roasted and are sometimes added to bread and other baked goods for their flavor. Sunflower seed brittle is produced by embedding the kernels in hard sugar candy. In Belarus, Russia, Ukraine and Romania, roasted ground seeds are used to make a type of halva. Sunflower butter is similar to peanut butter, but made from sunflower seeds instead of peanuts, and may be a substitute for children with nut allergies. However, sunflower seeds may also cause allergies in rare cases. Sunflower seeds are commonly used as food for pets, typically being included in birdseed mix for bird feeders.
Тамақ
100 грамм құрғатылған тұтас күнбағыс тұқымы 584 килокалорияны құрайды және 5% су, 20% көмірсулар, 51% жалпы май және 21% ақуызdan тұрады (кесте). Тұқымдар ақуыздың (күнделікті қажеттілік мөлшерінің 20% немесе одан жоғары), диеталық талшықтың (күнделікті қажеттілік мөлшерінің 36%), көптеген В витаминдерінің (күнделікті қажеттілік мөлшерінің 23-129%) және Е витаминінің (күнделікті қажеттілік мөлшерінің 234%) бай көзі болып табылады. Тұқымдарда магний, марганец, фосфор, темір және мырыш сияқты диеталық минералдардың жоғары деңгейі бар (күнделікті қажеттілік мөлшерінің 40-94%). Күнбағыс тұқымының салмағының жартысы майдан тұрады, олардың көп бөлігі моноқанықпаған және полиқанықпаған майлар, ең бастысы линоль қышқылы. Сонымен қатар, тұқымдарда фитостеролдар бар, олар қандағы холестерин деңгейін төмендетуге көмектеседі.
In a 100 gram serving, dried whole sunflower seeds provide 584 kilocalories and are composed of 5% water, 20% carbohydrates, 51% total fat and 21% protein (table). The seeds are a rich source (20% or higher of the Daily Value, DV) of protein (42% DV), dietary fiber (36% DV), many B vitamins (23–129% DV) and vitamin E (234% DV). The seeds also contain high levels of dietary minerals, including magnesium, manganese, phosphorus, iron and zinc (40–94% DV). Half of the weight of sunflower seeds is fat, mainly monounsaturated and polyunsaturated fats, principally linoleic acid. Additionally, the seeds contain phytosterols which may contribute toward lower levels of blood cholesterol.
Престелген май
Күнбағыс майы бүкіл әлемде кең таралған. Майды өзгеріссіз қолдануға болады, немесе полиқанықпаған маргаринге өңдеуге болады. Майды әдетте күнбағыс тұқымдарына жоғары қысым қолданып, майды бөліп алу арқылы өндіреді. Тұқымдардан май алынғаннан кейін қалған, ақуызға толы шөбі мал азығы ретінде пайдаланылады. Алғашқы күнбағыс майы (линол майы) полиқанықпаған май қышқылдарына (шамамен 68% линол қышқылы) бай және пальмитин және стеарин қышқылы сияқты қаныққан майларға келетін болса, олардың құрамында аз. Дегенмен, әртүрлі мақсаттар үшін өсімдіктің май қышқылдарының құрамын өзгерту үшін әртүрлі гибридтер жасалған.
Sunflower oil is popular worldwide. The oil may be used as is, or may be processed into polyunsaturated margarines. The oil is typically extracted by applying high pressure to the sunflower seeds and collecting the oil. The protein rich cake remaining after the seeds have been processed for oil is used as livestock feed. The original sunflower oil (linoleic sunflower oil) is high in polyunsaturated fatty acids (about 68% linoleic acid) and low in saturated fats, such as palmitic acid and stearic acid. However, various hybrids have been developed to alter the fatty acid profile of the crop for various purposes.
Қаптамалары
Көбінесе целлюлозадан тұратын қабықшалар немесе қабықтар баяу ыдырайды және биомасса отыны ретінде жағылуы мүмкін. Егілген күнбағыстың (Helianthus annuus) қабықшалары шөптерге және егілген бақша өсімдіктерінің көп бөлігіне зиянды аллелопатиялық заттарды қамтиды. Күнбағыс қабықшаларындағы аллелопатиялық заттар тек күнбағыс сияқты аз ғана бақша өсімдіктеріне әсер етпейді.
The hulls, or shells, mostly composed of cellulose, decompose slowly and may be burned as biomass fuel. Sunflower hulls of the cultivated sunflower (Helianthus annuus) contain allelopathic compounds which are toxic to grasses and the vast majority of cultivated garden plants. Only a small number of garden plants, such as day lilies, are unaffected by the allelopathic compounds found in sunflower hulls.