Кіріспе

Бизнес-жоспар – бизнестің мақсаттарын, осы мақсаттарға жету жолдарын және оларды іске асыру мерзімдерін қамтитын ресми жазбаша құжат. Онда сондай-ақ бизнестің қызмет саласы, ұйым туралы ақпарат, қаржылық болжамдары және белгіленген мақсаттарға қол жеткізу үшін қолданылатын стратегиялар сипатталады. Бұл құжат – бизнеске бағыт-бағдар беретін жол картасы (жоспар) қызметін атқарады. Банк несиесі немесе басқа да қаржыландыру алу үшін жазбаша бизнес-жоспар жиі талап етіледі. Бизнес-жоспарды дайындауды жеңілдету үшін, АҚШ-тағы Шағын бизнес әкімшілігі сияқты ұйымдар ұсынатын үлгілер мен нұсқауларды пайдалануға болады.

Аудитория

Бизнес жоспарлар ішкі немесе сыртқы бағытталған болуы мүмкін. Сыртқы бағытталған жоспарлар сыртқы мүдделі тараптар, әсіресе қаржылық мүдделі тараптар үшін маңызды мақсаттарды белгілейді. Мұндай жоспарларда әдетте ұйымның немесе мақсатқа жетуге тырысатын команданың егжей-тегжейлі ақпараты болады. Үлпай іздеуші ұйымдар үшін сыртқы мүдделі тараптарға инвесторлар мен клиенттер жатады, коммерциялық емес ұйымдар үшін сыртқы мүдделі тараптар – донорлар мен клиенттер, ал мемлекеттік органдар үшін – салық төлеушілер, жоғары деңгейдегі мемлекеттік органдар, Халықаралық валюта қоры, Әлемдік банк, Біріккен Ұлттар Ұйымының әртүрлі экономикалық агенттіктері және даму банктері сияқты халықаралық несие беру ұйымдары болып табылады. Ішкі бағытталған бизнес жоспарлар сыртқы мақсаттарға жетуге қажетті аралық мақсаттарды анықтайды. Олар жаңа өнім, жаңа қызмет, жаңа АТ-жүйе, қаржыны қайта құру, зауытты жаңарту немесе ұйымды қайта құруды қамтуы мүмкін. Ішкі бағытталған бизнес жоспар көбінесе теңгерімді көрсеткіштер жинағымен, OGSM немесе сәттілікке жетуге қажетті факторлар тізімімен бірге жасалады. Бұл жоспардың табыстылығын қаржылық емес өлшемдер арқылы бағалауға мүмкіндік береді. Ішкі мақсаттарды анықтап, оларға бағытталған, бірақ оларды қалай орындауға қатысты жалпы ұсынымдар беретін бизнес жоспарлар стратегиялық жоспарлар деп аталады. Операциялық жоспарлар ішкі ұйымның, жұмыс тобының немесе бөлімнің мақсаттарын сипаттайды. Жобалық жоспарлар, кейде жобалық аялар деп те аталады, нақты жобаның мақсаттарын сипаттайды. Олар сондай-ақ жобаның ұйымның жалпы стратегиялық мақсаттарындағы орнын анықтауы мүмкін.

Мазмұны

Бизнес жоспарлар шешім қабылдау құралы болып табылады. Бизнес-жоспардың мазмұны мен форматы мақсаттар мен аудиторияға байланысты анықталады. Мысалы, коммерциялық емес ұйымға арналған бизнес-жоспарда бизнес-жоспар мен ұйымның миссиясы арасындағы сәйкестік талқылануы мүмкін. Банктер дефолттар туралы қатты алаңдайды, сондықтан банктік несиеге арналған бизнес-жоспар ұйымның қарызды қайтару қабілеті туралы нақты дәлелдер келтіреді. Венчурлық капиталистерді ең алдымен бастапқы инвестиция, жобаның мүмкіндігі және шығу құны қызықтырады. Акционерлік қаржыландыруды қажет ететін жобаның бизнес-жоспарында қазіргі ресурстардың, болашақ өсу мүмкіндіктерінің және тұрақты бәсекелестік артықшылығының жоғары шығу құнына қалай әкелетінін түсіндіру қажет. Бизнес-жоспарды дайындау қаржы, адам ресурстарын басқару, зияткерлік меншік басқару, жеткізу тізбегін басқару, операцияларды басқару және маркетинг сияқты көптеген бизнес салаларындағы білімді қажет етеді. Бизнес-жоспарды негізгі бизнес салаларының әрқайсысы бойынша жасалған кіші жоспарлар жиынтығы ретінде қарастыру пайдалы. «Жақсы бизнес-жоспар жақсы бизнесті сенімді, түсінікті және бизнеспен таныс емес адамға тартымды етуге көмектеседі. Жақсы бизнес-жоспарды жазу табысқа жетуді кепілдемейді, бірақ ол сәтсіздікке ұшырау мүмкіндігін азайтуға көмектеседі». Пич-дек – бұл слайдтардан тұратын және әлеуетті инвесторларды жазбаша презентацияны оқуға қызықтыру мақсадында жасалған ауызша презентация. Презентацияның мазмұны көбінесе қорытынды бөліммен және қаржылық тенденцияларды және маңызды шешімдерді көрсететін бірнеше негізгі графиктермен шектеледі. Егер жаңа өнім ұсынылып жатса және уақыт болса, өнімнің көрсетілімі қосылуы мүмкін. Сыртқы мүдделі тараптарға арналған жазбаша презентация – бұл сыртқы мүдделі тараптарға бағытталған, егжей-тегжейлі, жақсы жазылған және көз тартатын форматтағы жоспар. Ішкі операциялық жоспар – бұл басқаруға қажетті, бірақ сыртқы мүдделі тараптарға қызықты болмауы мүмкін жоспарлау мәліметтерін сипаттайтын егжей-тегжейлі жоспар. Мұндай жоспарлар сыртқы мүдделі тараптарға және басқаларға бағытталған нұсқаға қарағанда ашық және бейресми болады.

Шығындардан асып кету және кіріс тапшылығы

Шығындар мен кірістерді бағалау кез келген бизнес-жоспардың негізгі бөлігі болып табылады, өйткені ол жоспарланған кәсіпорнының тиімділігін анықтауға көмектеседі. Алайда, шығындар көбінесе төмен бағаланады, ал кірістер асыра бағаланады, бұл кейіннен шығындардың жоспардан асып кетуіне, кірістердің жетіспеуіне және тіпті кәсіпорнының өміршеңдігіне қауіп тудыруы мүмкін. 1997-2001 жылдардағы «дотком» көпіршігі кезінде бұл мәселе көптеген технологиялық стартаптар үшін өзекті болды. Бағалау класының болжамы шығындардың асып кетуі және кірістердің жетіспеуі тәуекелдерін азайту және осылайша дәлірек бизнес-жоспарлар жасау мақсатында әзірленді.

Ашылу талаптары

Сыртқы инвесторларға бағытталған бизнес-жоспарда инвесторларға кері әсер ете алатын барлық заңдық мәселелер мен қаржылық жауапкершіліктер тізімі болуы керек. Қаржының көлеміне және жоспарды ұсынатын аудиторияға байланысты, мұны жасаусыз қалған жағдайда ауыр заңдық салдарлар туындауы мүмкін.

Мазмұн мен аудиторияның шектеулері

Үшінші тараптармен құпиялылық туралы келісімдер (NDA), бәсекелестікке тыйым салатын келісімдер, мүдделер қақтығысы, жеке өмірге қатысты алаңдаушылықтар және өзінің коммерциялық құпиясын қорғау бизнес-жоспарды көрсетуге болатын адамдар шеңберін күрт шектеуі мүмкін. Балама ретінде, олар әр тараптан бизнес-жоспарды қабылдауды талап етуі мүмкін, бұл оларға арнайы шарттар мен талаптарды қабылдайтын келісімшартқа қол қоюға мүмкіндік береді. Бұл жағдай одан да қиындатылады, себебі көптеген венчурлік капиталистер бизнес-жоспарды қарамас бұрын NDA-ға қол қоюдан бас тартады, себебі бұл оларды екі тәуелсіз әзірленген, бірақ ұқсас бизнес-жоспарларды қарастыруға мәжбүр етеді, екеуі де өзіндік екенін мәлімдейді. Мұндай жағдайларда бизнес-жоспардың екі нұсқасын жасау қажет болуы мүмкін: қарым-қатынас орнату үшін қолданылатын қарапайым нұсқасы және инвесторлар жеткілікті қызығушылық пен сенімділік танытып, құпиялылық туралы келісімге қол қоюға дайын болғанда ғана көрсетілетін толыққанды жоспар.

Коммерциялық емес кәсіпорындар

Бизнес мақсаттары коммерциялық немесе коммерциялық емес ұйымдар үшін де белгіленуі мүмкін. Коммерциялық бизнес жоспарлары көбінесе пайда немесе байлық құру сияқты қаржылық мақсаттарға бағытталған. Коммерциялық емес ұйымдардың, сондай-ақ мемлекеттік органдардың бизнес жоспарлары олардың мемлекеттік мәртебесінің немесе коммерциялық емес, салықтан босатылған мәртебесінің негізі болып табылатын "ұйымдық миссияға" көбірек назар аударады, алайда коммерциялық емес ұйымдар да кірісті оңтайландыруға ұмтылуы мүмкін. Пайда көздеуші және коммерциялық емес ұйымдардың арасындағы басты айырмашылық – пайда көздеуші ұйымдар байлықты барынша арттыруға, ал коммерциялық емес ұйымдар қоғамға үлкен пайда әкелуге тырысады. Коммерциялық емес ұйымдарда миссияны "маржамен" (немесе кіріспен) теңестіруге тырысқанда шығармашылық керістер туындауы мүмкін.

Сатиралар

Бизнес-жоспар көптеген сатиралардың нысаны болып табылады. Сатиралар бизнес-жоспарларға деген цинизмді білдіру үшін де, сондай-ақ бизнес-жоспарлардың сапасын арттыруға бағытталған оқу құралы ретінде де қолданылады. Мысалы, доктор Роджер Бернье өз баяндамасында – «Биотехнологиядағы сәтті бизнес-жоспардың бес критерийі» – биотехнологиялық стартап үшін бизнес-жоспарды зерттеу және жазу кезінде не істемеу керектігін еске салу үшін «Дилберт» комикстерін пайдаланады. «Гномдар» эпизоды Dotcom дәуірінің бизнес-жоспарларын сатиралайды. Нейл Стивенсонның 1999 жылғы «Криптономикон» романының 26-тарауы ойдан шығарылған жоғары технологиялық компанияның бизнес-жоспарымен басталады, ол бизнес-жоспарлар мен жылдық есептер сияқты әдемі безендірілген бизнес-басылымдардың жазу стилін де, физикалық түрін де сатиралық тұрғыдан бейнелейді.