Кіріспе

1917 жылғы Ұлы Салоники өрті (Μεγάλη Πυρκαγιά της Θεσσαλονίκης, 1917) Грекияның екінші ірі қаласы Салоники қаласының үштен екі бөлігін жойып, 70 000-нан астам адамды баспанасыз қалдырды. Өрт 32 сағат бойы жанды және 1 шаршы шақырым аумақтағы 9500 үйді жойды. Яһуди халқының жартысы қаладан көшіп кетті, өйткені олардың тіршілік ету жолдары жоғалды. Қаланы тез арада қайта салудың орнына, үкімет француз сәулетшісі Эрнест Хебрардқа өртенген жерлерді және қаланың болашақтағы кеңейтуін жоспарлап, жаңа қала құрылысы жобасын жасауды тапсырды. Оның жобалары қалада, әсіресе Аристотель алаңында әлі күнге дейін айқын көрінеді, бірақ оның ең грандиоздық жоспарларының кейбіреулері қаржы жетіспеушілігіне байланысты ешқашан аяқталмаған. Француз әскери-теңіз флотының офицері Дюфур де ла Тюйлери өзінің баяндамасында "Мен 150 мыңнан астам тұрғыны бар Салоники қаласының өртеп жатқанын көрдім" деп жазады. Судың жетіспеушілігі мен бей-жайлықтың салдарынан алғашқы өрт сөндірілмеді. Ақырында, қатты жел жауған от көршілес үйлерге тарады да, Салониканың орталық бөлігінде жалғасты. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Балқан жағалауындағы одақтас күштердің операциялар орталығы болғандықтан, Салоникада өрт сөндіру қызметі болмаған және оның сумен қамтамасыз етуін шетелдік сарбаздар талап етті. Бастапқыда өрт екі бағытта: Агиу Димитриу жолы арқылы резиденцияға және Леонтос Софу жолы арқылы базарға қарай қозғалды. Резиденцияны жедел жәрдемге келген қызметкерлер құтқарды. Жел күшейіп, өрт қаланың ортасына қарай тарай бастады. Келесі күні таңертең (6-19 тамыз) жел бағытын өзгертіп, өрттің екі фронты бүкіл сауда орталығын жойды. 12:00-де өрт Агия София шіркеуінің аумағын жанып кетпей айналып өтіп, шығысқа қарай Этникис Аминис (бұрынғы атауы: Хамидие) жолына дейін жалғасты, онда тоқтады. Сол күні кешке от толығымен сөнді.

Өрт сөндіруге арналған шаралар

Өрт сөндіруге су жеткіліксіз болды, өйткені (қаланың маңындағы лагерьлер мен ауруханаларға қызмет көрсету үшін) одақтастар сол жаздағы құрғақшылық пен өсіп келе жатқан халықтың жоғары су тұтынуына байланысты азайған су қорын бақылады. Ең бастысы, қалада өрт сөндіруші бригада жоқ еді. Өрт сөндіруші бригадалардың бірнешеуі тек өз абоненттерін ғана қорғаған сақтандыру компанияларына тиесілі болды. Жеке өрт сөндірушілер ұйымдастырылмаған және ескі жабдықтармен немесе мүлдем жоқ болып табылды. Сонымен қатар, одақтас отрядтар өртті тоқтатуға және өрт қауіпсіз аймақтарын құруға тырысқан кезде, кездейсоқ бүкіл блоктарды жарытып, өртті күшейте түсті. Союзшылдар лагерьлер мен ауруханаларды өрт сөндіру үшін сумен қамтамасыз етуді тоқтату идеясын қабылдамады. Генерал Морис Саррай бірінші күннің түстен кейін Дикитириу аймағына бірнеше сағатқа барды, бірақ ол қайтып оралмады. Бірнеше хабарда француз сарбаздарының дүкендер мен бизнесті тонағаны және үй иелерінің өздерінің заттарын құтқаруға кедергі жасағаны айтылған. Келесі күні генерал Саррей ұрланған зергерлік бұйымдарды сатқан деп тұтқындалған екі француз сарбазын өлтіруге бұйрық берді. Британдық сарбаздар өртке ұшырағандарды және олардың заттарын босқындар қоныстарына әскери жүк көліктерімен тасымалдау үшін мүмкіндігінше ұзақ уақыт бойы өрт сөндіруге көмектесті. (Француздық көліктердің жүргізушілері осы қызмет үшін құйылған ақшаны сұрады.)

Жою

Өрт Салоники қаласының 32% -ын, шамамен 1 шаршы шақырымды жойды. Жанып кеткен аймақ Агиу Димитриу, Леонтос Софу, Никис, Этникис Аминис, Александру Сволу және Эгнатия (Агиа Софиядан) көшелерінің арасында орналасқан. Бұл аймақ ресми құжаттарда "жанып кеткен аймақ" (πυρίκαυστος ζώνη, pirikafstos zoni) және халық ауызша әңгімелерінде жай ғана "жанып кеткендер" (τα καμμένα, ta kammena) деп аталады. Салоникадағы материалдық залалдың көлемі 8000 000 алтын фунт деп есептелді. Өртке ұшыраған ғимараттардың арасында Пошта, телеграф кеңсесі, қалалық әкімдік, сумен жабдықтау және газ компаниясының бас кеңсесі, Османдық банк, Грекия Ұлттық банкі, Афина банкі депозиттері, Қасиетті Димитрий шіркеуінің бөліктері, Қасиетті Теодора монастыры және тағы бір шіркеу, Саатли мешіті, тағы 11 мешіт, бас раввиннің барлық мұрағатымен бірге, 33 синагоганың 16-сы және газеттердің көпшілігінің баспаханалары болды. Салоникада Грекиядағы ең көп газеттер жарық көрді, бірақ өрттен кейін олардың көпшілігі өз бизнесін қайта құруға және қайтадан жариялауға қол жеткізе алмады. Қаладағы 7 695 дүкеннің шамамен 4096сы қираған, жұмысшылардың 70% жұмыссыз қалған.

Өрт құрбандарына көмек көрсету

Өрттен зардап шеккендердің жалпы саны шамамен 73 447 адам болды. Паллис баяндамасында үйсіздер Салониканың үш діни қауымдастығы бойынша анықталды: 52 000 яһуди, 10 000 православие және 11 000 мұсылман. Өрт құрбандарына көмек көрсету дереу басталды: Грекия билігі 800 отбасын баспаналы ету үшін 100 үй салды. Британдық билік 1300 шатырлы үш елді мекен құрып, оларда 7 мың үйсіз адамды орналастырды. Француз билігі 300 отбасы үшін қоныс құрды және 100 отбасы үшін кішігірім лагерь - Француз ханымдарының одағын салды. Олар бірге пойызбен 5 мың адамды тегін тасымалдай отырып, босқындарды Афина, Волос және Лариса қалаларына көшірді. Грекия билігі 30 мың адамға тегін нан таратқан бөлмелерді құрды. Америка, Франция және Британияның Қызыл Кресті үйсіздерге азық-түлік таратты. Қаладағы яһудилердің жартысына жуығы үйлері мен дүкендерін жоғалтып, көп ұзамай батыс елдеріне, негізінен Франция мен АҚШ-қа, ал кейбіреулері Палестинаға көшіп кетті. Үкімет өкілі Периклес А. Аргиропулос мыңдаған өрт құрбандарына көмек көрсету үшін Өрт құрбандарына көмек көрсету басқармасын құрды; және үкімет бірінші қажеттіліктерге 1,500,000 драхма несие берді. Сонымен қатар, садақалар жинауға және ақша мен тауарларды бөлу үшін кіші комитеттер тізбегімен бірге Орталық садақалар комитеті ұйымдастырылды.

Өтемақы

Қала жойылғаннан кейін сақтандыру компаниялары өздерінің өкілдерін залалдарды тексеруге жіберді. Өртті өртке салуды неміс немесе француздар шығарды деген хабарлар тарады, бірақ олар жоққа шығарылды. Сақтандыру келісімшарттарының жалпы сомасы шамамен 3,000,000 алтын фунт болды. Бұл аймақтағы сақтандыру компанияларының басым бөлігі британдықтар еді. Сақтандыру компаниясы, Солтүстік Британдық және Меркантильдік сақтандыру, 3000 сақтандыру келісімшартын өтеуге мәжбүр болды. Сот өрттің себептерін кездейсоқ деп тапты. Грекия мен шетелдің билік органдарының және Соттың қысымымен барлық сақтандыру полистері толық төленді.

Қайта құру

Өрттен бірнеше күн өткен соң, Венизелос үкіметі қаланың бұрынғы күйінде қайта қалпына келтірілуіне рұқсат бермейтінін мәлімдеді. Олар қала құрылысына сәйкес жаңа қала құруды көздеді. Көлік министрі Александрос Папанастасиу басшылықты қолға алып, "Салониканың жаңа жоспары жөніндегі халықаралық комитет" құрды. Ол француз сәулетшісі және археологы Эрнест Хебрарды төраға етіп тағайындады, ол жоспарды әзірлеуді қадағалады. Басқа мүшелерге британдық ландшафт сәулетшісі Томас Хейтон Моусон, француз инженері және сәулетшісі Джозеф Плейбер, сәулетшілер Аристотель Захос және Константинос Китсикис, портты жоспарлаушы Ангелос Гиннис және қаланың мэрі Константинос Ангелакис кірді. 1918 жылы 29 маусымда Македонияның Бас әкімшілігіне берілген жоспар қаланы еуропалық үлгіде қайта дамыту болды. Ол көптеген өзгерістерге ұшырады, бірақ үлкен халықты қамтамасыз ету үшін жақсартылған көлік жолдары, алаңдар және басқа да жайлылықтар орнатылды.