Кіріспе

Иран шахы (1747-48) - Афшаридтер әулетінің билеушісі, Бижапур сұлтандығының билеушісі Әли қоли хан (علیقلی خان), әдетте өзінің билік атағы Адель Шах (сонымен қатар Адил деп жазылады; عادل شاه, "Сәтті патша") деп аталады. Ол 1747 жылдан 1748 жылға дейін билік жүргізген Афшаридтер Иранның екінші шахы болды. Ол Афшаридтер әулетінің негізін қалаушы Надир Шахтың немересі және мұрагері болды. Адель-шах өзінің алдыңғысына қарағанда әлдеқайда кішігірім аймақпен билік жүргізді. Оның билігі тек шығыс Иранда ғана нығая түсті, кейін ол оны батыс Иранда да нығайтуға тырысты. Ол жеңіліссіз, бауырлары Ыбырай Афшар оны биліктен құлатты.

Отбасы және ерте мансап

Әли қоли ханның Афшаридтер тағына отырмас бұрын өмір сүрген уақыты туралы көп мәлімет жоқ. Ол Иранның Афшаридтер әулетінің негізін қалаушы Надир шаһтың ағасы Ибрагим ханның үлкен ұлы болды. 1736 жылы 8 наурызда Надыршахтың таққа отырғызу рәсіміне қатысқан. 1737 жылы Әли қоли ханға Мешхадтың губернаторы болып тағайындалды, сондай-ақ Грузия патшасы Теймураз II-нің қызы Кетеванға үйленді. 1740 жылы ол бұдан бұрын ғана афшарилер басып алған Бұхара хандығының билеушісі Әбу әл-Файз ханның қызына үйленді. 1743 жылдан 1747 жылға дейін Әли қоли хан Надырдың әскерлеріне Курдистанның езидтеріне, Хоразм мен Систанның қарақалпақтарға және өзбектерге қарсы қолбасшылық етті. Кейін ол өзінің ағасымен 100 000 томан алу туралы шешім қабылдағаны үшін қиындыққа ұшырады. 1747 жылы сәуірде Систанның бүлікшілерімен бірлесіп, Әли қоли хан Гератты басып алды және күрдтерді бүлік шығаруға итермеледі. Надир көтерілісшілерге қарсы аттанған кезде өз офицерлерінің тобынан өлтірілді, содан кейін ол Али қолиге тәж ұсынды. Надир Шах көп ұзамай, 1747 жылы 21 маусымда көтерілісші офицерлер қолынан қаза тапты. Оның өлімі билік бостандыққа әкелді, нәтижесінде оның кең империясы әртүрлі билеушілерге бөлінді. Оның иелігінің шығыс бөліктерін өзбек және ауған билеушілері басып алды; Надыр шаһтың бұрынғы өзбек қолбасшысы Мұхаммед Рахим хан Мангит Әбу әл Файз ханды құлатып, Бұхараның жаңа билеушісі болды; Абдали тайпасының басшысы және бұрын Надыр шаһ әскерінің ауған кадрларының бір бөлігі болған Ахмад хан Қандаһардағы Надерабад қаласына қашты. Ол сол жерде Дурр и Дурран (Жемшектердің інжуы) атағын қабылдады және сол арқылы Абдали тайпасының атын "Дуррани" деп өзгертті. Ахмад хан (қазір Ахмад Шах деп аталады) кейіннен Сафави және Моғол империясы арасындағы шекаралық аймақ ретінде қызмет еткен жерді жаулап алды. Мешхедте оның азаматтық губернаторы және Имам Реза ғибадатханасының бастығы Мир Сайед Мохаммед афғандықтарды қаладан қуып шығып, оны Надер-шахтың немере інісі Әли қоли Ханға берді, ол өзінің ағасының өлтірілуіне қатысы бар болуы мүмкін. Соңғысы Надир Шахтың өлтірушілерін өз қызметіне қабылдады және Мир Саид Мұхаммедтен Мәшхедке шақыру алды.

Билік

1747 жылы 6 шілдеде Әли Қолы хан таққа отырды және Солтан Әли Әдел шаһ деген патшалық есімді алды. Сол уақытта ол Калатты басып алуға кішкентай күш жіберді; бекініс қалмақ болды, бірақ армия ақырында мұнаралардың бірінің шетіндегі тасталған сатыны пайдаланып, оны бұзды, бұл олардың іштен көмек алғанын көрсетеді. Адель Шахтың адамдары Надер Шахтың он алты ұрпағын өлтірді, олардың ішінде Надер Шахтың үш ұлы, Реза Қолы Мырзаның бес ұлы және Насрулла Мырзаның сегіз ұлы болды. Надир шаһтың екі ұлы Насрулла Мирза мен Имам Қоли Мирза Надир шаһтың немересі Шахрохпен бірге (ол кезде 14 жаста) құтқарылды, бірақ олар көп ұзамай Марв қаласының маңында тұтқындалды. Басқалары өлтірілсе, Сафавид әулеті пайдаланған жағдайда, Шахрох жалғыз аман қалды. Оның орнына Калат қаласына қайта оралып, түрмеге қамалды. Көп ұзамай оның өлімі туралы жалған хабар тарады. Адель-шах Машхадта көңіл көтеруді жөн көрді, сондықтан інісі Ыбырай Мырзаны Исфахан мен оның айналасындағы аймақтың әкімі етіп тағайындады. Көп ұзамай Ыбырай тәуелсіздік жариялады және өзінің туысы Әмір Аслан хан Афшармен, Әзірбайжанның губернаторымен күш біріктірді. Адель-шах ақырында ағасына қарай аттанды, бірақ қашып кетуден кейін адамдарының көп бөлігін жоғалтты, нәтижесінде жеңілді (1748 жылы маусымда) және Тегеран қаласына қашты. Мұнда оны губернаторы Мирза Мохсен хан тұтқындап, соқыр қылып, Мир Саид Мохаммедке тапсырды. Соңғысы Адель-шахты Мәшхедке алып кетті, онда түрік, күрд және араб тайпаларының бір тобы оның жоқтығынан пайдаланып, 1 қазанда Шахроқты жаңа шаһ деп жариялады. Адель Шах Шахрох пен Насрулла Мырзаның анасының өтініші бойынша өлім жазасына кесілді.