Кіріспе

1987 жылы Лондонның Кингс-Кросс Сент-Панкрас метро станциясында өрт болды. Бұл өрт 1987 жылы 18 қарашада сағат 19:30-да Лондон метросының маңызды түйіскен жерінде басталды, нәтижесінде 31 адам қаза тапты. Өрт ағаш эскалатордың астында басталып, жылдам түрде билет залына тарады. Метрополитен, Circle және Hammersmith & City желілерінің жер үсті және жер асты платформаларымен қатар, Northern, Piccadilly және Victoria желілері үшін терең жерде платформалар да болды. 1988 жылдың ақпаннан маусымға дейін ресми тергеу жүргізілді. Тергеушілер өртті екі рет қайта жасай білді: біріншісі эскалатор астындағы майдың тұтанбалылығын анықтау үшін, екіншісі – өрттің компьютерлік моделінің, жарылыс себебін анықтауға болатындығының дәлдігін тексеру үшін. Тергеу көрсеткендей, өрт эскалаторға тасталған тұтандырылған спичкадан бастау алған. Өрт бастапқыда шамалы болған, бірақ кенеттен қарқынды өсіп, билет залына қарай күшті, ұзаққа созылған от тілі мен гулді түтін шықты. Бұл күрт қарқынның өсуі және от тілі, өрттің компьютерлік моделінде анықталған және масштабты модельдердегі екі сынақта расталған, бұрын белгісіз «траншея әсерінен» туындады. Лондон метрополитені өртке қатысты көзқарасы үшін қатты сынға ұшырады; қызметкерлер жүйеде бұрын өлімге әкелетін өрт болмағандықтан немқұрайлы болды және өртке қарсы күресу немесе эвакуациялау бойынша тиісті оқытудан өте алмады. Тергеу нәтижесінде Лондон метросының және Лондон аймақтық көлігінің жоғары басшылары отставкаға кетіп, жаңа өрт қауіпсіздігі ережелері енгізілді. Ағаш эскалаторлар кезең-кезеңімен металл эскалаторлармен ауыстырылды.

Құрбандар

Өрттен 31 адам қаза тауып, 100 адам ауруханаға жеткізілді, олардың 19-ы ауыр жарақат алды. LFB станциясы офицері Колин Таунсли оқиға орнына келген алғашқы өрт сөндіру машинасына жетекшілік етіп, жарылыс болған кезде билет залында болды. Ол өртте қаза тапты; оның денесі Панкрас жолына шығу сатыларының түбінде, қатты күйген жолаушының денесімен бірге табылған. Таунсли қиын жағдайдағы жолаушыны байқап, оған көмектесу үшін тоқтаған деп болжануда. Бастапқыда белгісіз болған, кейіннен "Майкл" немесе морг тегі бойынша "115 нөмірлі дене" деп аталған ер адам 2004 жылғы 22 қаңтарда сот-медициналық сараптамалар арқылы 73 жастағы Шотландияның Фолкирк қаласының тұрғыны Александр Фэллон екені анықталды.

Салдары

Билет залы мен Метрополитен және Circle желілерінің платформалары зақымдалмады және ертесі күні таңертең қайта ашылды; Виктория желісі, оның эскалаторлары аз ғана зақымдалған, келесі сейсенбіде қалыпты режимде жұмыс істеуді жаңартты. Үш метро желісінің билет залы төрт апта ішінде кезең-кезеңмен қайта ашылды. Пикадилли желісінің үш эскалаторы толығымен жаңаларымен ауыстырылды, жаңалары 1989 жылдың 27 ақпанында, өрттен кейін 16 айдан астам уақыт өткен соң қолданысқа берілді. Осыған дейін Пикадилли желісіне Виктория желісі немесе Мидленд Сити платформалары арқылы ғана жетуге болады, және ең жұмсақ сағаттарда тек бір бағытта. Солтүстік желі платформаларына қол жеткізу тікелей емес еді, оның эскалаторлары Пикадилли желісімен байланысты. Барлық үш метро желісінен келетін жолаушылар ағыны Виктория желісінің эскалаторларын тым толық қылуы мүмкін болғандықтан, жөндеу жұмыстары аяқталғанға дейін Солтүстік желі пойыздары Кингс-Кроста тоқтамады. Қызмет мерзімі біткен Солтүстік желі эскалаторлары да ауыстырылды; Солтүстік желі станциясы қайта ашылды, 1989 жылдың 5 наурызында толыққанды жұмыс режиміне оралды.

Тергеу және есеп беру

Маргарет Тэтчер премьер-министрі бұл оқиға бойынша қоғамдық сауалнама бастады. Оны Десмонд Феннелл жүргізді, оған төрт сарапшы кеңесшісінен тұратын комиссия көмектесті. Сауалнама 1988 жылдың 1 ақпанында Вестминстердегі Орталық залда басталды және 91 күнге созылған дәлелдерді тыңдағаннан кейін 24 маусымда аяқталды. Жер асты пойыздарында темекі шегуге 1984 жылдың шілдесінде, өртке дейін үш жыл бұрын тыйым салынды. 1984 жылдың қарашасында Оксфорд-Серкус станциясындағы өрттен кейін 1985 жылдың ақпанында тыйым барлық метро станцияларына таратылды. Бірақ темекі шегушілер көбінесе бұл ескертуді елемей, эскалаторларда шығып келе жатқанда темекі жағатын. Сауалнама көрсеткендей, өрттің себебі жолаушының қозғалмалы баспалдақтың жанына лақтырған, жанған сіріңке болуы мүмкін. Сіріңке эскалатордың жүріс жолына түсіп кеткен. Полиция өрттің қасақана жасалмағанын шешті, себебі отты тұтандыратын зат қолданылған деген дәлел жоқ еді, сондай-ақ өрт болған жерге кіру қиын болды. Тергеушілер эскалатордың қабырғасындағы сегіз жерден күйген ағаштарды және жүріс жолында сіріңкелерді тапты, бұл бұрын да осыған ұқсас өрттер болғанын, бірақ олар өздігінен сөнгенін көрсетті. Тергеушілер рельстердің астында майлау майының жиналғанын анықтады, оның тұтандырылуы қиын және жануы баяу болса да, майдың киімдерден, билеттерден және басқа да ұсақ қоқыстан (адам шашы, егеуқұйрық жүні және т.б.) жиналған талшықты материалдармен қаныққандығы байқалды. Бір сынақ кезінде эскалаторға жанған сіріңкелер тасталып, тұтану мүмкіндігі тексерілді. Сіріңкелер ластанған майды тұтандырды және өрт тарала бастады. Ол тоғыз минут бойы жанып, содан кейін сөндірілді. Бұл сынақ осы уақытқа дейін куәгерлердің берген мәлімдемелерін растады, бірақ төрт сарапшы куәгер кішкентай өрттің қалай кеңейгені туралы келісе алмады, кейбіреулері төбеге жабысқан бояу өртке ықпал еткен болуы мүмкін деп болжады. Кингс-Кросс станциясының моделі Атом энергиясын зерттеу институтында компьютерлік симуляция бағдарламасын пайдаланып салынды. Ол көрсеткендей, жалын билет залына жалынды шашыратпастан бұрын эскалатордың еденінде жатқан. Нәтиже өртке куә болғандардың есептерімен сәйкес келді, бірақ эскалатордың 30 градустық еңісіне параллель жану симуляциясы кейбіреулерге ықпалсыз көрінді және бағдарламалауда қате болуы мүмкін деген күдік туды. Тәжірибелер Ұлыбританияның Бакстон қаласындағы Денсаулық және қауіпсіздік басқармасының учаскесінде эскалатордың үштен бір бөлігінен жасалған көшірмесімен жүргізілді. Жеті жарым минуттық қалыпты жанудан кейін жалын компьютерлік модельдегідей жатты. Эскалатордың металл қабырғалары жалындарды ұстап тұрып, алдындағы температураны басқарды. Эскалатордың ағаш баспалдақтары жанып кеткенде, өрт күшейді және эскалатор туннелінен билет залына жалын ағыны шықты. Эскалатордың 30 градустық бұрышы оқиғаның шешуші факторы болды және өрттегі көптеген құрбандар кейіннен «траншеялық эффект» деп аталған сұйықтық ағыны құбылысының тікелей салдары болды. Бұл құбылыс өртке дейін белгісіз болған. Қорытынды бойынша, осы жаңадан ашылған траншеялық эффект өрттің 19:45-те кеңейуіне себеп болды. Лондон метрополитені жер астындағы өрттерге деген көзқарасы үшін сынға ұшырады, өйткені бұрын метрополитенде өрттен адам қаза болған емес, сондықтан қауіпті төмен бағалаған. Қызметкерлер өрттің бақылаудан шыққан жағдайында ғана өрт сөндіру қызметін шақыруға міндетті болды, ал мүмкіндігі болса, оны өздері өшіруге тырысты. Өрттер «көпірген» деп сипатталды, ал қызметкерлер өртпен күресу немесе эвакуациялау бойынша жеткілікті дайындықтан өтпеген.

Мұра

Есептің жариялануы Лондон метросының және Лондондық аймақтық көліктің (LRT) жоғары деңгейдегі басшыларының, соның ішінде LRT төрағасы Кит Брайттың отставкасына әкелді. Эскалаторлардан ағаш қаптамалары алынып тасталды, эскалаторлардың астына жылуды анықтағыштар мен су шашыратқыштар орнатылды, радиобайланыс жүйесі және станция қызметкерлерінің төтенше жағдайлардағы дайындығы жақсартылды. 1989 жылғы «Өртке қарсы шаралар (жер асты теміржол станциялары)» ережелері енгізілді. 23 қарашада, өрттен бес күн өткен соң, Лондон метросының барлық станцияларында, оның ішінде эскалаторларда темекі шегуге тыйым салынды. Ағаш эскалаторлар біртіндеп металл эскалаторларға алмастырылды, кейбіреулері 2000-шы жылдардың басына дейін сақталды (Уонстедтегілері 2003 жылы, ал Мэрилебондағылары 2004 жылы ауыстырылды), және 2014 жылдан бастап Лондон метросының барлық эскалаторлары металдан жасалған. 2014 жылдың 11 наурызында Орталық желідегі Гринфорд станциясындағы соңғы ағаш эскалатор тоқтатылды. 1997 жылға қарай Феннелл есебінің көптеген ұсыныстары іске асырылды, қауіпсіздік шаралары күшейтілді, оның ішінде қауіпті материалдарды жою, станцияларда бейнебақылау камераларын орнату, өрт сигнализациясы мен сенсорларды орнату және қызметкерлерге жеке радиоаппаратура беру. Феннелл есебінде Лондон метросынан «станциялардағы жолаушылар ағыны мен тығын» зерттеуін жүргізу және түзету шараларын қабылдау ұсынылды. Осыған байланысты, Лондон метросының ең жүйріліп тұратын және тығыз станцияларын – Лондон Бридж, Тоттенхэм Корт Роуд, Холборн және Кингс Крос Сент Панкрас сияқтыларын жақсартуға және кеңейтуге рұқсат беру үшін парламенттік заң жобалары ұсынылды. Содан бері ірі метро станциялары жаңартылып, кеңейтілді, бұл сыйымдылығын арттырып, қауіпсіздігін жақсартты. Лондон Бридж 1999 жылы ашылған Юбилей желісінің кеңейту жобасымен бірге жаңартылды, Кингс Крос Сент Панкрас 2000-шы жылдардың соңында High Speed 1 жобасының құрамдас бөлігі ретінде едәуір жаңартылып, кеңейтілді, ал Тоттенхэм Корт Роуд 2010-шы жылдардың ортасында Crossrail жобасының аясында кеңейтілді. Өрттен кейін өрт сөндірушілердің жабдықтары да жақсартылды: ыстықтан еріп кеткен сары пластикалық қорғаныш киімдер мен қозғалысты шектеген резеңке қолғаптар тиімдірек киімге алмастырылды. Алты өрт сөндіруші өрт кезіндегі іс-қимылдары үшін мақтау қағаздарын алды, оның ішінде станция офицері Таунсли қайтыс болғаннан кейін марапатталды. Таунслиге сондай-ақ қайтыс болғаннан кейін Джордж медалі табысталды. Өрттен кейін Санкт-Панкрас шіркеуінде еске алу рәсімі өтті, 2012 жылы 25 жылдығында станцияға жақын Қасиетті Тағала шіркеуінде, ал 2017 жылы 30 жылдығында станцияда гүл шоғы қойылды. Апатты еске алу үшін ескерткіш тақталар Санкт-Панкрас шіркеуіне және Кингс-Кросс станциясына орнатылды, оларды Уэльс ханшайымы Диана ашты. Чарльз Дюхиг өзінің «Әдет күші» атты кітабында нашар корпоративтік мәдениет пен тиімсіз басқарудың Кингс-Кростағы апатқа қалай әкелгенін талқылайды. Blue Zone тобының жас Лиза Стансфилдтің вокалымен жазылған «On Fire» синглі асығыс түрде сатылымнан алынып, Ұлыбритания сингл тізімінде 99-шы орында тоқтап қалды.