Кіріспе
2003 жылы Род-Айленд штатының Вест-Уорвик қаласындағы рок-концерттегі қазақтарға әкеп соққан өрт.
2003 жылдың 20 ақпанында АҚШ-тың Род-Айленд штатының Вест-Уорвик қаласында орналасқан The Station түнгі клубында өрт шығып, 100 адам қаза тауып, 230 адам жарақат алды. Great White рок-тобының концерті кезінде пиротехникалық қойылым сахнаның төңірегіндегі қабырғалар мен төбелердегі тұтанғыш акустикалық көбікті тұтандырды. Алты минут ішінде бүкіл ғимарат отқа оранды. Бұл өрт АҚШ тарихындағы ең көп қаза болған фейерверк оқиғасы және АҚШ тарихындағы төртінші ең көп қаза болған түнгі клубтағы өрт. Сонымен қатар, бұл 1942 жылғы Коконат Гров өртінен кейін Жаңа Англиядағы екінші ең көп қаза болған түнгі клубтағы өрт еді. Өрттен кейін бірнеше азаматтық және қылмыстық істер қозғалды. Пиротехниканы іске қосқан Great White тобының тур-менеджері Дэниел Бихеле 2006 жылы 100 адамды қасақана өлтіргені үшін кінәсін мойындады және он бес жылға бас бостандығынан айырылды, оның төрт жылын түрмеде өткізуге міндетті болды. Бихеле 2008 жылы құрбандардың отбасыларының бір бөлігі оның шартты түрде босатылуын қолдағаннан кейін түрмеден босатылды. Станцияның иелері Джеффри мен Майкл Дердериан кінәларын мойындамады және сотқа барудан жалтарды: Майкл Бихеле сияқты жаза алды және 2009 жылы түрмеден босатылды, ал Джеффри 500 сағат қоғамдық жұмыс істеуге сотталды. Great White-ты қоса алған бірнеше тараптарға қарсы сот процестері 2008 жылға дейін ақшалай өтемақы төлеу арқылы аяқталды. Станция өртінің құрбандарына арналған тұрақты мемориалдық саябақ 2017 жылдың мамыр айында бұрынғы Станция орналасқан жерде ашылды.
Станция
Станция – Род-Айленд штатының Батыс Уорвик қаласындағы Коусетт даңғылы мен Кулас жолының қиылысында орналасқан түнгі клуб. Станция болып белгілі болған ғимарат 1946 жылы салынды және бастапқыда джин шығаратын завод ретінде пайдаланылды. Түнгі клубқа және концерт алаңына айналмас бұрын, Станция ғимараты мейрамхана мен таверна ретінде қолданылды. 1972 жылы ғимаратта өрт болған кезде ол "Хулио" деп аталған мейрамхана болып жұмыс істеді. 1972 жылғы өрт кезінде ғимаратта адам болған жоқ, бірақ ішкі бөлігі көп зақымданды. Өртке дейін Станцияда концерт өткізген жергілікті топтар өз өнеркөрсетілімдерінде пиротехниканы қауіпсіз пайдаланған, соның ішінде 2002 жылдың тамызында от шары атып көрсеткен Kiss тобының үлгісі де бар.
Ақ шаян
20 ақпандағы концерттің жетекші тобы Great White 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басындағы глэм-метал сахнасында танымал болды. Олар 1989 жылы Ян Хантердің "Once Bitten, Twice Shy" әнін орындауымен әйгілі болды, ол Billboard Hot 100 тізілімінің алғашқы ондығына енді. 2003 жылғы турда топ "Джек Расселдің Great White" деп таныстырылды. 1977 жылы Расселмен бірге топты құрған Кендалл 2002 жылы Расселдің тобына қайта қосылды. 2003 жылдың ақпан айында Great White он сегіз күндік концерттік турде болды және олар өнер көрсетулерінде пиротехникалық эффектілерді қолданды, бірақ кейбір клуб иелері қауіпсіздік алаңдауларына байланысты оған рұқсат бермеді. Өрттен кейін Great White және Station иелері топқа концерт кезінде пиротехникалық эффектілерді пайдалануға рұқсат берілген-берілмегені туралы дауласты. Trip тобының барлық мүшелері жарақатсыз Station-нан шығып кетті, бірақ Fathead тобының екі мүшесі, туысқандары Кит пен Стивен Манчини, сондай-ақ Стивеннің әйелі Андреа өртте қаза тапты. Концертті Providence rock радиостанциясы WHJY-ның диджейі Майкл Гонсалвес жүргізді, ол "Доктор Металл" деп те танымал болды. Гонсалвес сол кезде АҚШ-тағы ең ұзақ жүрген ауыр металл радио бағдарламасы болған WHJY-ның The Metal Zone бағдарламасын жүргізушісі болды.
Жалынды
"Great White" тобы 20 ақпан күні сағат 23:07-де өнер көрсетуін бастады. Клубтың лицензиялық ең жоғары сыйымдылығы 404 адамды құраса да, жалпы саны 462 адам қатысты. Өнер көрсету кезінде тур-менеджер Дэниел Бихеле қолданған пиротехника сахнаның артқы жағындағы барабаншының нишасының екі жағындағы және орталық бөлігіндегі жанғыш акустикалық көбікті тұтандырды. Пиротехника – бұл бақыланатын отын шашырату құралы болып табылатын цилиндр тәрізді құрылғылар. Тұтанғаннан кейін 40 секунд ішінде "Great White" ойнауын тоқтатып, сахнаны және ғимаратты қалдырды, сонымен қатар ғимараттың өрт сигнализациясы іске қосылды, бірақ ол жергілікті өрт сөндіру қызметімен байланысты болмады. Өрт туралы хабар 911 нөміріне мобильді телефон арқылы 60 секунд ішінде Уэст-Уорвик өрт сөндіру қызметіне жеткізілді. Оқиға орнында болған Уэст-Уорвик полиция қызметкері де полиция диспетчерлік қызметіне өрт туралы хабарлады. Уорвик, Ковентри және Кранстон қалаларының өрт сөндіру қызметтері өрт орнына көмек көрсетті. Станцияның қарсы бетінде орналасқан "Cowesett Inn" мейрамханасы алғашқы медициналық жәрдем көрсету және жедел басқару орталығы ретінде жұмыс істеді. Түнгі клубтың шатырының бір бөлігі 23:57-де, ал ғимараттың күн бөлмесінің екінші бөлігі 00:07-де құлады. 21 ақпанның сағат 01:30-ға дейін барлық зардап шеккендер ауруханаға жеткізіліп, көше тазартылды. Оқиға орнында 96 адам қаза тапты, ал келесі апталарда тағы төртеу ауруханада көз жұмды. Өрттен станцияның төрт қызметкері қаза тапты. 2003 жылдың сәуір айында Дердериандарға өз қызметкерлеріне еңбек ақысын төлемегені үшін 1,07 миллион доллар айыппұл салынды. "Providence Phoenix" газетінің тілшісі Иан Доннис өрттің Род-Айленд қауымдастығына тигізген әсері туралы былай деп жазды: "Осылайша көптеген адамдардың қаза болуы кез келген жерде трагедия болар еді, бірақ ол Род-Айленд штатында, елдегі ең кішкентай штат, әсіресе ауыр тиді, себебі штаттың кез келген нүктесіне көлікпен бір сағаттан артық уақыт кетпейді".
Есепке алу және есепке алу
Өрттің басталуынан бастап, Провиденстің WPRI телеарнасының операторы Брайн Батлер оқиғаны бейнетаспаға түсірді, ал осы таспаның басы ұлттық жаңалықтар агенттіктеріне таратылды. Батлер түнгі клубтардағы қауіпсіздік туралы жоспарланған репортажға түсіру үшін келген еді, бұл репортажды WPRI жаңалықтарының тілшісі Джеффри А. Дердериан дайындап жатқан. Дердериан сонымен қатар The Station клубының да үлескері болған. Бұл репортаж Чикагодағы E2 түнгі клубында үш күн бұрын болған, 21 адамның қаза болуына әкелген дағдарыстың нәтижесінде туындаған. Дердериан WPRI телеарнасында 17 ақпанда, өрттен үш күн бұрын жұмысқа орналасқан. WPRI телеарнасы мен Дердериан тілшінің өзіне тиесілі меншік туралы репортаж жасауындағы мүдделердің қақтығысы үшін сынға ұшырады.
NIST есебі
Ұлттық стандарттар және технология институты (NIST) Ұлттық құрылыс қауіпсіздігі командасы туралы заңның өкілеттігімен, FDS бағдарламасымен компьютерлік модельдеулерді және сахна мен би алаңының макетін пайдаланып, өртті зерттеді. Зерттеу қорытындысы бойынша, өрт сөндіру жүйесі өрттің таралуын тоқтатып, барлық адамдарға қауіпсіз эвакуациялануға жеткілікті уақыт берер еді. 1946 жылы салынған «The Station» клубы штаттық өрт қағидаларындағы шашырату жүйесіне қатысты талаптардан ескі құрылыс есебінен босатылған. Бұл қағидаға сәйкес, 1976 жылға дейін салынған ғимараттарда өрт сөндіру жүйесі болуы міндетті емес еді. NIST есебі 2005 жылдың 3 наурызында жарияланды және 2005 жылдың 30 маусымында екі бөлімде қолжетімді болды.
Бас жюри тергеуін жүргізу
Род-Айленд штатының үлкен қазылар алқасы өрт бойынша тергеуді 2003 жылдың 26 ақпанында Род-Айленд штатының бас прокуроры Патрик Линч бастады. 2003 жылдың 9 желтоқсанында үлкен қазылар алқасы Station иелері Джеффри және Майкл Дердерианға, сондай-ақ Great White тобының жол жетекшісі Дэниел М. Бичелеге қарсы айыптама жариялады. Вест-Уорвик қаласының өрттен қорғау инспекторы Денис Ларокке үлкен қазылар алқасы тарапынан айыптамадан босатылды, себебі Линч өрттен қорғау инспекторларына қарсы жаман ниеттілік дәлелденбесе айып тағуға тыйым салатын штатының заңына сілтеме жасады. Линч 48 Hours бағдарламасына тергеу барысында өрттің Дердериандардың Station қабырғалары мен төбелеріне шу шағымдарына жауап ретінде орнатқан көбік салдарынан жылдам тарағанын анықтағанын айтты. Қайтыс болғандардың отбасылары да өрт кезіндегі қаза тағдырларына себеп болып, залдың тым көп адамға толы болғанын атап көрсетті. Ларокк өртке дейінгі жылдары бильярд үстелдері мен басқа да заттарды жылжыту мүмкіндігіне байланысты Station үшін әртүрлі сыйымдылық деңгейлерін белгілеген. Бичеле 2006 жылдың 7 ақпанында 100 қасақана кісі өлтіру айыптамасын мойындады, бұл қадамды «бейбітшілік орнату және бәріне нүкте қою үшін жасалған» деп түсіндірді. Жоғары сот судьясы Фрэнсис Дж. Дариган-младший Бичелені он бес жылға бас бостандығынан айырды, оның төртеуі ішкі жазаны өтеу үшін, ал қалған он бір жылы шартты жаза ретінде, сонымен қатар үш жылдық сынақ мерзімімен. Дариган: «Сізге ең ауыр жазаны өзіңіз тарттыңыз» деді. Бичеле 2008 жылдың наурыз айында босатылды. Сот залында бұл үкімге қатысты әртүрлі пікірлер айтылды. Көптеген отбасылар жазаның әділ екенін сенді, ал кейбіреулері одан да қатаң жаза күткен.
Уақытша босатылуды қолдау және оның салдары
2007 жылдың 4 қыркүйегінде өрттен зардап шеккендердің бірнеше отбасы Бичеленің мерзімінен бұрын босатылуын қолдады. 28 жастағы қызы Эбби өртте қаза болған Лиланд Хойсингтон журналистерге: "Менің ойымша, олар тіпті сот отырысын да өткізбеуі керек – Бичелені бірден босатсын. Мен оны ешқандай қылмысқа кінәлі деп есеппеймін" деді. Бичеленің мерзімінен бұрын босатылу және бақылау мерзімі 2011 жылдың наурыз айында аяқталды.
Майкл және Джеффри Дердериан
Бичеле соттан кейін "Станцияның" иелері Майкл және Джеффри Дердериандар жеке-жеке сотқа тартылуға тиіс болды. Алайда, 2006 жылдың 21 қыркүйегінде судья Дариган бауырластардың "күнәсіз" деген жауабын "күнәні мойындамаймын" деп өзгерткенін, осылайша соттан қашқандарын хабарлады. Майкл Дердериан он бес жылға бас бостандығынан айырылды, оның төртеуін өтеуге тиіс, ал қалған он бір жылы шартты түрде, сондай-ақ үш жыл бақылауда болуға міндеттелді – бұл Бичеленің алған жазасымен бірдей. Джеффри Дердериан 500 сағат қоғамдық жұмыс істеуге үкім шығарылды. Құрбандардың отбасыларына жазған хатында судья Дариган келісімді қабылдағанын, себебі ол "осы өрттен зардап шеккендердің, тірі де, өлгендердің қайғылы, нақты және қорқынышты оқиғаларын көпшілікке жария етуден" жалтарғысы келгенін жазды. Ол бауырластардың жазаларының арасындағы айырмашылық олардың жанғыш көбікті сатып алу және орнатуға қатысқан дәрежесін көрсетеді деп қосты.
Станция өртенгендер ескерткіш саябағы
Өрт болған жер тазартылып, қаза тапқандардың туыстары мен жақындарының естеліктері ретінде көптеген кресттер қойылды. 2003 жылдың 20 мамырында өрт болған жерде бірнеше ай бойы діни сипаты жоқ қызметтер өткізіле бастады. Қазір де бұл жерге әркім бара алады, ал естелік шаралары әр жылдың 20 ақпанында ұйымдастырылады. Өрт болған жерде тұрақты ескерткіш орнатылып, "Станция өрт мемориалдық паркі" деп аталды. 2016 жылдың тамызында бұл жердің "Покемон Го" ойынындағы Покестоп ретінде пайдаланылып, құрбандар отбасыларының наразылығын тудырғаны хабарланды. Niantic компаниясы сол айдың соңында бұл Покестопты ойыннан алып тастады. 2003 жылдың маусым айында жерді сатып алып, ескерткіш салу және күтіп ұстау мақсатында Станция өрт мемориалдық қоры (СФМФ) құрылды. 2012 жылдың қыркүйегінде жер иесі Рей Вилланова бұл жерді СФМФ-қа сыйға берді. 2016 жылдың сәуір айына қарай 2 миллион долларлық жинау жоспарының 1,65 миллион доллары жиналды және Станция өрт мемориалдық паркін салу жұмыстары басталды. Ескерткіштің салтанатты ашылуы 2017 жылдың 21 мамырында өтті.
Ұлы ақ, Джек Расселл және Марк Кендалл
Расселл өрттен кейін Great White тобын таратуды ойлады, бірақ қайырымдылық турнеге шығуды шешкен соң, бұл жоспардан бас тарды. Тур кезінде топ Station Family Fund қорына 185 000 доллар жинады. Бастапқыда топ өрт басталған кезде орындап тұрған "Desert Moon" әнін концерттік тізімнен алып тастады. Өрт болған күнінің екі жылдығында топ мүшелері Рассел мен Кендалл, сондай-ақ Great White-тың адвокаты Эд Макферсон CNN арнасының Larry King Live бағдарламасына өрттен аман қалған үш адаммен және Лонглидің әкесімен бірге қатысты. Олар оқиғадан кейін өмірлерінің қалай өзгергенін талқылады. Расселл 2010 жылы Great White тобынан кетіп қалды. Өрттен кейінгі жылдары Great White екі жеке топқа бөлінді, біреуін Расселл, екіншісін Кендалл басқарды. Кендалл басқаратын топ Great White атауының авторлық құқығына ие. 2013 жылға қарай Расселл басқаратын топ "Desert Moon" әнін қайтадан ойнай бастады. Расселл 2013 жылдың ақпан айында Калифорния штатының Хермоса-Бич қаласында өрттің он жылдығына арналған қайырымдылық шоуын өткізді. Концерттен ол шамамен 180 доллар жинады, бірақ Мемориалдық қор Кендалл қолдаған шешім бойынша бұл ақшаны қабылдаудан бас тартты. 2013 жылы Кендалл The Providence Journal газетіне өрттен аман қалғандардың, құрбандар отбасыларының және Station Fire Memorial Foundation қызметкерлерімен достық қарым-қатынаста екенін айтты.
Басқалар
41, өрттен ең жас құрбан болған Николас О'Нилл туралы деректі фильм, 2008 жылы Род-Айленд кинотеатрларында көрсетілді. 41 және О'Ниллдің «Олар арамызда жүреді» пьесасы негізінде түсірілген фильм 2013 жылдың ақпан айында өрттің он жылдығына орай Род-Айленд PBS телеарнасында көрсетілді. Гонсалвс 2013 жылы Род-Айленд радио және теледидар даңқы залына енгізілді. Дердериан ағайындылары 2021 жылы 48 сағаттық бағдарламада өрт туралы алғашқы теледидарлық сұхбатын берді. Ағымдағы кодекс өзгерістерін заң жүзінде қабылдау және орындау әр штаттың немесе жергілікті биліктің құзыретінде. Осы және басқа да ұқсас оқиғалардың нәтижесінде өрт басшылары, өрт сақшылары және инспекторлар көпшілік жиналатын орындардағы қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін Халықаралық өртке қарсы кодекске, NFPA 101 Өмір қауіпсіздігі кодексіне, NFPA 1 өртке қарсы кодексіне және көптеген жергілікті ережелерге сәйкес келетін білікті жетекшілерді талап етеді. Дегенмен, өрттен қорғау мамандарының қандай оқытуды ұсынуға болатыны туралы таңдаулары шектеулі, ал оқыту бағдарламалары жаңа технологияларды және нақты өрт оқиғаларынан алынған тәжірибелерді ескере отырып, үнемі жаңартылып отырады.
Заңнама
Өрттен шабыттанған "Өрт сөндіру жүйелерін орнатуға ынталандыру туралы" заң 2003 жылдан бері АҚШ Сенаты мен Өкілдер палатасына ұсынылып келеді. Бұл заңнама мүлік иелеріне өрт сөндіру жүйелерін орнату үшін салық жеңілдігін беруді көздейді. Соңғы рет ол 2015 жылы АҚШ Өкілдер палатасына Род-Айленд штатының өкілі Джеймс Лангевин және Нью-Йорк штатының өкілі Том Рид тарапынан енгізілді.