Кіріспе

Сатып алуды басқару - сауда ұйымы сатып алған немесе сатушы сатылған өнімдер ассортименті ұқсас немесе байланысты өнімдердің дискретті топтарына бөлінген бөлшек сауда және сатып алу тұжырымдамасы. Бұл топтар өнімдер санаты деп аталады (базарлық өнімдер санатының мысалы: балық консервілері, жуу detergent, тіс пасталары). Бұл өнім санатын стратегиялық бизнес-бөлім ретінде басқарудың жүйелі, тәртіпті тәсілі. "Категорияны басқару" деген сөз тіркесін Брайан Ф. Харрис енгізді.

Бөлшек саудадағы санатты басқару

Әр топ өз алдына "шағын бизнес" (бизнес-бөлім) ретінде, өз айналымы мен/немесе табыстылық мақсаттары мен стратегияларымен жұмыс істейді. Санатымен басқаруды енгізу бизнесте бөлшек сауда және жеткізуші арасындағы қарым-қатынасты өзгертуге бағытталған: дәстүрлі қарсыластық қарым-қатынастың орнына қарым-қатынас ынтымақтастыққа, ақпарат алмасу, деректермен бөлісу және бірлескен бизнес құруға көшеді. Барлық жеткізушілермен келіссөздер тек жекелеген өнімдерді сатудан емес, жалпы санаттың айналымға әсеріне бағытталған. Жеткізушілерден жаңа өнімдерді енгізуді, жаңа жоспарды немесе жарнамалық қызметті тек егер ол жалпы санаттың айналымға немесе пайдасына пайдалы әсерін тигізеді және осы санаттың сатып алушыларына пайдалы болса ғана ұсынуы күтіледі, тіпті көптеген жағдайларда міндетті. Бұл ұғым азық-түлік дүкенінен (массалық сауда) бөлшек саудадан пайда болды, содан бері DIY, қолма-қол ақша және тасымалдау, дәріхана және кітап бөлшек саудасы сияқты басқа бөлшек сауда салаларына таралды.

Санатты басқарудың негіздемесі

Санатты басқаруды енгізудің басты себептерінің бірі бөлшек саудагерлердің жеткізушілерге өздерінің ғана емес, өздерінің (яғни бөлшек саудагердің) бизнесіне қосымша құндылық қосуға деген ықыласы болды. Мысалы, A және B брендтері бар санатта, A брендінің өз өнімдерін жарнамалаған сайын, B брендінің сатылуы A брендінің сатылуымен бірдей мөлшерде төмендейді, нәтижесінде бөлшек саудашыға таза пайда болмайды. Санатты басқаруды енгізу жаңа акциялар, жаңа өнімдер, жаңартылған планграмма / схемалар, сатып алушы мен тұтынушы туралы түсінік, сату нүктесін жарнамалауды енгізу және т.б. сияқты барлық әрекеттердің өткізілуі саудагер мен дүкендегі сатып алушыға пайдалы болуы керек деген шартты қойды. Екінші себеп - баға келіссөздерінен тек шекті пайда алуға болатындығын және жалпы сату деңгейін арттыру арқылы көбірек пайда алуға болатындығын түсіну. Үшінші себеп - жеткізушімен ынтымақтастық оның нарық туралы тәжірибесіне сүйенуге мүмкіндік береді, сонымен қатар, өнімнің санатын әзірлеуде жұмыс жүктемесінің едәуір мөлшерін жеткізушіге жүктеуге болады.

Санаттың анықтамасы

Нильсеннің "сала" деген анықтамасы бүкіл салада негізгі анықтама ретінде қолданылады, бұл өнімдер тұтынушылардың ұқсас қажеттілігін қанағаттандыруы керек немесе өнімдер өзара байланысты немесе алмастырылуы керек. Nielsen анықтамасы сондай-ақ бір санаттағы өнімдер бір-бірімен логистикалық жағынан сақталуы керек деген ережеді қамтиды (мысалы, бөлме температурасында және суытылған өнімдер бір санатта болуы мүмкін, тіпті алғашқы екі шарт орындалса да). Алайда, бұл анықтама демографиялық немесе маркетингтік факторлар басым болатын нақты бөлшек сауда жағдайында процесстің қалай жұмыс істейтінін түсіндірмейді. Санаты бойынша басқарудың келесі қадамы - клиенттің белгілі бір санаттағы сатып алу туралы шешімінің механизмін түсіну. Шешім қабылдау процесі әдетте клиенттерді тікелей дүкенде байқау және тікелей сауалнама арқылы талданады. Нәтижесі Клиенттің шешімдер ағашына (CDT) жазылады

Санатты басқарудың 8 қадамдық процесі (бөлшек сауда)

Бөлшек саудадағы санатты басқарудың стандартты үлгісі - 8 қадамдық процесс немесе 8 қадамдық цикл. Сегіз қадам көрнекі диаграммада көрсетілген: Категорияны анықтаңыз (яғни қандай өнімдер кіреді/шығарылады). Санаттың бөлшек саудадағы рөлін анықтаңыз. Қазіргі өнімділікті бағалау. Санаты бойынша мақсаттар мен міндеттерді белгілеңіз. Жалпы стратегияны әзірлеу. Нақты жоспар құрып алыңыз. Орындау. Сегізінші қадам - бұл қайта қарау, ол бізді 1-қадамға қайтарады. 8 қадамдық процесс өте жан-жақты және мұқият болғанымен, қазіргі жылдам дамып келе жатқан сату ортасында тым көп уақыт пен уақыт қажет ететіндігі үшін сынға түсті; бір зерттеуде жеткізуші компаниялардың тек 9% ғана 8 қадамдық процесті толық қолданғанын мәлімдеді. Қазіргі уақытта өнім беруші компаниялар стандартты процестерді өздерінің нақты өнімдеріне сәйкес келетін, тиімдірек процестерді әзірлеу үшін негіз ретінде пайдаланады. Нарықтық зерттеу компаниясы Nielsen осындай процестерді тек 5 қадамға негіздеген: санатты қайта қарау, тұтынушыларды мақсат ету, мерчандайзингті жоспарлау, стратегияны іске асыру, нәтижелерді бағалау.

Категориялық капитандар

Бір санаттағы белгілі бір жеткізушіге бөлшек саудашыдан санаттың капитаны ретінде ұсынылуы әдеттегі нәрсе. Санаттың капитаны бөлшек саудамен ең жақын және тұрақты байланыста болады және сонымен қатар бөлшек саудада санаттың стратегиялық дамуына уақыт, күш-жігер және көбінесе қаржылық активтерді жұмсайды деп күтіледі. Ал, керісінше, жеткізуші бөлшек саудамен байланысты көбірек ықпал етеді. Санаттың капитаны көбінесе санат бойынша ең көп айналым жасайтын жеткізуші болып табылады. Дәстүрлі түрде категория капитаны қызметі брендтік жеткізушіге беріледі, бірақ соңғы уақытта бұл рөл жеке брендтік жеткізушілерге де ауысты. Жұмысты тиімді орындау үшін жеткізушіге деректерді бөлісудің үлкен байлығына қол жеткізуге рұқсат берілуі мүмкін, мысалы, Walmart-тың бөлшек сауда байланысы сияқты ішкі сату деректер базасына көбірек қол жеткізу. Ұлыбританияда Groceries Code Adjudicator компаниясы Tesco plc-ге қатысты 2015-16 жылғы тергеу барысында кейбір жеткізушілер "санаттың капитаны немесе бағаны қайта қарауға қатысу үшін үлкен ақшалай сома" төлегенін анықтады. Ол жеткізушілерге осы келісімдер арқылы пайда тиетін кейбір дәлелдерді тапты, сонымен қатар, азық-түлік кодексі осы төлемдер арқылы мақсатты айналып өтуі мүмкін деген мәселелерді анықтады, бұл мәселелерді әрі қарай тексеру керек.

Санатты басқаруға қатысты үкіметтік мәселелер

Көптеген үкіметтер жеткізушілер мен бөлшек сауда арасындағы ынтымақтастықты баға белгілеу сияқты монополияға қарсы бұзушылықтардың әлеуетті көзі ретінде қарастырды. Мысалы, Ұлыбританияның бәсекелестік комиссиясы нарықты бұрмалау мәселесін көтерді. Олар Ұлыбританиядағы сүт бағасын белгілеуде де әрекет етті.

Түрлендірілген санатты басқару

МРП негізделген өңдеуші өнеркәсіптер үшін категориялық басқарудағы (КМ) шығындарды үнемдеудің басым әдістемесі нарықтық ақпаратты (өнім немесе қызмет санаты үшін) рыноктык шығындармен біріктіруді қамтиды. МРО ортасында сияқты өнім өндіруден гөрі активтерді пайдалану мен сақтау сатып алу процесіне маңыздырақ болып табылатын салаларда категориялық басқару арқылы дәлелденетін пайданы әлі де алуға болады, бірақ талдау және стратегияны әзірлеу үшін CM-дің әдеттегі процестеріне сәйкес келтіру арқылы ең жақсы тәсіл. Бірінші қиындық - талдау процестерін және құндылық драйверлерін енгізу, олар негізінен МРП әлемінде МРО ортасына мағыналы түрде қолданылады. Екінші (және кем емес) қиындық - КМ процестері олардың нәтижесіне қарағанда маңызды деп саналатын тұзақтан аулақ болу - бұл сценарий маңызды талдауды кешіктіруге және тіпті процестерді толық салқындатуға әкелуі мүмкін. Классикалық категорияны басқаруға бейімделуді талап ететін МРО ортасының тамаша мысалы - АҚШ-тағы ядролық электр энергиясын өндіру, онда категорияны басқаруға бейімделген тәсіл "MCM" деп аталды, бұл MRO негізделген Категорияны басқару немесе Модификацияланған Категорияны басқару. Электр энергиясын өндіру MRO-ге негізделген ортаны ғана емес, ядролық энергия көзі көптеген жеткізу және сатып алу күрделілігін қосады, соның ішінде федералды және мемлекеттік нормативтік талаптарға сәйкес келу, ядролық өнеркәсіп стандарттарына сәйкес келу, ядролық бірегей жүйе мен компонент дизайны және басқалар арасында қатаң тексерілетін (және өте кішкентай) жеткізу базасы. Ядролық энергияны өндіруге тән ерекше сипаттамалардың табиғаты мен санынан, ядролық энергияны өндірудің өзі категорияны басқару жобасының ішінде жеке сатып алу санаты болуы керек деп оңай дәлелдеуге болады. Классикалық категорияны басқару әдісі мен ядролық МКМ әдісі арасындағы негізгі түзету - бұл сатып алу стратегиясынан шығындарды көтеруге бағытталған сатып алу стратегиясына ядролық құндылық драйверлерін, технологиялық инновацияны, тәуекелдерді басқаруды және стратегиялық көздерді қамтитын сатып алу стратегиясына ауысу.