Кіріспе

Кәсіпорынның бизнес-процестері мен өнімділік көрсеткіштерін саладағы басқалармен салыстыру процесі. Бенчмаркинг – бизнес-термин, ол бизнес-процестер мен өнімділік көрсеткіштерін саладағы ең жақсы үлгілермен және басқа компаниялардың ең озық тәжірибелерімен салыстыруды білдіреді. Әдетте сапа, уақыт және құн өлшенеді. Бенчмаркинг нақты бір көрсеткішті пайдалана отырып өнімділікті өлшеу үшін қолданылады (бірлік өлшемге жұмсалатын құн, бірлік өлшемге жұмсалатын өнімділік, бірлік өлшемге жұмсалатын цикл уақыты немесе бірлік өлшемге жұмсалатын кемшіліктер), нәтижесінде өнімділіктің салыстырмалы көрсеткіші алынып, ол басқалармен салыстырылады. Бұл процесс "үздік тәжірибелерді салыстыру" немесе "процестерді салыстыру" деп те аталады және басқаруда қолданылады. Онда ұйымдар өз процестерінің әртүрлі аспектілерін үздік тәжірибелі компаниялардың процестерімен салыстыра бағалайды, әдетте салыстыру үшін арнайы құрылған топтар шеңберінде. Бұл ұйымдарға жақсарту жоспарларын жасауға немесе нақты үздік тәжірибелерді бейімдеуге мүмкіндік береді, әдетте өнімділіктің кейбір аспектілерін арттыру мақсатымен. Бенчмаркинг бір реттік шара болуы мүмкін, бірақ көбінесе ұйымдар өз тәжірибелерін үнемі жақсартуға ұмтылатын үздіксіз процесс ретінде қарастырылады. Жобаларды басқаруда бенчмаркинг жобаларды іріктеу, жоспарлау және жүзеге асыруға да көмектесе алады. Үздік тәжірибелерді салыстыру процесінде басқару өз саласындағы немесе ұқсас процестері бар басқа саланың ең жақсы компанияларын анықтап, зерттелгендердің ("эталон") нәтижелері мен процестерін өз нәтижелерімен және процестерімен салыстырады. Осылайша олар эталонның қаншалықты жақсы орындалғанын және, ең бастысы, осы компаниялардың табысқа жетуіне себеп болған бизнес-процестерді біледі. Білім беруді өлшеу жөніндегі ұлттық кеңестің мәліметінше, эталондық бағалаулар – мұғалімдердің оқу жылы бойында оқушылардың оқу бағдарламасының белгілі бір саласындағы прогресін бақылау үшін қолданатын қысқаша бағалаулар. Бұлар уақытша бағалаулар деп те аталады. 1994 жылы "Benchmarking" атты алғашқы техникалық журналдардың бірі жарық көрді.

Тарих

Бенчмарк термині қару-жарақ және оқ-дәрі тарихынан бастау алады, бұл бизнес терминінің мақсатына ұқсас: салыстыру және өнімділікті арттыру. Оқ-дәрілік қарулардың пайда болуымен садақшы садақ пен жебелерін қолдануды тоқтатты, енді олар қаруды қолдануды үйренуге тиіс болды. Жаңа қару нысанада бұрын жебе түскен жерге із қалдырды, ал садақ қолданылмағандықтан, әскер атағы мергенге, яғни белгі қойған адамға өзгерді. Қарудың алғашқы кезеңдерде жақсартуы, оқ атушылардың қабілетіне байланысты болды. 19-шы ғасырдың ортасында қару-жарақ өнеркәсібінің өндірістік деңгейге көтерілуімен, оқ-дәрілерді жаппай өндіру қолмен зарядтаудың орнын басты. Енді, жоғары дәлдіктің мылтығы мен оның патроны стандартталғаннан кейін, мергеннің дәлдігі шектеуші факторға айналды. Мылтықтар мен оқ-дәрілердің әртүрлі сапасы мен сипаттамаларына байланысты, оларды сынау қажеттігі туындады. Мылтық арнайы стендке бекітіліп, нысанаға бірнеше бірдей оқ атып, оқтардың таралуын өлшеуге мүмкіндік берді. 2008 жылы The Global Benchmarking Network, 22 елдегі бенчмаркинг орталықтарының желісі, бенчмаркинг бойынша кең ауқымды зерттеу жүргізді. 20 жақсарту құралының ішінде миссия және көзқарас мәлімдемелері мен клиенттердің (тапсырыс берушілердің) сауалнамалары 77% ұйымдар тарапынан ең көп қолданылды, одан кейін SWOT-талдау (күшті жақтары, әлсіз жақтары, мүмкіндіктері және қауіптері) – 72%, және бейресми бенчмаркинг – 68%. Өнімділік бенчмаркингі 49% жағдайда, ал үздік тәжірибе бенчмаркингі 39% жағдайда қолданылды. Келесі үш жылда өнімділік бенчмаркингі, бейресми бенчмаркинг, SWOT-талдау және үздік тәжірибе бенчмаркингі ең көп танымалдылыққа ие болады деп күтілуде. Қазіргі уақытта осы құралдарды қолданбайтын ұйымдардың 60% -тан астамы, оларды келесі үш жылда қолдануға ниетті екенін білдірді. Бенчмаркинг негізінен SWOT-талдауына сүйенетін болады және болашақта да 4-5 жыл бойы қолданылатын болады.

Техникалық/өндірістік салыстыру

Бастапқыда жаңа жағдайларда ең жақсы нәтижеге қол жеткізу мақсатында қолданыстағы корпоративтік стратегияларды салыстыру үшін пайдаланылған әдіс (жоғарыда қараңыз), жақында техникалық өнімдерді салыстыруға дейін кеңейтілді. Бұл процеске әдетте "техникалық бенчмаркинг" немесе "өнім бенчмаркингі" деп аталады. Оның қолданылуы автомобиль өнеркәсібінде ("автомобильдік бенчмаркинг") ең жақсы дамыған, онда әлемде қол жетімді ең жақсы технологияларды қолдану арқылы пайдаланушылардың нақты күтулеріне сай келетін өнімдерді ең төменгі құнмен жасау өте маңызды. Деректер қолданыстағы автомобильдер мен олардың жүйелерін толықтай бөлшектеу арқылы алынады. Мұндай талдаулар бастапқыда автомобиль өндірушілер мен олардың жеткізушілері өз күштерімен жүргізген. Бірақ, осы талдаулардың қымбатқа түсуіне байланысты, олар көбінесе осы салаға мамандандырылған компанияларға аутсорсингке тапсырылады. Аутсорсинг әр компанияның шығындарын күрт төмендетуге (құн бөлісу арқылы) және тиімді құралдарды (стандарттар, бағдарламалық жасақтама) дамытуға мүмкіндік берді.

Түрлері

Бенчмаркинг ішкі (ұйым ішіндегі әртүрлі топтар немесе командалардың өнімділігін салыстыру) немесе сыртқы (белгілі бір саланың немесе салалардың компанияларымен өнімділікті салыстыру) болуы мүмкін. Осы екі негізгі санатта бенчмаркингтің үш арнайы түрі бар: 1) Процесс бенчмаркингі, 2) Өнімділік бенчмаркингі және 3) Стратегиялық бенчмаркинг. Оларды былай егжей-тегжейлі қарастыруға болады: Процесс бенчмаркингінде бастамашы компания бизнес-процестерін зерттеуге және бағалауға, бір немесе бірнеше бенчмаркингтік компаниялардың ең жақсы тәжірибесін анықтауға және оны қабылдауға бағытталған. Егер мақсат – шығындар мен тиімділікті салыстыру болса, іс-әрекеттерді талдау қажет; бұл аутсорсингті қарастыруға болатын кеңсе процестеріне жиі қолданылады. Процестерді қайта құру немесе жақсарту қажет болғанда бенчмаркинг тиімді, әрине, зерттеу құны күтілетін пайдадан аспауы тиіс. Қаржылық бенчмаркинг – қаржылық талдау жүргізіп, нәтижелерді жалпы бәсекеге қабілеттілік пен өнімділікті бағалау үшін салыстыру. Инвесторлар көзқарасымен бенчмаркинг – инвесторлар үшін баламалы инвестициялық мүмкіндіктер ретінде қарастырылатын, салыстыруға болатын компанияларды қосып, бенчмаркингтің ауқымын кеңейту. Мемлекеттік сектордағы бенчмаркинг – мемлекеттік басқаруды жақсарту және инновацияларды дамыту құралы болып табылады, онда мемлекеттік ұйымдар қызмет сапасын, тиімділігін және нәтижелілігін арттыру үшін күш-жігер мен ресурстар жұмсайды. Өнімділік бенчмаркингі бастамашы компанияға өнімдер мен қызметтерін нысаналы компаниялармен салыстыру арқылы бәсекеге қабілеттілігін бағалауға мүмкіндік береді. Өнім бенчмаркингі – жаңа өнімдерді жобалау немесе қолданыстағы өнімдерді жаңарту процесі. Бұл процеске кейде кері инженерия кіреді, яғни бәсекелестердің өнімдерін олардың күшті және әлсіз жақтарын анықтау үшін бөлшектеу. Стратегиялық бенчмаркинг – басқалар қалай бәсекелесетінін бақылауды қамтиды. Бұл түр әдетте салалық емес, яғни басқа салаларды қарастыру қажет, мысалы, PIMS (маркетингтік стратегияның пайдаға тигізетін әсері) көмегімен стратегиялық бенчмаркинг. Функционалдық бенчмаркингте компания нақты функцияның жұмысын жақсарту үшін бенчмаркингті бір функцияға шоғырландырады. Адам ресурстары, қаржы және есеп, сондай-ақ ақпараттық-коммуникациялық технологиялар сияқты күрделі функцияларды шығын мен тиімділік тұрғысынан тікелей салыстыру қиын болуы мүмкін және дұрыс салыстыру үшін оларды процестерге бөлу қажет. Ең жақсы компанияны бенчмаркинг – белгілі бір функцияны ең жақсы орындайтын жетекші бәсекелес немесе компанияны зерттеу. Операциялық бенчмаркинг – штаттық кезеңнен бастап өнімділікке, кеңседегі жұмыс ағынына және орындалған процедуралардың талдауына дейін барлық аспектіні қамтиды. Энергия бенчмаркингі – энергетикалық өнімділікті бағалау және салыстыру мақсатында салыстырмалы қызмет түрлерінің энергетикалық өнімділік туралы мәліметтерін жинау, талдау және байланыстыру процесі. Субъектілерге процестер, ғимараттар немесе компаниялар кіруі мүмкін. Бенчмаркинг бір ұйымдағы субъектілер арасында ішкі, немесе құпиялылық шектеулеріне бағынысты, бәсекелес субъектілер арасында сыртқы болуы мүмкін.

Құралдар

Бенчмаркинг бағдарламалық жасақтамасы үлкен және күрделі көлемдегі ақпаратты ұйымдастыру үшін қолданылуы мүмкін. Бағдарламалық пакеттер бәсекелестік талдау және салыстырмалы талдау тұжырымдамасын кеңейте алады, сондай-ақ мұндай үлкен және күрделі көлемдегі ақпаратты немесе стратегияларды басқаруға мүмкіндік береді. Мұндай құралдар салыстырмалы бағалаудың әртүрлі түрлерін қолдайды (жоғарыда көрсетілгендей) және жоғарыда аталған шығындарды едәуір төмендетуге болады. Бенчмаркинг жүйелерінің жаңа технологиясы деректерді маңызды салыстырмалы тұжырымдарға айналдыру кезеңін автоматтандырады, кейде тіпті осы тұжырымдарды ағылшын тіліндегі сөйлемдермен түсіндіреді.

Метриялық салыстырмалы бағалау

Салыстырудың тағы бір тәсілі – жоғары және төмен өнімділік көрсететін бірліктерді анықтау үшін жиынтық шығын немесе өндіріс ақпаратын пайдалануды қамтиды. Метрикалық салыстыруда қолданылатын ең көп таралған сандық талдау түрлері – деректерді қоршау талдауы (DEA) және регрессиялық талдау. DEA нарықта тиімді компанияның қандай деңгейдегі шығындарға жете алатынын бағалайды. Инфрақұрылымды реттеуде DEA шығындары тиімді шекараға жақын компанияларға/операторларға қосымша табыс беру үшін қолданылуы мүмкін. Регрессиялық талдау орташа компанияның қандай деңгейге жете алатынын бағалайды. Регрессиялық талдау арқылы орташа көрсеткіштен жақсы нәтиже көрсеткен компаниялар марапатталатын болса, орташадан нашар нәтиже көрсеткендерге санкция қолданылуы мүмкін. Мұндай салыстыру зерттеулері стандарттық салыстырулар жасау үшін қолданылады, бұл сыртқы бағалаушыларға сала операторларының өнімділігін бағалауға мүмкіндік береді. Статистикалық әдістердің, соның ішінде стохастикалық шекаралық талдаудың көмегімен мектептер, ауруханалар, су және электрмен жабдықтау салаларындағы жоғары және төмен өнімділік көрсеткіштері анықталды. Метрикалық салыстырудың ең үлкен қиындығы – компаниялар немесе бөлімшелер арасында қолданылатын метрикалық анықтамалардың әртүрлілігі. Басшылық пен басымдықтардың өзгеруіне байланысты анықтамалар бір ұйымның ішінде уақыт өте келе өзгеріп отыруы мүмкін. Ең пайдалы салыстырулар салыстырылатын бірліктер арасында метрикалық анықтамалар ортақ болғанда және олар өзгермесе, жақсартуларға қол жеткізіледі.

Әлеуметтік медиа және салыстырмалы талдау

Әлеуметтік желілер қазіргі бизнес-процестерге көбірек еніп келеді. Осыған орай, салыстырмалы бағалау да осы үрдістен тыс қалмайды. Олардың ішкі қасиеттеріне байланысты, әлеуметтік желілер салыстырмалы бағалауға маңызды әсер етеді деп айтуға болады. Осының артықшылықтары мынадай: Бірлескен салыстырмалы бағалау – бұл, шын мәнінде, әлеуметтік әрекет, ал әлеуметтік желілер осы әлеуметтік байланыс үшін көптеген жаңа және тиімді мүмкіндіктер ұсынады. Әлеуметтік желілер ақпараттың жаңа қосымша көздерін және деректерді жинау арналарын ашады. Салыстырмалы бағалау көбірек бизнеске бағытталған болып келеді, ал әлеуметтік желілер жеке жобалармен жұмыс істеуден өзгеше, үздіксіз қарым-қатынас пен жұмысты қолдайды.