Кіріспе
Майлы қышқылдар тізбегінде кем дегенде бір қос байланысы бар май немесе май қышқылы – қанықпаған май деп аталады. Майлы қышқылдар тізбегінде бір қос байланыс болса, ол моноқанықпаған, ал бірнеше қос байланыс болса, көп қанықпаған болып есептеледі. Қаныққан майда көміртек-көміртек қос байланысы болмайды, сондықтан көміртек атомдарына барынша көп сутек байланысқан, яғни сутек атомдарымен "қаныққан" жағдайда болады. Көміртек-көміртек қос байланысының пайда болуы үшін көміртек тізбегінен сутек атомдары алынып тасталады. Жасушалық метаболизмде қанықпаған май молекулалары, қаныққан майдың теңдей мөлшерімен салыстырғанда, аз энергия (яғни, аз калория) береді. Майлы қышқылдың қанықпау дәрежесі жоғары болған сайын (яғни, майлы қышқылдағы қос байланыстардың саны көп болған сайын), ол липидтік пероксидтелуге (бұзылуға) бейім болады. Антиоксиданттар қанықпаған майларды липидтік пероксидтелуден қорғайды.
An unsaturated fat is a fat or fatty acid in which there is at least one double bond within the fatty acid chain. A fatty acid chain is monounsaturated if it contains one double bond, and polyunsaturated if it contains more than one double bond. A saturated fat has no carbon to carbon double bonds, so the maximum possible number of hydrogens bonded to the carbons, and is "saturated" with hydrogen atoms. To form carbon to carbon double bonds, hydrogen atoms are removed from the carbon chain. In cellular metabolism, unsaturated fat molecules contain less energy (i. e., fewer calories) than an equivalent amount of saturated fat. The greater the degree of unsaturation in a fatty acid (i. e., the more double bonds in the fatty acid) the more vulnerable it is to lipid peroxidation (rancidity). Antioxidants can protect unsaturated fat from lipid peroxidation.
Химия және тамақтану
Көп қанықпаған майлар жүрек аритмиясына қарсы қорғаныш болатынына қарамастан, салыстырмалы түрде аз майды тұтынушы менопаузадан кейінгі әйелдерге жасалған зерттеуде көп қанықпаған майлар коронарлық атеросклероздың прогрессиясымен оң байланысты екені, ал моноқанықпаған майлардың мұндай байланысы жоқ екені анықталды. Бұл, мүмкін, көп қанықпаған майлардың липидтік пероксидацияға бейімділігінің көрінісі болар, ал Е витамині осы процестен қорғаныш екені дәлелденген. Қанықпаған май қышқылдарының мысалдары: палмитолеин қышқылы, олей қышқылы, миристолеин қышқылы, линоль қышқылы және арахидон қышқылы. Қанықпаған майларға авокадо, жаңғақтар, зәйтүн майы және канола сияқты өсімдік майлары жатады. Ет өнімдерінің құрамында қаныққан және қанықпаған майлардың екеуі де бар. Қанықпаған майлар дәстүрлі түрде қаныққан майлардан "дені сау" деп есептелсе де, АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) тұтынылатын қанықпаған май мөлшері күндізгі калория мөлшерінің 30% -ынан аспауы тиіс екенін ұсынды. Көптеген тағамдарда қаныққан және қанықпаған майлардың қосындысы кездеседі. Маркетинг мамандары қайсысы басымдық құраса, соның біреуін ғана жарнамалайды. Осылайша, зәйтүн майы сияқты әртүрлі өсімдік майларында да қаныққан майлар болуы мүмкін.
Мембраналық құрамы метаболистік кардиостимулятор ретінде
Сүтқоректілер мен бауырымен жорғалаушылардың жасушалық мембраналарын зерттеулер, сүтқоректілердің жасушалық мембраналары бауырымен жорғалаушыларға қарағанда жоғары дәрежеде қанықпаған май қышқылдарынан (DHA, омега-3 май қышқылы) тұратынын көрсетті. Құстардың май қышқылдарының құрамын зерттеулер сүтқоректілерге ұқсас екенін, бірақ белгілі бір дене мөлшері үшін омега-6 май қышқылдарына қарағанда омега-3 май қышқылдары 1/3-ке азырақ екенін анықтады. Мұндай май қышқылдарының құрамы жасуша мембранасын одан да сұйық етеді, сонымен қатар түрлі иондарға (H+ және Na+) өткізгіш жасайды, нәтижесінде күтімге зор шығын талап ететін жасуша мембраналары пайда болады. Осы күтім шығындары сүтқоректілер мен құстардың жоғары метаболизм деңгейінің және оған байланысты жылы қанды болуының маңызды себептерінің бірі деп саналады.