Кіріспе
Эволюциялық процесс - организмдер тобының ортақ немесе өзара пайда үшін бірлесіп жұмыс істеуі немесе әрекет етуі. Ол әдетте актердің әлеуметтік серіктестерінің репродуктивтік табысын арттыру үшін, кем дегенде ішінара, дамыған кез келген бейімделу ретінде анықталады. Мысалы, ер арыстандар өз аумақтарында ән шырқағанда, олар кіршікшілерді қорқытады, ал бұл барлық қатысушыларға пайдалы. Бұл процесс жеке адамдар бір-біріне өзімшіл себептермен қарсы жұмыс істейтін топ ішіндегі бәсекелестікке қарама-қайшы келеді. Адамда ғана емес, басқа жануарларда да ынтымақтастық бар. Бірлесіп жұмыс істейтін таксондардың алуан түрлілігі өте үлкен, олар зебраның үйірінен бастап, аяқпен сөйлейтіндерге дейін африкалық пилдерге дейін жетеді. Көптеген жануарлар мен өсімдіктер өз түрлерінің мүшелерімен де, басқа түрлердің мүшелерімен де ынтымақтасады.
In evolution, cooperation is the process where groups of organisms work or act together for common or mutual benefits. It is commonly defined as any adaptation that has evolved, at least in part, to increase the reproductive success of the actor's social partners. For example, territorial choruses by male lions discourage intruders and are likely to benefit all contributors. This process contrasts with intragroup competition where individuals work against each other for selfish reasons. Cooperation exists not only in humans but in other animals as well. The diversity of taxa that exhibits cooperation is quite large, ranging from zebra herds to pied babblers to African elephants. Many animal and plant species cooperate with both members of their own species and with members of other species.
Жануарларда
Жануарлар арасындағы ынтымақтастық көбінесе тікелей пайда немесе туыстар арасында жүреді. Бір туысқа көмектесу үшін уақыт пен ресурстарды жұмсау, алдымен, организмнің тіршілік ету мүмкіндігіне зиянды болып көрінуі мүмкін, бірақ ұзақ мерзімді перспективада пайдалы. Қауым мүшелері көмекшінің генетикалық құрамының бір бөлігін бөліскендіктен, әр адамның өмір сүру мүмкіндігін арттыру көмекшінің генетикалық қасиеттерінің болашақ ұрпаққа берілу ықтималдығын арттырады. Алайда кейбір зерттеушілер, мысалы, экология профессоры Тим Клаттон Брок, ынтымақтастық әлдеқайда күрделі процесс екенін айтады. Олардың айтуынша, көмекшілер басқаларға көмектесуден көбірек тікелей және аз жанама пайда ала алады. Бұл пайдаларға жыртқыш аңдардан қорғау және өсімдіктердің көбеюі жатады. Сонымен қатар, олар ынтымақтастық екі адамның өзара әрекеттесуі ғана емес, сонымен қатар халықты біріктірудің кең мақсатының бір бөлігі болуы мүмкін деп санайды. Чарльз Дарвин, Э.О. Уилсон және В.Д. Гамильтон сияқты белгілі биологтар кооперацияның эволюциясын қызықты деп тапты, өйткені табиғи іріктеу ең үлкен репродуктивті табысқа қол жеткізгендерге жағымды, ал кооперативтік мінез-құлық актердің (кооперативтік мінез-құлықты орындайтын жеке тұлғаның) репродуктивтік табысын жиі төмендетеді. Сондықтан, өзара әрекет ету табиғи сұрыпталу теориясына қиындық туғызады, өйткені бұл теория адамдардың тіршілік ету үшін бәсекеге түсіп, өздерінің ұрпақты болу жетістіктерін барынша арттырады деген болжамға негізделген. Ынтымақтастықтың дамуы туралы бірнеше гипотезалар болды, олардың барлығы Хамильтонның инклюзивті фитнеске негізделген модельдерінде жатыр. Бұл модельдер ынтымақтастықты табиғи іріктеу тікелей дене шынықтыру пайдасына (өзара тиімді ынтымақтастық) немесе жанама дене шынықтыру пайдасына (алтруистік ынтымақтастық) байланысты жақсы көреді деп болжайды. Төменде түсіндірілгендей, тікелей пайда өнім пайдасы мен мәжбүрлі өзара байланысты қамтиды, ал жанама пайда (туыс таңдау) шектеулі таралуды, туыстық кемсітуді және жасыл шашты әсерді қамтиды.
Туғандық таңдау
Жануарлар арасындағы ынтымақтастықтың бір ерекше түрі - туыс таңдау, бұл жануарлардың туыстарының репродуктивті табысына ықпал етуін, осылайша олардың өздерінің дене шынықтыру қабілетін арттыруды қамтиды. Эволюциялық генетикалық тұрғыдан алғанда, толық бауырларды тәрбиелеуге көмектесу өз ұрпағын өсіру сияқты тиімді. "Қалғаны үшін ақы төлеу" теориясы адамдардың өздерінің жерлерінде өмір сүруге мүмкіндік беретін асыл тұқымдылардың ықыласына қайтару үшін басқаларға ұрпақ өсіруге көмектесуін ұсынады. "Территориялық мұра" теориясы бойынша, асыл тұқымдылар қоныс аударғаннан кейін, асыл тұқымдылар өсіретін аймақтарға қолжетімділікті жақсарту үшін, жеке адамдар көмектеседі. Қызыл қасқырлар туралы зерттеулер бұрынғы зерттеушілердің көмекшілердің кооперативтік өсіруден бірден және ұзақ мерзімді пайда алатындығын растайды. Кей зерттеулер көрсеткендей, жақын туыстарымызға көбірек көмек көрсетеміз. Бұл құбылыс туыстық дискриминация деп аталады. Мета-талдауда зерттеушілер батыс көк құс, балық балаусы, австралиялық көкқұс және жәндік мангуст сияқты 18 түрдің генетикалық туыстығы арқылы туыстық таңдау туралы деректерді жинады. Олар әртүрлі түрлердің туыстық кемсітудің әртүрлі деңгейлерін көрсеткенін, ал ең көп жиілікпен кооперативтік өзара әрекеттесуден ең көп пайда алатын адамдар арасында кездесетінін анықтады.
Different theories explaining kin selection have been proposed, including the "pay to stay" and "territory inheritance" hypotheses. The "pay to stay" theory suggests that individuals help others rear offspring in order to return the favor of the breeders allowing them to live on their land. The "territory inheritance" theory contends that individuals help in order to have improved access to breeding areas once the breeders depart. Studies conducted on red wolves support previous researchers' contention that helpers obtain both immediate and long term gains from cooperative breeding. Some research suggests that individuals provide more help to closer relatives. This phenomenon is known as kin discrimination. In their meta analysis, researchers compiled data on kin selection as mediated by genetic relatedness in 18 species, including the western bluebird, pied kingfisher, Australian magpie, and dwarf mongoose. They found that different species exhibited varying degrees of kin discrimination, with the largest frequencies occurring among those who have the most to gain from cooperative interactions.
Түсіндірме
Инклюзивті жарамдылық теориясы ынтымақтастықтың негізгі мәселесіне болатын шешімдердің жақсы шолуын ұсынады. Теорияның негізі - өзара іс-қимылдың жеке адамның (тікелей жарамдылық) немесе сол гендерді тасымалдайтын басқа адамдардың (түссіз жарамдылық) репродуктивтік табыстарын арттыру арқылы келешек ұрпаққа негізгі гендерді беруге көмектеседі деген болжамға негізделген. Тікелей пайда ынтымақтастық немесе орындау механизмдерінің қарапайым өнімінен туындайтын болады, ал жанама пайда генетикалық ұқсас адамдармен ынтымақтастықтан туындайтын болады. Себебі топта өмір сүру жалғыз өмір сүруден жақсы, ал ынтымақтастық көптеген жануарлардың бірдей әрекет етуінің нәтижесінде пассивті түрде пайда болады. Өнімнің пайдасы, сондай-ақ, жоғары өлім-жітім деңгейіне ұшыраған жетекшілердің басымдық ететін ұяда тұратын және көмектесетін бағынышты жануарлардың салдарынан пайда болуы мүмкін. Ынтымақтастық туыстық топта өмір сүру және көбейіп-өну ықтималдығы жоғары жыныстар үшін ең тиімді болатыны дәлелденді. Себебі, бағынысты адамның топта басымдыққа ие болу мүмкіндігі уақыт өте келе арта түседі. Бұл сценарийде көбінесе бір түрдің туысы жоқ мүшелері, мысалы, Polistes dominula қоңызы арасында ынтымақтастық байқалады. Тұтқынның қуанышы, өнім пайдасын сипаттаудың тағы бір термині, Кеннет Бинмор 2007 жылы пайданы кооперативтік аңшылықта "өзін-өзі қызықтыратын" әрекеттің автоматты салдары ретінде алуға болатындығын анықтағаннан кейін жасаған термин. Ол мұны екі аңшыны бейнелеген сценариймен көрсетті, әр аңшы аң аулауды (қосқанда жұмыс істеу) немесе аң ауламауды (еркін жүзу) таңдауға құқылы. Бір ойыншымен ғана жүргізілетін аңшылыққа қарағанда, кооперативтік аңшылық үлкен сыйақыға әкеледі деп болжанса, аңшылық сирек кездеспейді, аңшылар да, аңшы еместер де пайда көреді, өйткені ойыншылардың бірі басқа аңшылармен бірге болуы мүмкін, сондықтан сәтті аңшылықтың пайдасын көруі мүмкін. Бұл жағдай "Қылмыскердің қуанышын" көрсетеді, өйткені сәтті аң аулаудың азығы екі ойыншы арасында, олар қатысқан-қатыспағанына қарамастан бөлінеді. Бұл еш күш жұмсамастан жемісті алудың, көп жағдайда, ұжымдық іс-әрекетте қиындық тудыратындығы дәлелденді. Тегін жүруге мысалдар, егер еңбек одағындағы қызметкер ешқандай жарна төлемесе, бірақ одақ өкілдігінен пайда алса. 1995 жылы жарияланған зерттеуде ғалымдар әйел арыстандар топтық аумақтық қақтығысқа қаншалықты қатысқаны туралы жеке айырмашылықтарды көрсетті. Кейбір арыстандар үнемі жауларға жақындап, "бірліктесіп" жүрсе, басқалары ұрысқа түспеу үшін "артта қалып" жүрді. Алдыңғы әйел артта қалғандарды таныса да, оларды жазаламады, бұл өзара қарым-қатынас арқылы ынтымақтастық сақталмайтынын көрсетеді. Ынтымақтастық еркін жүріп-тұру мәселесі туындаған жағдайларда, орындау арқылы сақталады, бұл актерге ынтымақтастық жасағаны үшін сыйақы немесе ынтымақтастық жасамағаны үшін жазаланатын тетігі. Бұл бұрын осыған ұқсас әрекет жасағандарға көмек көрсетуде ынтымақтастық орнаған кезде болады. Бірге жұмыс істемеген үшін жазалау сурикаттарда тіркелген, онда үстем әйелдер жүкті әйелдерге шабуыл жасап, қуып шығады. Жүктілік - бұл серіктестікке қол жеткізбеу, өйткені тек басым әйелдерге ғана ұрпақ алуға рұқсат етіледі. Доминантты аналықтардың ұрпақтары, егер олар құлатудан қашып құтылса, оларға шабуыл жасап, өлтіреді, ал құлату көбінесе стрессті арттырып, өмір сүру деңгейін төмендетеді. Атқару өзара тиімді болуы мүмкін және жиі өзара ынтымақтастық деп аталады, өйткені ынтымақтастық актісі бұрын актерге көмектескен адамдарға (тікелей) немесе бұрын актерге көмектескендерге (түсініксіз) көмектескен адамдарға басымдық береді.
Тікелей емес дене шынықтыру артықшылықтары
Ынтымақтастыққа байланысты түсіндірмелерден екінші топ - бұл жанама дене шынықтыру пайдасы немесе альтруистік ынтымақтастық. Дене шынықтырудың осы түрін пайдалайтын үш негізгі механизм бар: шектеулі таралу, туыстық дискриминация және жасыл шашты әсер. Гамильтон бастапқыда жоғары туыстық қатынас екі жолмен пайда болуы мүмкін деп болжаған: жеке адамдар арасындағы тікелей туыстық танылу немесе шектеулі шашырау немесе туыстарды бірге ұстай алатын популяциялық тұтқырлық. Әлеуметтік әріптестер арасындағы туыстық қатынасты қалыптастырудың ең оңай жолы - шектеулі таралу, бұл генетикалық ұқсастық кеңістіктегі жақындықпен байланысты. Егер адамдар алыс кетпесе, онда туыстары оларды қоршап тұрады. Сондықтан, кез келген альтруизм әрекеті ең алдымен туысқанымызға бағытталған. Бұл механизм Pseudomonas aeruginosa бактериясында көрсетілді, онда популяциялар жақсы араластырылған кезде ынтымақтастық қолайсыз, бірақ жергілікті туыстық жоғары болған кезде қолайлы. Қауымдастықпен дискриминация ынтымақтастыққа да әсер етеді, өйткені қатысушы көмекке артықшылықпен байланысты серіктестерге бере алады. Қауымдастықтар әдетте ортақ гендерді бөлісетіндіктен, бұл непотизм актер мен серіктестің ұрпақтарының арасындағы генетикалық туыстыққа әкелуі мүмкін деп есептеледі, бұл актердің бере алатын ынтымақтастығына әсер етеді. Бұл механизм жасыл сакал эффектісімен ұқсас, бірақ жасыл сакал эффектісімен актер оның әлеуметтік серіктестерінің қайсысында ынтымақтастық гені бар екенін анықтауы керек. Жасыл сакал жүйесі әрқашан жеке адамдар мен аллельдерде бір-бірімен бірге болуы керек, бұл байқалатын белгіге, осы белгіді басқаларда тануға және танылғандарға артықшылықты қарауға әкеледі. Жасыл шашты мінез-құлықтың мысалдары гидрозойларда, шырышты қабықтарда, ашытқыларда және құмырсқаларда табылған. Мысалы, бүйірлік бляшкалы кекірткелер, көк кеуделі еркектер бір-біріне жақын аумақтарды құруға бейім. Нәтижелер көршілес көк кеуделер жұптарын жақсы сақтайтынын көрсетеді. Алайда көк аталар үлкен, агрессивті қызғылт сары аталардың жанында күйеу болады. Бұл көк стратегияда эволюциялық циклдер бар альтруизм алмасып, RPS ойынына байланысты өзара қарым-қатынас.
Көп деңгейлі таңдау
Көп деңгейлі таңдау теориясы таңдаудың бірден көп деңгейде жұмыс істейтінін көрсетеді: мысалы, ол жасушаларда атомдық және молекулалық деңгейде, ағзадағы жасушалар деңгейінде, содан кейін бүкіл организм деңгейінде, қоғамдастық деңгейінде және түрлер деңгейінде жұмыс істей алады. Бір деңгейдегі басқалармен бәсекелестікке жатпайтын кез келген деңгей жойылады, тіпті төменгі деңгей өте бәсекелестік болса да. Мұның бір мысалы - қатерлі ісікке жол бермейтін гендер. Қатерлі клеткалар бақыланбай бөлінеді, клеткалық деңгейде олар өте сәтті, өйткені олар (қысқа мерзімде) өте жақсы көбейіп, басқа дене клеткаларымен бәсекелеседі. Алайда, бүкіл организм деңгейінде қатерлі ісік жиі өлімге әкеледі, сондықтан көбеюге кедергі келтіреді. Сондықтан геномға өзгерістер енгізудің пайдасы зор (мысалы, зақымдалған жасушаларды өздерін-өзі жою арқылы бірлесіп әрекет етуге мәжбүр ету арқылы). Көп деңгейлі таңдау теориясы ұқсас әсерлер болуы мүмкін деп санайды, мысалы, адамдар қысқа мерзімді өздеріне пайда әкелетін, бірақ ұзақ мерзімді қоғамдастықты (және олардың ұрпақтарын) жоятын мінез-құлықтан аулақ болу үшін ынтымақтаса жұмыс істеуге мәжбүр етеді.
Нарықтық әсер
Ынтымақтастықтың дамуына әкелетін механизмді ұсынатын бір теория - Ной мен Хаммерштейн ұсынған "нарық эффектісі". Бұл механизм көптеген жағдайларда қажетті ресурсты тиімді алу мен ресурстардың белсенді түрде алынатын мөлшері арасында сауда-саттық бар екендігіне негізделген. Мұндай жағдайда жүйедегі әр серіктес белгілі бір ресурсты өндіруге маманданғаннан және басқа ресурсты сауда арқылы алғаннан пайда көруі мүмкін. Егер екі серіктес болса, олардың әрқайсысы бір ресурсқа маманданған және екіншісі үшін сауда жасай алады. Ресурспен сауда жасау екінші серіктеспен ынтымақтастықты талап етеді және сауда-саттық пен сауда-саттық процесін қамтиды. Бұл механизм түрлер немесе әлеуметтік топтар мен түрлер жүйелерінде де қолданылуы мүмкін. Бұл әдісті ресурстың иесі өзінің серіктесін таңдауға құқылы болатын көп серіктестік жүйеде де қолдануға болады. Бұл модельді табиғи жүйелерде қолдануға болады (мысалы, маймылдар, таза балықтар және т.б. әлемінде бар). Алайда, халықаралық саудадағы жүйелерді мысалға келтіруге болады. Араб елдері мұнайдың мол көлемін бақылайды, бірақ батыс елдерінен технологияларды іздейді. Бұл өз кезегінде араб мұнайына мұқтаж. Бұл мәселенің шешімі сауда арқылы ынтымақтастық.
Симбиоз
Симбиоз - бұл екі немесе одан да көп биологиялық түрдің өзара тығыз қарым-қатынаста болуы, көбінесе ұзақ уақыт бойы. Симбиоз өзара әрекеттесудің үш түрін қамтиды: "өзаралық", "коменсализм" және "паразитизм", олардың тек қана "өзаралық" кейде ынтымақтастық ретінде танылуы мүмкін. Өзаралық екі түрлі биологиялық түрдің арасындағы тығыз, өзара тиімді өзара әрекеттестікті білдіреді, ал "еңбектестік" - бұл еркін өзара әрекеттестіктерді қамтитын және интерспецификалық (түрлер арасында) немесе интраспецификалық (түр ішінде) болуы мүмкін жалпы термин. Комменсализмде екі қатысушы түрдің бірі пайда көреді, ал екіншісі зиян келтірмейді немесе пайда көрмейді. Паразиттік жағдайда екі түрдің бірі екіншісі есебінен пайда көреді. Симбиоз міндетті немесе ерікті болуы мүмкін. Облигациялық симбиозда бір немесе екі түрдің тіршілігі екіншісіне байланысты. Факультативті симбиозда симбиостық өзара іс-қимыл екі түрдің де тіршілік етуі үшін қажет емес. Симбиоздың екі ерекше түрі - эндосимбиоз, онда бір түр екінші түрдің ішінде өмір сүреді, ал эктосимбиоз, онда бір түр екінші түрдің үстінде өмір сүреді.
Өзаралық
Мутуализм - бұл симбиоздың бір түрі, онда екі түрдің де пайдасы бар. Мутуализмнің классикалық мысалы - топырақ бактериялары мен балдырлар (Fabaceae) арасындағы өзара іс-қимыл. Бұл әрекеттесуде ризобия бактериялары молекулалық сигналдар алмасу арқылы балдыр өсімдіктерінде тамыр түйіндерінің пайда болуына себепші болады. Тамыр түйіндерінің ішінде ризобиялар атмосфералық азотты нитрогеназа ферментін қолдана отырып аммиакқа бекітеді. Бақшалар ризобиядан жаңа азотқа ие болады, ал ризобия өсімдіктегі органикалық қышқыл энергия көздерінен және тамыр түйінінен қорғаныш алады. Ризобиялар бақшалы өсімдіктерде өмір сүретіндіктен, бұл эндосимбиозға мысал, ал бактериялар мен өсімдіктер дербес өмір сүре алатындықтан, бұл факультативтік симбиозға да мысал болып табылады. Лишайлар - бұл өзара қарым-қатынастың тағы бір мысалы. Лихендер саңырауқұлақтардан (микобионт) және фотосинтез жасаушы серіктестен (фотобионт) тұрады, бұл әдетте жасыл балдыр немесе цианобактерия болып табылады. Микобионт фотобионда пайда болатын фотосинтездің қант өнімдерінен пайда алады, ал фотобионда суды ұстап қалудың артуынан және микобионт беретін су мен минералды қоректік заттарды жинауға арналған бетінің көлемінің артуынан пайда алады. Көптеген лишайлар міндетті симбиозға үлгі болып табылады. Шын мәнінде, барлық белгілі қазіргі кездегі саңырауқұлақтың бестен бірі жасыл балдырлармен, цианобактериялармен немесе екеуімен де міндетті симбиозиялық қауымдастықтар құрады. Мутуализмнің барлық мысалдары да ынтымақтастық үлгілері болып табылмайды. Нақтырақ айтқанда, өнімнің өзара тиімділігі бойынша екі қатысушы да пайда көреді, бірақ ынтымақтастыққа қатысы жоқ. Мысалы, пилдің нәжісі пайда болады, ол оның қалдықтарын шығарады, сонымен қатар, пилдің нәжісін пайдаланатын, құртқа да пайдалы. Алайда, қатысушылардың ешқайсысының мінез-құлқы екіншісінен пайда әкелмейді, сондықтан ынтымақтастық орын алмайды.
Жасырын пайда
Жасырын пайда - бұл түсініксіз немесе кешіктірілгендіктен, айқын көрінбейтін ынтымақтастықтан келетін пайда. (Мысалы, жасырын пайда ұрпақ санының немесе ұрпақ өмір сүру қабілетінің артуын білдірмейді.) Жасырын пайданың бір мысалы - Маларус cyaneus, керемет жұлдызды жұлдыз. M. cyaneus-та ұяда көмекшілердің болуы балапандардың массасын арттырмайды. Алайда көмекшілердің болуы жасырын пайдасы бар: ол ананың келесі жылы тұқым шашу үшін аман қалу мүмкіндігін арттырады. Жанама өзара әсер тек адамдарда ғана байқалады.
Тұтқындардың қиындықтары
Бір топтың барлық мүшелері өзара іс-қимыл жасаудан пайда алса да, жеке мүдделер өзара іс-қимыл жасауды қолдамайды. Тұтқындардың дилеммасы осы мәселені анықтайды және теориялық және тәжірибелік көптеген зерттеулердің тақырыбы болды. Тұтқындардың дилемма ойыны (PDG) өзінің бастапқы түрінде сотталуды күтіп тұрған екі тұтқын А және В туралы әңгімелейді, олардың әрқайсысы екіншісіне сатқындық жасау немесе үндемеуді таңдау керек. "Ойынның" төрт мүмкін нәтижесі бар: а) екеуі де бір-біріне сатқындық жасайды және екеуі де екі жылға бас бостандығынан айырылады; б) А Б-ге сатқындық жасайды, бұл А-ны босатқанда, Б-ге төрт жылға бас бостандығынан айырады; в) Б А-ға сатқындық жасайды, бұл (б) сияқты нәтижемен, бірақ ол Б-ге босатылады, ал екіншісі төрт жыл түрмеде отырады; г) екеуі де үндемейді, нәтижесінде әрқайсысы алты айға сотталады. (d) ("өзара ынтымақтастық") - ең жақсы стратегия, бірақ жеке сатқындық тұрғысынан қарағанда, бұл ең жақсы (азаттыққа әкеледі немесе екі жылға ғана жазаланады). Үндемеу 4 жыл немесе 6 айға жазаланады. Бұл PDG-нің тағы бір мысалымен көрініс табады: екі бейтаныс бірге мейрамханаға барады және шотты бөлісуді шешеді. Екі жаққа да ең тиімді амал - екі жақ та мәзірдегі ең арзан тағамдарды тапсырыс беру (өзара ынтымақтастық). Бірақ егер партияның бір мүшесі жағдайды пайдаланып, ең қымбат заттарды тапсырыс берсе, онда екінші мүшеге де солай ету жақсы. Егер қонақтардың жеке тұлғалары мүлдем белгісіз болса және олар бір-бірімен қайтадан кездеспейтін болса, мүмкіндігінше арзан тамақтану әрқашан өз мүддесіне сай. Табиғаттағы жағдайлар, олар PDG-ге сәйкес динамикаға (сыйлықтар мен жазалар) тәуелді: бұл ешқашан жеке тұлғаның ынтымақтастыққа деген қызығушылығын білдірмейді, тіпті өзара ынтымақтастық екі қатысушыны (бірге) басқа стратегияға қарағанда жоғары бағалайды. Нэш тепе-теңдігі сипатталғандай, мұндай жағдайларда ынтымақтастық дамый алмайды. Алайда, 1981 жылы Аксельрод пен Гамильтон PDG-дегі бірдей қатысушылар бірнеше рет кездесіп (итерацияланған тұтқынның дилемма ойынында, IPD) кездескен жағдайда, онда татуировка үшін татуировка (Роберт Триверстің 1971 жылғы өзара альтруизм теориясымен алдын ала айтылған) альтруизмді насихаттайтын мықты стратегия болып табылады. "Тит за тэт" ойынында екі ойыншының алғашқы қимылдары өзара ынтымақтастыққа негізделеді. Содан кейін әр ойыншы екінші ойыншының соңғы қимылын қайталайды, нәтижесінде өзара ынтымақтастыққа негізделген қимылдардың аяқталмайтын тізбегі пайда болады. Алайда, қателіктер, оның тиімділігін төмендетеді, ұзаққа созылған сатқындық сериясын тудырады, оны тек басқа қателікпен түзетуге болады. Осы алғашқы ашылулардан бастап, басқа барлық мүмкін IPD ойын стратегиялары анықталды (барлығы 16 мүмкіндік, мысалы, "қайырымдылықпен қайырымдылық", ол "қайырымдылықпен қайырымдылық" сияқты әрекет етеді, бірақ қарсыластың соңғы қадамы "сату" болған кезде аз ықтималдығымен ынтымақтасады. ), бірақ егер ойыншылардың бірі осындай стратегияға ауысса, кем дегенде бірін басқа стратегиялармен жеңе алады. Нәтижесінде ешқайсысы да эволюциялық тұрғыдан тұрақты емес, ал кез келген ұзаққа созылған тұтқынның дилеммасының ойындары, оларда кездейсоқ пайда болатын баламалы стратегиялар, стратегияның өзгеруінің ешқашан аяқталмайтын хаотикалық тізбесін тудырады. Алайда эксперименталды экономиканың нәтижелері адамдардың өз мүдделерін қанағаттандыруға қарағанда көбірек ынтымақтаса әрекет ететінін көрсетеді.
Өзара қарым-қатынас - ынтымақтастықтың эволюциясының себебі емес, нәтижесі дегенге нұсқайтын эволюциялық механизмдер
Тұтқынның дилеммасының ойындары мен өзара альтруизм теориясының кооперацияның эволюциялық тұрақтылығына толық жауап бере алмауынан кейін бірнеше баламалы түсіндірмелер ұсынылды. Бірлесіп жұмыс істеу мінез-құлқы мен кейбір жануарлар, әсіресе кейбір құстар, мысалы, басқалары арасында, павлині көрсететін асыра жыныстық әшекейлер арасында таңғажайып ұқсастықтар бар. Екеуі де дене шынықтыру жағынан қымбат, және екеуі де жалпы алғанда популяцияның немесе түрдің басқа мүшелеріне айқын көрінеді. Бұл Амоц Захавиге екеуінің де өзінің мүгедектік принципі арқылы эволюциялық тұрақтылық белгілері болуы мүмкін деген ойды тудырды. Егер сигнал сенімді болып қала беріп, жалпы алғанда жалғанға төзімді болса, онда сигнал эволюциялық жағынан қымбат болуы керек. Осылайша, егер (жеңіл жарамдылық) өтірікші өте қымбат сигналды қолданса, ол оның нақты жарамдылығын едәуір төмендетеді, оған көріністі немесе қалыптылықты сақтау қиын болады. Захави "арқау принципі" терминін спорттық арқаулық жүйелерінен алған. Бұл жүйелер нәтижелердегі айырмашылықтарды азайтуға бағытталған, осылайша байқаулардың нәтижесін болжауға болмайды. Аттар жарысында жылдам аттарға, өздерінің баяу аттарынан гөрі, есек астына ауыр салмақ салынады. Сол сияқты, әуесқойлар арасында гольф ойнағанда, жақсы гольф ойнағандардың сырьелық ұпайларынан таланты төмен ойыншыларға қарағанда аз соққы алынады. Сондықтан, кемшілік кемшіліксіз нәтижемен байланысты, егер адам жылқылар туралы ештеңе білмесе, ашық жарыста кемшіліксіз аттың кім жеңетінін болжауға мүмкіндік береді. Бұл ат үстінде ең көп салмақ бар мүгедек болып табылады. Табиғаттағы кемшіліктер өте айқын көрінеді, сондықтан, мысалы, паушақ өзінің кемшілігін (паушақтың құйрығының өлшемін) басқа еркектермен салыстыра отырып, ықтимал жұптың денсаулығын анықтай алады. Еркектің дене шынықтыру қабілетінің төмендеуі оның әйелдерге көбірек қол жетімділігімен өтеледі, бұл оның денсаулығы сияқты дене шынықтыру мәселесі. Бірлескен әрекет, өздігінен, ұқсас қымбатқа түседі (мысалы, туысы жоқ құстардың ұясында жас көтеруге көмектесу және өз ұрпағын өсіру). Сондықтан бұл дене шынықтыруды да білдіреді және әйелдер үшін физикалық кемшілік сияқты тартымды. Егер бұл жағдай болса, онда эволюциялық түрде жыныстық іріктеу арқылы ынтымақтастық тұрақтандырылады.]] Қалыпты жұптарды анықтаудың баламалы стратегиясы бар, ол бір жыныстың асыра сексуалдық әшекейлері немесе басқа да кемшіліктері бар екеніне сүйенбейді, бірақ барлық жыныстық жаратылыстарға қатысты болмаса, көпшілігіне де қолданылады. Бұл бейбіт емес мутацияның пайда болуымен пайда болған сыртқы түрдегі және функционалдық өзгерістер популяцияда әдетте ерекшеленеді деген түсініктен туындайды. Себебі, өзгерген сыртқы түрі мен функционалдылығы ерекше, ерекше және сол популяциядағы нормадан өзгеше болады. Бұл ерекшеліктерді бағалайтын норма табиғи іріктеу арқылы көпшілікке ие болған, ал аз бейімделген атрибуттар азшылықта немесе өте сирек кездесетін жарамды атрибуттардан тұрады. Мутанттардың басым көпшілігі бейімделмейтін болғандықтан және эволюцияның болашақ бағытын болжау мүмкін емес болғандықтан, жыныстық тіршілік иелері әдеттегі немесе азшылық ерекшеліктері бар жұптарды артық көреді деп күтіледі. Бұл жыныстық популяцияның перифериялық фенотиптік ерекшеліктерін тез жоғалту әсерін тигізеді, осылайша оның барлық мүшелерінің сыртқы келбеті мен мінез-құлқын толықтай басқарады. Олардың барлығы бірден бір-біріне өте ұқсас болып шығады, мысалы, Африканың пигмей балықшысының Ispidina picta фотосуреті. Популяция көпшілік түрлерге тән біртекті болып көрінгенде, оның барлық мінез-құлық репертуары эволюциялық тұрғыдан тұрақты болады, соның ішінде кез келген кооперативтік, альтруистік және әлеуметтік өзара іс-қимылдар. Осылайша, жоғарыда келтірілген мысалда, аңшылық топтың қалған бөлігінен артта қалған, бірақ олжаға қосылған өзімшіл адам, сол адам нормадан ерекшеленетінін мойындайды, сондықтан оған жұп табу қиын болады (коинофилия).
Ынтымақтастық зерттеулерінің тарихы
Жануарлардың ынтымақтастығына алғашқы сілтемелердің бірі Чарльз Дарвин жасаған, ол оны өзінің табиғи іріктеу теориясы үшін ықтимал проблема ретінде атап өтті. XIX ғасырдың басым бөлігінде Томас Генри Хаксли мен Питер Кропоткин сияқты зиялы адамдар жануарлардың бір-бірімен ынтымақтасып, альтруистік мінез-құлық танытуы туралы қызу пікір алысты. 1900-ші жылдардың аяғында жануарлар арасындағы ынтымақтастық туралы алғашқы зерттеулер топта өмір сүрудің пайдасына бағытталған. Топпен өмір сүру жыртқыштардың жиі шабуылдауымен және жұптасу үшін бәсекелестіктің күшейуімен шығындарды әкеледі, бірақ кейбір жануарлар пайдасы шығындардан асып түседі. Топпен өмір сүретін жануарлар көбінесе паразиттерді жоюға, көбірек жұптарға қол жеткізуге және азық іздеуде энергияны үнемдеуге көмектеседі. Бастапқыда жануарлардың ынтымақтастығының ең айқын түрі туыстық таңдау болды, бірақ соңғы зерттеулер пайдасы аз көрінетін туыстық емес ынтымақтастыққа назар аударады. Туыс емес ынтымақтастық көбінесе манипуляция мен мәжбүрлеуді қамтитын көптеген стратегияларды қамтиды, бұл өзара әрекеттесулерді зерттеуді қиындатады. Эволюциялық тұрақты стратегия - стратегиялар тұқым қуалайтын және табиғи іріктеуге жатады деп болжағандықтан, Нэш тепе-теңдігінің жетілдірілген нұсқасы. Экономикалық модельдер кооперативтік қатынастарды талдау үшін пайдалы, өйткені олар кооперация мүмкіндігі болған кезде адамдардың қалай әрекет ететінін болжайды. Экономикалық модельдер кемелсіз, бірақ олар кооперативтік қатынастардың қалай жұмыс істейтінін жалпы түсінік береді. Көпшілікпен танымал болғанымен, жақында жарияланған мақаладан бұл жайында білуге болады. агенттік модельдерді қолдану туыстық таңдау, жазалау, көп деңгейлі таңдау және кеңістіктік құрылым сияқты бірнеше маңызды механизмдердің ынтымақтастықтың эволюциясын құтқара алмайтынын көрсетеді. Жаңа зерттеулер эволюция теориясындағы көптен күткен жұмбақты қайта жаңғыртты. Сонымен қатар, бұл жұмыс көптеген емсіз ауруларды емдеуде пайдалы болуы мүмкін.