Кіріспе

Борнео аралының эндемик құстары Оңтүстік Қытай теңізінің оңтүстік шетінде орналасқан Борнео аралында бір эндемикалық құс туысы, үш эндемикалық құс туысы және 61 эндемикалық құс түрі мекендейді. Соңғылардың барлығы бірін қоспағанда, орман тұрғындары, олардың көпшілігі аралдың ортасынан төмен қарай жатқан төбелер мен таулардың арқасымен шектеледі. Құстардың мекендеуі аралдың геологиялық тарихымен қалыптасқан. Борнео құрлықтық текшеде орналасқан. Мұздық кезеңдерінде, су деңгейі төмен болған кезде, Борнео текшедегі басқа аралдармен және Сундаланд деп аталатын үлкен құрлықтағы Малайя түбегімен байланысты. Мұздықтар еріген кезде су қайта көтерілгенше, құстар әртүрлі аймақтарда еркін жүріп-тұруға мүмкіндік алды. Теңіз арқылы туыстарынан бөлінген бұл түрлердің кейбірі мыңжылдықтар бойы эндемиктерге айналып, қазір аралда кездеседі. BirdLife International аралдың таулы орталық омыртқасын эндемикалық құс аймағы (EBA) деп белгіледі, өйткені онда кездесетін эндемикалық түрлердің саны көп, сонымен қатар бірнеше жазық аймақтар мен жақын аралдарды екінші деңгейлі EBA ретінде белгіледі. Орманның жойылуы Борнеоның эндемикалық құстарына үлкен қауіп төндіреді, өйткені орман пальма майы плантацияларына және ағаш жинау жұмыстарына жоғалады.

Геология және геологиялық тарих

Борнео - Оңтүстік Қытай теңізінің оңтүстік шетіндегі континенттік текшеде орналасқан Оңтүстік Азиядағы арал. Бұл арал Филиппиннің оңтүстігінде, Сулавесидің батысында, Яваның солтүстігінде және Малайзияның шығысында орналасқан. Аймағы - 150,5 км2 , бұл әлемдегі үшінші үлкен арал. Аралдың жартысынан астамы - төменгі жерлер, ал аралдың орталық бөлігінде таулар тірегі жатыр. Бұлардың ішінде Гималай мен Батыс Папуа арасындағы ең биік тау - Кинабалу тауы бар. Бұл аралды үш мемлекет бөліседі: Индонезия, Малайзия және Бруней. Ал төменгі жерлер - құс түрлерінің саны жағынан ең өнімді мекен, ал таулар - Борнео эндемизмінің орыны. Бұл аралдың геологиялық тарихынан туындаған. Плейстоцен кезінде әлемдегі полярлық шапкалар бірнеше рет алға жылжиды және кері шегінді, кезекпен үлкен көлемдегі суды мұзға бұғаттап, оны әлем мұхиттарына қайта жіберді. Бұл мұхиттардағы су деңгейінің бірнеше рет көтеріліп, төмендеуіне себеп болды. Мұздық кезеңінде су деңгейі ең төмен болған кезде, Сунда шельфінің көп бөлігі ашық болды. Бұл қазіргі кездегі аралдарды (Борнео, Ява, Суматра және көптеген кішігірім аралдарды қоса алғанда) Малай түбегімен байланыстырып, Сундаланд деп аталатын үлкен құрлықта орналастырды. Құстар осы жерде ашық болған кезде, бүкіл құрлықта еркін жүріп-тұра алатын. Су қайта көтерілгенде, бұл құстар туыстарынан бөлініп, әртүрлі аралдарда оқшауланып дамыды. Мұздық кезеңдерде температура жалпы алғанда салқын болды, сондықтан таулы құстар (әдетте тау беткейлерінде ғана болатын) төмен қарай қозғалып, үлкен аумақтарға таралуы мүмкін. Мұз аралық кезеңдерде олар биікке қарай кері шегініп, басқа популяциялардан, соның ішінде жазық жерлердегі құстардан қайтадан бөлінді. Зерттеулер көрсеткендей, кейбір эндемикалық тау түрлері Борнеоның төменгі жерлеріндегі түрлермен тығыз байланысты, ал басқалары басқа Сандаланд аралдарындағы тау түрлерімен тығыз байланысты.

Эндемизм және қауіптер

Аралда бір ғана эндемикалық отбасы: Pityriaseidae, оның ішінде бір ғана эндемикалық тұқымдас (Pityriasis) бар, оның ішінде бір ғана эндемикалық түр бар, ол Борнеолық қылшық. Сонымен қатар, аралда тағы екі эндемикалық тұқым бар, екеуі де монотипті: Chlamydochaera (жеміс аңшысы) және Haematortyx (қызыл бас көбелек). Бұрын аралға ендемиялық деп саналған тағы екі монотиптік тұқым - Chlorocharis және Oculocincta - кейіннен кең таралған тұқымдарға біріктірілді. Хлорохарис молекулалық зерттеулер оның осы тұқымның ішінде ыңғайлы ұялағанын көрсеткеннен кейін үлкен ақ көзді Зостеропс тұқымдасына біріктірілді. Сол зерттеулер Oculocincta-ның кішірек Heleia ақ көздер тұқымдасына енгенін көрсетті, бұл оны да жылжытуға әкелді. Халықаралық орнитологтар одағы ұсынған таксономияға сәйкес Борнеода 61 эндемикалық құс түрі бар. Олардың барлығы дерлік орман құстары; тек қараңғы муния ғана емес. Барлығы Борнеоның орман құстарының шамамен 10% -ы аралға тән. Олардың 60% -ы таулық түрлер, 30% -ы төменгі беткейлерде, ал 10% -ы жазық жерлер. Алайда Борнеоның орманды жерлері, әсіресе, төменгі жерлері қауіп-қатер астында. 2016 жылға қарай аралдың ормандардың 40% -ға жуығы толығымен тазартылды, ал тағы 34% -ы іріктеп ағаш кесумен аяқталды. Калимантан ормандарының 80%-ы ағаш концессиясына сатылды. Бастапқы жазық орманның көп бөлігі пальма майы плантацияларына айналдырылды; олар қазір Калимантанның жазық жерлерінің 32% -дан астамын алып жатыр. Бұл биологиялық әртүрліліктің үлкен жоғалуына әкеледі. Мысалы, диптерокарп ормандарында 220-ден астам құс түрі мекендейді, ал пальма плантацияларында тек 14 түрі ғана тіршілік етеді. Калимантан ормандарының 80%-ға жуығы, тіпті қорғалған аймақтарда да, ағаш концессияларына ашылды. Көптеген таулы аймақтардағы ормандар қорғалатын аумақтарға жатады, соның ішінде ұлттық парктер мен орман қорықтары бар, бірақ мұндай газеттер әрқашан шынайы қорғауға кепілдік бермейді, тіпті осы аймақтарда да ағаш кесу орын алады.

Эндемиялық құстар аймақтары

Birdlife International эндемикалық құстар аймақтарын (ЭҚА) екі немесе одан да көп таралу шектелген түрлердің көбейту аймақтары (олар көбейту аймақтары аз) айыспайтын жерлер деп анықтайды. Бұл талапқа сай болу үшін, кем дегенде екі шектеулі түрдің барлық өсіру аймағы толықтай ЕБА аумағына кіруі тиіс. Борнеода осындай бір аймақ бар. Борнео таулары EBA (157) Борнеоның ішкі бөлігіндегі тау жоталарынан тұрады. Бұл таулар аралды бөлісетін үш елде де кездеседі. Борнеоның үш эндемикалық тұқымдастарының екеуі осында кездеседі; төменгі биіктікте тек Борнео қылшықтығы ғана кездеседі. Жалпы алғанда, 31 шектеу қойылған түрлер осы АБЖ-да кездеседі. BirdLife International сонымен қатар Борнео үшін бес Екіншілік EBA белгіледі: екі кіші арал тобы және Борнеодағы үш аймақ. Екіншілік АЕА - тек қана бір ғана шектеу қойылған түрдің көбейту аймағын қамтитын немесе шектеу қойылған құстардың көбейту аймағының бір бөлігін ғана қамтитын. Солтүстік-шығыс Борнео аралдары (s097) қосалқы аймағына Борнеоның солтүстік және шығыс жағалауларындағы бірқатар кіші аралдар кіреді. Халықаралық табиғат қорғау одағы (IUCN) зардап шеккен түр деп санайтын сұр император көгершіні оншама аралдарда кездеседі; Сабах маңындағы шағын аралдарда қатерлі, ауқым шектелген Мантанани скапс буғы көбірек таралған және кең таралған. Бұл екі түр де Филиппинге жақын шағын аралдарда көбейеді. Бұл аймаққа үш маңызды құс аймағы (IBA) кіреді. Сабахтың төменгі жерлері (s098) - Борнеоның солтүстік шетіндегі Малайзияның Сабах штатының төменгі жерлерін қамтиды. Қауіпке ұшыраған түрдің бірі - ақ тұмсықты сойқышының көбейетін аймағы осы аймаққа жатады. Сонымен қатар, ақ балықтардың көбейіп өсетін аймағы да қамтылған. Екіншілік аймаққа сегіз IBA кіреді. Калимантанның төменгі жерлеріндегі екіншілік аймақ (s099) - жалғыз данасы жиналғаннан кейін 170 жылдан астам уақыт өткен соң 2020 жылы қайта ашылған, қауіп төнген түрдің қара қара маңдайлы баблерінің көбейетін аймағы бар деп есептелетін төменгі орманды қамтиды. Бұл қосалқы аймақта IBA жоқ. Борнео жағалау аймағының екіншілік аймағы (s100) аралдың батыс және оңтүстік жағалауларындағы мангроволарды, жағалау орманын және шөп шабақтарын қамтиды. Бұл аймақтар Малайзияның Саравак штатында және Индонезияның Калимантан Барат, Калимантан Селатан және Калимантан Тенг провинцияларында орналасқан. Бұл жерде Жаван ақ көзі таралатын аймақтың бір бөлігі орналасқан; осал түрлер Жаван жағалауында да көбейеді. Екіншілік аймаққа бір белгіленген IBA кіреді. Натуна аралдары екіншілік аймағы (s101) Борнеоның батыс жағалауында орналасқан архипелагтағы кіші аралдарды қамтиды. Өте қауіпті және таралу аймағы шектеулі күміс көгершін мұнда өте аз санда кездеседі; ол сондай-ақ Суматрада және Суматра жағалауындағы бірнеше кішігірім аралдарда кездеседі. Осы аймақта бір IBA орналасқан.

Эндемикалық түрлер тізімі

+ Жалпы атауы Сурет Ғылыми атауы Өрнек жазбалары 1 Хоздің көбелектері Rhizothera dulitensis Төбе және төменгі тау орманы Қауіпті Дулит көбелектері деп те аталады. 2 Қызыл кеуделі көкпар Arborophila hyperythra Hill dipterocarp орман; төменгі және жоғарғы тау орманды Қауіптілігі төмен Борней көкпары деп те аталады. 157 3 Қызғылт бас көбелек Haematortyx sanguiniceps Hill dipterocarp орман; төменгі және жоғарғы тау орман Ең аз қамқорлық 157 4 Бульварлық фазан Lophura bulweri Hill және төменгі тау орман Қауіпті 5 Борнеандық паук фазан Polyplectron schleiermacher Төменгі және тау диптеркарп орман Қауіпті 6 Дулит бақа аузы Batrachostomus harterti Hill диптеркарп орман; төменгі тау орман Қауіпті 157 7 Борнеандық бақа аузы Batrachostomus mixtus Hill диптеркарп орман; төменгі тау орман Қауіпті 8 Борнеандық шапшаң Colletcalia dodgeii Жоғарғы тау орман Ең аз қамқорлық Кейде шапшаңның немесе жылтыр шапшаңның үңгірлік түрлерінің бір бөлігі болып саналады. 9 Борнейдің жер кукугы Carpococcyx radiceus Төменгі аймақ негізгі диптерокарп және өзен орманы Қауіпке ұшыраған 10 Тау жылан бүркіті Spilornis kinabaluensis Жоғарғы тау орманы Қауіпті 157 11 Ақбас трогон Harpactes whiteheadi Төменгі және жоғарғы тау орманы Қауіпке ұшыраған 157 12 Тау барбеті Psilopogon monticola Төменгі және жоғарғы тау орманы Қауіпке ұшыраған 157 13 Алтын жаздағы барбет Psilopogon pulcherrimus Жоғарғы тау орманы Қауіпке ұшыраған 157 14 Борнейдің барбет Psilopogon eximius және Төменгі тау орманы Қауіпке ұшыраған 157 15 Қаңыр барбет Caloramphus fuliginosus Төменгі карп орманы және төменгі тау орманы, батпақ орманы және кераста орман Кейде Борнейдің қоңыр барбет деп аталады. 16 Ақ тұмсықты сокольник Microhierax latifrons Төменгі диптерокарп орманы Қауіппен қатуда s098 17 Шлангтың кеңбұрығы Calyptomena hosii Төменгі диптерокарп орманы; төменгі тау орманы Қауіппен қатуда 157 18 Ақбастың кеңбұрығы Calyptomena whiteheadi Төменгі және жоғарғы тау орманы Ең аз қамтылған 157 19 Борнеандық жолақты питта Hydrornis schwaneri Төменгі және жолақты диптерокарп орманы Ең аз қамтылған 20 Көкбас питта Hydrornis baudii Төменгі диптерокарп орманы Қауіпті 21 Қара тәжді питта Эритропотит ussheri Төменгі диптерокарп орманы Қауіппен қатуда 22 Көк жолақты питталар Еритропотит arquata Hill және төменгі тау орманы, әсіресе бамбук бұталары Төменгі Борнеандық қорқылауда 23 Төменгі қара платопласт Phalophalari Thricephalaus және Төменгі диптерокарп орманы Thyrneus whiteheadius төменгі диптереккарpus төменгі орманы Төменгі және жолақты питта Магнтерокарп орманы 27 Борнеялық жасыл көк шұбар Cissa jefferyi Төменгі орман Ең төменгі қауіп 28 Борнеялық ағашты көк шұбар Dendrocitta cinerascens Hill dipterocarp орман; төменгі және жоғарғы тау орман Ең төменгі қауіп 29 Шарлоттаның бұршағы Iole charlottae Төменгі және төбелік диптерокарп және торф батпақты ормандар Қауіпке жақын Кейде бұл бұршақ бұршағының кіші түрі болып саналады. 30 Борнео бұршағы Rubigula montis Төменгі және жоғарғы тау орманы Ең төменгі қауіп 31 Кремді көзді бұршақ Pycnonotus pseudosimplex Төменгі және төбелі диптерокарп және торф батпақты ормандар; төменгі тау ормандары Ең төменгі қауіп 32 Ақшыл бет бұршақ Pycnonotus leucops Жоғарғы тау орманы Ең төменгі қауіп Кейде флавесентті бұршақтың кіші түрі болып саналады. 33 Борнейдің тұмсықты құйрығы Уроспена ақбас дөңес диптерокарп орманы; төменгі және жоғарғы таулы орман Ең төменгі алаңдаушылық 157 34 Достық бұталық сойқышы Алостелла акцентері Жоғарғы таулы орман Ең төменгі алаңдаушылық 157 35 Қаштанатты қырлы юхина Staphida everetti Төменгі және жоғарғы таулы орман Диптерокарп орманы; төменгі және жоғарғы таулы орман Ең төменгі алаңдаушылық 157 36 Пигми ақ көзі Хелея сквамифронс Hill диптерокарп орманы және төменгі таулы орман Ең төменгі алаңдаушылық 157 37 Таулық блэккей Zosterops emiliae Жоғарғы таулы орман Ең төменгі алаңдаушылық 157 38 Мератус ақ көзі Zosterops meratusensis Монтан орман Ең төменгі алаңдаушылық 39 Бос бас күлімшілТрушхано Мелачикла жас бұзауы және жоғарғы таулы орман Ең төменгі алаңдаушылық 157 40 Қара лақпан бабблердино атригуляр Төмен төменгі таулы орман Төменгі диптерокарп Төменгі алақан Қара тоқы 41 Қара лақ тоқы малак көбелекті қара бакла тоқылы орман Деклаклаклатис 2020 жылы жиналғаннан кейін ғана 170 жылдан астам уақыт өткен соң жиналған. s099 42 Тау жабайысы Gypsophila crassa Төменгі және жоғарғы тау орманы Ең төменгі қауіп 157 43 Борнео жабайысы Ptilocichla leucogrammica Төменгі жерлердегі диптерокарп және торф батпақты ормандар; kerangas орман Қауіпті 44 Қаштанақ баспалы күлкілі шырша Pterorhinus treacheri Төменгі және жоғарғы тау ормандары Ең төменгі қауіп 45 Эверетттің шыршасы Zoothera everetti Төменгі және жоғарғы тау орманы Қауіпке жақын 157 46 Жеміс аулаушы Chlamydocha jefferyiyi және Төменгі және жоғарғы тау орманы Ең төменгі қауіп 157 47 Ақ тәжді шұлық Copsychus...